حاش
ح - ا - ش
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ١
- المعاجم: ٥
معناه في القرآن: İstisna edilir
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: حشو/ي · حشى · حشي
ملاحظاتي
المعاجم(٥)
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٧٬٨١٥باب الحاء والشين
حشا ، شحا ، حاش ، شاح ، وشح ، وحش . أشح .
حشا : قال الليث الحشو : ما حشَوْتَ بِه فِراشاً أو غيرَ ذلك . والحَشِيَّةُ الفِراش المحشُوُّ . وتقول احتشيتُ بمعنى امْتلأْتُ . وتقول انْحشَى صوتٌ في صوتٍ وانحشى حَرْفٌ في حَرْفٍ . قال : والاحْتِشَاء احتشاءُ الرجلِ ذي الإبْرِدِة والمستحاضةُ تحْتَشِي بالكُرْسُف . قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لامرأةٍ : ( احْتَشِي كُرْسُفاً ) ، وهو القطن
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٨٩٧المدخل: حشو/ي(باب الحاء والشين وما يثلثهما)
(حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة.
فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1]) وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2])
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٧٬٢٤٢المدخل: حشي: ( ى ( *!الحَشَى : ما دُونَ الحِجابِ ممَّا في البَطْنِ ) كلّه ( من كَبِدٍ وطِحالٍ وكَرِشٍ وما تَبِعَهُ ) *!حَشىً كُلُّه .
( أَو ما بينَ ضِلَعِ الخَلْف التي في آخرِ الجنْبِ إلى الوَرِكِ ؛ أَو ظاهِرُ البَطْنِ .
( و ) قيلَ : الحَشَى ( الحِضْنُ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ والخَصْرُ ، أَي هو الخَصْرُ ، ومنه قَوْلُهم : هو لَطِيفُ الحَشَى إذا كانَ أَهْيَف ضامِرَ الخَصْرِ ؛ وقالَ الشاعِرُ يَصِفُ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٢٬٢٢٠المدخل: حشىحَشِىَ
1 حَشِىَ ذ , [aor. يَحْشَى,] inf. n. حَشًى, He (a man walking quickly, and one speaking with sharpness, or hastiness, of temper, TA) breathed short, or unintermittedly; panted for breath; or was out of breath. (S, K, TA.) -A2- See also 3.
حشّى
2 حشّى ذ , (TA,) inf. n. تَحْشِيَةٌ, (KL, TA,) He made a حَاشِيَة to a garment, or piece of cloth. (KL.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٧٩المدخل: حشيحَشِيَ
حَشِيَ A ( n. ac. حَشىً [ 4 ] ),
a. Panted, breathed short; was asthmatical.
حَشَّيَ
حَشَّيَ II ,
a. Trimmed, hemmed, put a border to.
b. Annotated, glossed ( book ).
حَاْشَيَ
حَاْشَيَ III
a. [ acc. & Min ], Excepted.
تَحَشَّيَ
تَحَشَّيَ V ,
a. see III .
b. see VI .
تَحَاْشَيَ
تَحَاْشَيَ VI
a. [ Min or 'An ], Avoided, shunned, recoiled from.
