دلك
د - ل - ك
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır. Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır. Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٢٩دَلَكْتُ الشيء بيدي أَدْلُكُهُ: دَلْكاً. ودَلَكَتِ الشمس دُلوكاً: زالتْ. وقال تعالى: "أَقِمِ الصلاةَ لِدُلوكِ الشمسِ إلى غَسَقِ الليلِ"، ويقال: دُلوكُها: غروبُها. ودَالَكَ الرجل غريمَه، أي ماطَله. والدَلوكُ: ما يُدْلَكُ به من طِيبٍ وغيره. والدَليكُ: الترابُ الذي تسفيه الريح، والدَليكُ: طعامٌ يُتَّخَذُ من زُبد وتمر كالثريد. وتَدَلَّكَ الرجل، أي دَلَكَ جسدَه عند الاغتسال. وفرسٌ مَدْلوكُ الحَجَبَةِ،
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٠٨٤ك د ل
كلد ، كدل ، لكد ، لدك ، دكل ، دلك : مستعملة .
كدل : أما كدل فإِنَّ الليث أهمله ، ووجدْتُ أَنَا فيه بَيتاً لِتَأَبَّطَ شَرّاً :
أَلاَ أَبْلِغَا سعدَ بنَ لَيْثٍ وجُنْدُعاً
وكَلْباً أَثيبُوا المَنَّ غيرَ المُكَدَّلِ
وقيل في تفسير المكدَّلِ أنه بمعنى المكَدَّرِ ، والقصيدة لامِيةٌ .
لدك : وأما لدك فإن الليث : زَعم أَن اللَّدَكَ : لزوقُ الشيءِ بالشيء .
( قلت ) : فإِن صَحّ ما قالهُ فالأصْلُ فيه :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٧١٢(باب الدال واللام وما يثلثهما)
(دلم) الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة:
* زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) *
فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى:
* هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
وقال قومٌ:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٥٥- دلوك الشمس: ميلها للغروب. قال تعالى: ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ [الإسراء/78]، هو من قولهم: دلكت الشمس: دفعتها بالراح، ومنه: دلكت الشيء في الراحة، ودالكت الرجل: إذا ما طلته، والدلوك: ما دلكته من طيب، والدليك: طعام يتخذ من الزبد والتمر (انظر: المجمل 2/334).
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٤٤د ل ك
كلّ شيء مرسته فقد دلكته.
ودلك السنبل حتى انفـرك: قشـره مـن حبـه.
ودلكـت المـرأة العجين.
ودلّك الثوب: ماصه ليغسله.
ودلك العود مرنه.
ودلك الخفّ على الأرض.
ودلكه الدلـاك فـي الحمـام.
وأطعمنـا من التمر الدليك وهو المريس.
ويقال للحيس: الدليكة.
وفلان يأكل دليكاً من نحي أهله.
وتدلك بدلوك من نورة أو طيب أو غيره.
ومن المجاز: بعير مدلوك: قد عاود السفر ومرن
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٥٧٩دَلَكْتُ الشيءَ بيدي أَدْلُكه دَلْكاً، قال ابن سيده: دَلَكَ الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛ قال:
أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي
وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي
حذف النون من تَبِيتي كما تحذف الحركة للضرورة في قول امرئ القيس: فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب
إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ
وحذفها من تَدْلُكي أَيضاً لأَنه جعلها بدلاً من تَبِيتي أَو حالاً، فحذف النون كما حذفها من
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٣٣* د ل ك * * دَلَكَ * الشيء من باب نصر و * دَلَكَتِ * الشمس زالت وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ وقيل * دُلُوكُها * غروبها و * الدَّلُوكُ * بالفتح ما يدلك به من طيب وغيره و * تَدَلَّك * الرجل دلك جسده عند الاغتسال
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٥٬٠١٦دلكه بيده دلكا: مرسه ودعكه وعركه، كما في المحكم. ومن المجاز: دلك الدهر فلانا: إذا أدبه وحنكه وعلمه.
ومن المجاز: دلكت الشمس دلوكا: غربت لأن الناظر إليها يدلك عينيه فكأنما هي الدالكة، قاله الزمخشري، وأنشد الجوهري:
هذا مقام قدمى رباح
ذبب حتى دلكت براح قال قطرب: براح، مثل قطام: اسم للشمس، وقال الفراء: براح جمع راحة، وهي الكف، يقول: يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس? وهذا القول
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬٢٩٢دَلَكَهُ
1 دَلَكَهُ دلك دلكه دلكة , (S Msb, K,) aor. دَلُكَ , inf. n. دَلْكٌ, (S, Msb,) He rubbed it, or rubbed it and pressed it, (M, Msb, K,) with his hand: (S, M, Msb, K:) [or he did so well: or he pressed it, or squeezed it, and rubbed it: for] دَلْكٌ signifies the act of rubbing, or rubbing and pressing, well: (KL:) or the act of pressing, or squeezing, and rubbing: (Ham p. 798:) [and in
دَلَكَهُ 1 دَلَكَهُ دلك دلكه دلكة , (S Msb, K,) aor. دَلُكَ , inf. n. دَلْكٌ, (S, Msb,) He rubbed it, or rubbed it and pressed it, (M, Msb, K,) with his hand: (S, M, Msb, K:) [or he did so well: or he pressed it, or squeezed it, and rubbed it: for] دَلْكٌ signifies the act of rubbing, or rubbing and pressing, well: (KL:) or the act of pressing, or squeezing, and rubbing: (Ham p. 798:) [and in like manner, ↓ دلّكهُ, inf. n. تَدْلِيكٌ, signifies in the present day he rubbed it, or rubbed it and pressed it; and particularly, a person's body and limbs, in the bath: its proper meaning, however, is, he rubbed it, or rubbed it and pressed it, much or well: Golius explains it as signifying he rubbed it much or well on the anthority of the KL; but it is not in my copy of that work.] You say, دَلَكَ الثَّوْبَ He rubbed, or rubbed and pressed, the garment, or piece of cloth, to wash it. (TA.) And دَلَكْتُ السُّنْبُلَ حَتَّى انْفَرَكَ قِشْرُهُ عَنْ حَبِّهِ [I rubbed the ears of corn until their husks rubbed off from their grain]; (TA;) and ↓ اِدَّلَكَهُ [signifies the same]. (K in art. رهو, &c.) And دَلَكَ عَيْنَيْهِ [He rubbed his eyes]; i. e., a man looking at the setting sun. (Z, TA.) And دَلَكَتِ المَرْأَةُ العَجِينَ [The woman kneaded the dough]. (TA.) And دَلَكْتُ النَّعْلَ بِالأَرْضِ I wiped the sandal with [meaning upon] the ground. (Msb.) ― -b2- [Hence,] دَلَكَهُ الدَّهْرُ (tropical:) Time, or fortune, disciplined him well, tried, or proved, him, rendered him expert, or experienced, or firm or sound in judgment, and taught him?? (K,* TA.) And دَلَكَتْهُ الأَسْفَارُ (tropical:) Journeyings inured him to them; namely, a camel. (TA.) And دُلِكَ بِالأَسْفَارِ, said of a camel, (A, O, L, K,) (tropical:) He was inured by journeyings, and habituated thereto: (A, L:) or he was fatigued, or jaded, by journeyings; like [دُكَّ and] كُدَّ. (O, TA.) ― -b3- [Hence also,] دُلِكَتِ الأَرْضُ (assumed tropical:) [The produce, or herbage, of] the land was eaten, or consumed. (IAar, TA.) ― -b4- See also 3. -A2- دَلَكَتِ الشَّمْسُ, (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. دَلُكَ , (Msb,) inf. n. دُلُوكٌ, (S, Mgh, &c.,) (tropical:) The sun set; (S, Mgh, Msb, K, &c.;) accord. to Z, because he who looks at it rubs (يَدْلُكُ) his eyes, so that it is as though it were the rubber; (TA;) and i(??) like manner, النُّجُومُ the stars: (Msb:) or became yellow, (K, TA,) and inclined to setting: (TA:) or declined (K, * TA) so that the beholder almost required, when looking at it, to contract the rays from his eyes with the palm of his hand: (TA:) or declined after midday: (Ibn-'Omar, TA:) or it signifies (or signifies also, Msb) the sun declined from the meridian, or midheaven, (I'Ab, Fr, Zj, Az, S, * Mgh, * Msb, K, &c.,) at noon; (I'Ab, Fr, Zj, Az;) and in like manner, النُّجُومُ the stars. (Msb.) Az says that, in his opinion, the words of the Kur [xvii. 80] أَقِمَ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ (TA) mean Perform thou prayer from the declining of the sun at noon: so that the command expressed by these words with what follows them includes the five prayers: (Mgh, * TA:) for by the دلوك are included the first prayer [of noon] and that of the عَصْر; and by the غَسَق of night, the two prayers [of sunset and nightfall] of which each is called عِشَآء; and by the قُرْآن of the فَجْر, the prayer of daybreak: if you make the دلوك to be the setting, the command is restricted to three prayers: in the language of the Arabs, دُلُوكٌ is said to be syn. with زَوَالٌ; and therefore the sun is said to be دَالِكَةٌ when it is declining at noon and when it is setting. (TA.) [Respecting the phrase دَلَكَتْ بَرَاحِ or بِرَاحِ, accord. to different readings, occurring at the end of a verse, see بَرَاحِ, and see also رَاحَةٌ in art. روح.] It is said in [one of the works entitled] the “ Nawلdir el-Aarلb, ” that دَلَكَتِ الشَّمْسُ signifies The sun became high; like دَمَكَت and عَلَت and اِعْتَلَت. (TA.)