حَشًى
حَشًى [ 4 ],
a. Shortness
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٩ (الإجمالي: ٤٢)
- حصحص
الآيات المشتركة: ١ · Netleşti
- وكأ
الآيات المشتركة: ١ · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
- خطب
الآيات المشتركة: ١ · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
- عتد
الآيات المشتركة: ١ · Hazırladık
- مكر
الآيات المشتركة: ١ · Sinek kapan bitki demektir
- يوسف
الآيات المشتركة: ١ · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- قطع
الآيات المشتركة: ١ · Kesinlikle keseceğim
- مرأ
الآيات المشتركة: ١ · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
- كرم
الآيات المشتركة: ١ · Üzüm salkımıdır
- سكن
الآيات المشتركة: ١ · “Sikkin” bıçak demektir
- قول
الآيات المشتركة: ٢ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- يدي
الآيات المشتركة: ١ · El ve kol demektir
الآيات التي ورد فيها(٢)
… اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ …
İstisna edilir
… مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ …
İstisna edilir
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حاش |
| Yapı | Üçlü (ecvef) |
| Özel Durum | İlletli (orta harfi vâv/yâ dönüşümlü elif) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سبح, نزه, برى, عزل |
| Zıt Kök | شرك |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kenara koyma, sınırın dışına çekme ve ortaklıktan ayırarak hariç tutma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi zata ve elçilik onuruna noksanlık veya kusur isnat edilmesini kökten reddederek tenzih etme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığı isnat edilen eksiklik dairesinin tamamen dışında bırakan mutlak istisna ve arındırma ilkesi |
| Kritik Hata Riski | İfadenin yalnızca edebi bir hayret nidası sayılarak tevhidi ve ahlaki tenzih bağlamından koparılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حش | Bir şeyi sınırlandırma, kenara çekme, içine alma veya ayrı tutma. Nitekim حشا (iç boşluk, kenara ayrılan organ), حشش (kuruyup toplanan ot) ve حوش (etrafı çevrilip kenara alınan alan) köklerinde de alanı belirleyip dışarıda bırakma veya içte toplama mantığı esastır. | ش | Orta harfteki uzama ve hareketin ش harfiyle tamamlanması, sınır çekme ve dışlama eylemini zihinsel ve sözlü bir uzaklaştırmaya, mutlak bir istisna ve tenzih beyanına dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nesnenin veya anlamın etrafına sınır çekerek onu çevreleyen alandan ayırma ve korumaya alma hareketini temsil eder. |
| ا | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Çitin veya sınırın yönünü kesin bir güç ve mutlak bir duruşla yukarıya ve öteye doğru uzatma hareketidir. |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Ayrışmayı kesinleştiren, sınırın ötesinde kalan unsuru net bir hatla koparıp dışarıda bırakan keskin ayrımı ifade eder. |
| حاش | çit, koruma, uzanım ve keskin ayrılma bütünlüğü | Hedeflenen varlığı kusur, leke ve isnat çemberinin dışına çıkarıp etrafına aşılmaz bir tenzih duvarı çekerek mutlak biçimde arındırma hareketi. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin sınırını, kenarını belirleyip onu ana gövdeden ayırmak; avı veya sürüyü bir tarafa doğru sürerek belirli bir hatta toplamak veya dışarıda bırakmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye devrinde kök, istisna ve tenzih lafzı olarak bir şahsı kınamadan, noksanlıktan veya kötülükten ayrı tutmak üzere kullanılmıştır. Nâbiğa ez-Zübyânî divanında bir övgü bağlamında muhatabını her türlü ayıptan beri kılarken bu kökten türeyen istisna ifadesini zikretmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde حاشا veya حاش terkibi, özellikle Yüce Allah’a izafe edildiğinde O’nu her türlü acziyet ve noksanlıktan tenzih etmek; insanlara izafe edildiğinde ise onları töhmet ve ayıptan uzak tutmak üzere bir istisna ve tebrie sözü olarak yerleşmiştir. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvānü’n-Nâbiġa.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Batı Sami dillerinde ve genel Sami morfolojisinde kök, kenar, sınır ve dışlama anlam alanıyla bağlantılı bir ikili çekirdek zeminine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan aynı lafzi kalıpta bir tenzih edatı gelişmemiş olmakla birlikte, bir şeyi sınırlama, kenara koyma veya koruma altına alma işlevini gören köklerle semantik yakınlık mevcuttur. Arapçada kök, bir nesnenin sınırını veya kenarını ifade eden fiziksel zeminden hızla soyutlanarak edebi ve teolojik bir istisna, tenzih ve tebrie aracına dönüşmüştür. Fonetik olarak boğaz harfi ile dişsi sürtüşmeli harfin birleşimi, telaffuz anında kesin bir duruş ve dışlama vurgusu üretir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حاش, حوش, حشا kök ailesi | Fiziksel olarak bir şeyin kenarı, dışı veya içi arasındaki ayrım çizgisinden hareketle sözlü istisna ve tenzihe geçiş yapılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kenar, sınır ve ayırma çekirdeği | İkili çekirdek düzeyinde çevreleme ve ayırma mantığı ortak Sami zeminle uyumludur; ancak istisna edatı olarak gelişimi Arapçaya özgüdür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu edatsal yapıya dair doğrudan doğrulanmış veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha ve ilgili Sami karşılaştırmalı etimoloji kayıtları.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حاش | Anlamlı | Hariç tutmak, tenzih etmek | Bir varlığı isnat edilen kusurdan kesin olarak kenara ayırmak | Hedef köktür |
| حشا | Anlamlı | İçini doldurmak, iç organ | Bir şeyin içini doldurmak veya gövdenin iç kısmını teşkil etmek | Ters yönde içe alma hareketidir; Kur'an'da geçmez |
| احش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir |
| اشح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir |
| شحا | Anlamlı | Ağzı açmak, ayırmak | Ağzı veya yarığı genişçe açmak | Aralama ve açıklık oluşturma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez |
| شاح | Anlamlı | Gayret etmek, sakınmak | Bir işe ciddiyetle sarılmak veya bir şeyden çekinip sakınmak | Dikkat ve ayrışma nüansı içerir; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حاش | Merkez | Tenzih, hariç tutma | Bir varlığı isnat edilen kusurun sınırları dışına tamamen çekerek beraatini ilan etme | Hem edat hem fiil kökü olarak mutlak dışlama ve arındırmayı ifade eder |
| سبح | Komşu | Tenzih, arındırma | Kusurdan uzaklaştırma hareketini akış, devamlılık ve yüceltme ekseninde yapma | Varlığı noksanlıktan hızla yüzdürüp uzaklaştırma yönü baskındır |
| نزه | Komşu | Tenzih, uzak durma | Çirkinlik ve kötülükten mekânsal ve ahlaki olarak mesafeli durma | Pislikten ve çamurdan temiz bir alana çıkma nüansıdır |
| برى | Komşu | Beraat, ilişiği kesme | Bir bağdan, borçtan veya töhmetten tamamen soyutlanıp serbest kalma | Önceden var sayılan bir bağın kesilip atılmasını hedefler |
| عزل | Komşu | Ayırma, kenara koyma | Bir şeyi diğer şeylerin arasından alıp bir kenara tek başına bırakma | Tenzih ve kutsallık amacı taşımayan nötr bir ayrıştırma hareketidir |
| شرك | Zıt | Ortak kılma, katma | Bir varlığı başka bir varlığın hükmüne, niteliğine veya kusuruna ortak etme | Sınırları kaldırıp kusuru veya vasfı başkasına da isnat etme hareketidir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حاش | Hariç tutma, tenzih | Kusur ve noksanlıktan büsbütün beri kılma ve istisna etme | Kesin |
| Latince | Excipere, deponere | Hariç tutmak, kenara koymak | Hukuki ve mantıksal hariç tutmayı karşılar; ilahi tenzih tonunu tek başına veremez | Güçlü |
| İngilizce | God forbid, far be it, except | Asla öyle değil, tenzih ederim, hariç | Hem hayret ve tebrie nidasını hem de kenara ayırma işlevini taşır | Güçlü |
| Almanca | Gott bewahre, fern sei es | Allah korusun, uzak olsun | Töhmetten sakınma ve uzak tutma anlamını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | À Dieu ne plaise, loin de là | Allah korusun, bundan uzaktır | Kusuru reddetme nidası olarak iş görür; kökün biçimsel istisna yönünü eksik bırakır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İstisna ve tenzih lafzı (حاشَ لِلَّهِ) | İlahî kudret ve adaleti tenzih, peygamberi her türlü ahlaki kusurdan tebrie etme | Kadınların Hz. Yûsuf’un olağanüstü iffet ve güzelliği karşısında hayretle onu beşeri zaaftan tenzih etmeleri bağlamı (Yûsuf 12:31). |
| İtiraf ve mutlak tebrie (حاشَ لِلَّهِ) | Töhmetin asılsız olduğunu, suç isnat edilen kişinin tertemiz olduğunu ikrar etme | Hükümdarın huzurunda kadınların ve vezirin eşinin Hz. Yûsuf’ta hiçbir kötülük görmediklerini kesin dille açıklamaları bağlamı (Yûsuf 12:51). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzih ve ismet inancı | Allah’a noksan sıfatların isnat edilemeyeceği ve peygamberlerin fuhuştan ve hıyanetten masum olduğu ilkesi | İlahî zata ve nebevi ahlaka kusur bulaşmasını mutlak olarak imkânsız gören tenzih kavramı. |
| Fıkıh | Kazf ve beraat dili | İffete iftira atanların sözlerinin reddedilmesi ve itham altındaki kişinin suçsuzluğunun tescili | Bir kimseyi töhmetten ve cezadan kesin bir dille hariç tutma ve aklama işlevi. |
| Tefsir | Nahiv ve mana ilişkisi | İfadenin fiil mi yoksa tenzih bildiren bir isim/edat mı olduğu ve lâm harfinin tenzih edilen varlığa delaleti | Hayret ile hakikati birbirinden ayıran, şahitliğe dayalı bir beraat tescili. |
| Hadis | Dua ve tenzih kalıpları | Müminin şüpheli ve çirkin durumlardan Allah’a sığınırken kullandığı tebrie ifadeleri | Çirkinliği işitince veya anınca onu derhal ilahi rızadan ve kendi nefsinden uzaklaştırma refleksi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve takdis | Mutlak tenzih | Kusuru ilahi alandan bütünüyle uzaklaştırmak | Allah’ın her türlü eksiklikten yüce olduğunu dille ikrar etme mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Kesin istisna (aksiyom) | Yanlış önermeyi doğrudan sistem dışına atmak | İspatlanmış masumiyeti veya doğruluğu her türlü şüphenin dışında tutma kuralıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve kamu vicdanı | Beraat-i zimmet | Haksız ithamları kamuoyu önünde çürütmek | Masumiyet karinesinin sözlü ve aleni olarak ilanıyla yöneticinin veya bireyin itibarını koruma. | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan iktisadi bir kurum veya işleme tekabül eden ıstılahı kullanımı bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Küme teorisinde tümleyen ve ayrık küme işlemi () | Bir elemanın veya niteliğin belirli bir hata kümesine hiçbir koşulda dahil edilemeyeceğini, kümenin tamamen dışında tanımlandığını gösteren mutlak ayrıklık bağıntısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta mutlak beraat ve masumiyet karinesi | Bir bireyin kendisine isnat edilen fiilin lekesinden tamamen arındırılması ve suç isnadının tüm hukuki ve ahlaki sonuçlarıyla hükümsüz kılınması süreci. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi yalnızca Türkçe "hâşâ" kelimesinde olduğu gibi ağız alışkanlığıyla söylenen kuru bir şaşırma veya çekinme nidasına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu lafız yalnızca duygusal bir tepki değil; peygamberlik ismetinin, ilahi korumanın ve iftiranın çöküşünün resmen tescil edildiği ontolojik ve ahlaki bir beraat beyanıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf suresindeki diyalogların vahametini görememek; kadınların şehvet ve komplo ortamında dahi peygamberin ahlakı karşısında teslim oldukları mutlak masumiyet ikrarını sıradan bir kadın dedikodusu tepkisi derekesine düşürmek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, Kur'an kıssalarında hakkın batıla galip geldiği ve iftiranın bizzat iftiracılar tarafından çürütüldüğü anlarda ilahi adaletin ve masumiyetin tescil dili olarak belirleyici bir işleve sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresinde iftira, tezgâh, ahlaki sınav ve ardından gelen yargılama ile aklanma sahnelerinin yer aldığı ayetlerde belirleyicidir (Yûsuf 12:31, 12:51). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Peygamberlerin ahlaki zaaf gösterebileceği veya töhmet altında lekelenebileceği yönündeki sığ yaklaşımları düzeltir; şahitlerin diliyle ismet sıfatını tartışmasız biçimde sabitler. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesnenin sınırını çizip onu kenara ayırmak, ana gövdeden hariç tutarak korumak.
- Soyut anlamBir varlığı kendisine yöneltilen her türlü kusur, töhmet ve noksanlıktan mutlak bir iradeyle arındırmak, tenzih etmek.
- Sistematik karşılıkBir öznenin, tanımlanan kötülük veya noksanlık kümesiyle hiçbir ortak kesiti bulunmadığının aleni ve kesin ilanı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde masumiyeti ve tenzihi tescil edilen özneyi, ise isnat edilen kusur, noksanlık veya çirkinlik kümesini gösterir. tenzih ve tebrie operatörüdür; bu operatörün işlemesi, elemanının kümesine hiçbir şekilde ait olmaması ve 'in tekil kümesiyle kümesinin kesişiminin mutlak olarak boş küme () teşkil etmesi şartına bağlıdır.