2 دَلَّكَ see 1, first sentence. ― -b2- Accord. to AA, دَلَّكَهَا, inf. n. تَدْلِيكٌ, signifies غَذَّاهَا [He fed, nourished, or reared, her (if relating to a woman or female), or them (if relating to irrational creatures)]. (TA.)
دالكهُ 3 دالكهُ دالكه دالكة , (S, K,) inf. n. مُدَالَكَةٌ, (TA,) He delayed, or deferred, with him, or put him off, (namely, his creditor, S, TA,) promising him payment time after time; (S, K, TA;) as also دَاعَكَهُ. (TA.) El-Hasan (El-Basree, TA) was asked, أَيُدَالِكُ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ [May the man delay, or defer, with his wife?], meaning, in the matter of the dowry; and he answered, “ Yes, if he be in a state of bankruptcy, ” or “ poor. ” (A 'Obeyd, S, TA.) And you say likewise, الرَّجُلَ حَقَّهُ ↓ دَلَكَ He deferred, or put off, by repeated promises, giving the man his right, or due. (TA.) ― -b2- The inf. n. also signifies The vying in patience: or, as some say, the importuning, pressing hard, or urging, in demanding the giving, or payment, of a due or debt. (TA.)
تدلّك 5 تدلّك أدال أدلى دال دل دلى دلك تدلك He rubbed, or rubbed and pressed, his body in washing himself: (S:) or he rubbed, or rubbed and pressed, himself well in the hot bath. (MA.) And تدلّك بِهِ He rubbed himself over (تَخَلَّقَ) with it; i. e., with دَلُوك [q. v.]. (K, TA.)
8 اـِدْتَلَكَ see 1, third sentence.
دَلَكٌ دَلَكٌ دل دلك The time of the setting of the sun: or of its declining from the meridian: one says, أَتَيْتُكَ عِنْدَالدَّلَكِ, meaning I came to thee in the evening, or afternoon. (TA.) -A2- Also A looseness, or laxness, in-the knees of a camel. (Sgh, K.)
دُلَكَةٌ دُلَكَةٌ دلك دلكه دلكة A certain little beast or animal or creeping thing or an insect (دُوَيْبَّةٌ): (K:) mentioned by IDrd: but he says “ I am not certain of it. ” (TA.)
دَلُوكٌ دَلُوكٌ دل دلى دلو دلوك A thing with which one rubs himself over, (K, TA,) in washing himself; (TA;) meaning perfume, or some other thing, (S, TA,) of what are termed غَسُولَات, such as [meal of] lentils, and kali, or potash, (TA,) with which one is rubbed. (S, TA. *) Also applied to [The depilatory called] نُورَة [q. v.]; because the body is rubbed with it in the hot bath. (A, TA.) And The foot-stone [or foot-rasp] that is used for rubbing in the hot bath. (MA.)
دَلِيكٌ دَلِيكٌ دليك Dust which the wind carries away [as though it were rubbed from the ground]. (S, K.) ― -b2- A certain food, prepared of butter and dates, [app. kneaded, or mashed, together,] (S, K,) like ثَرِيد [q. v.]: I think [says J] that it is what is called in Persian چَنْكَال خُسْت [or چَنْگَال خِشْت?]: (S, TA:) accord. to Z, تَمْرٌ دَلِيكٌ signifies مَرِيس [i. e. dates macerated, and mashed with the hand, or moistened, and rubbed and pressed with the fingers till soft, in water or in milk]. (TA.) [See also دَلِيكَةٌ.] -A2- (tropical:) A man (K, TA) rendered firm, or sound, in judgment, by experience; (TA;) one who has exercised himself diligently in the management of affairs, (K, TA,) and known them: (TA:) pl. دُلُكٌ, (K,) which is explained by IAar as signifying intelligent men. (TA.) -A3- A certain plant: (K:) n. un. with ة. (TA.) ― -b2- And The [hip, or] fruit of the [wild] red rose, that comes after it, [i. e. after the flower,] (K, TA,) becoming red, like wheat, and ripening, (TA,) and becoming sweet, like the fresh ripe date; called in Syria صُرْمُ الدِّيْكِ: (K, TA:) n. un. with ة: (TA:) or [the fruit of] the mountainrose الوَرْد الجَبَلِىّ [a name now given to the wild rose, or sweet brier], like wheat بُرّ [in the CK بُسْر]) in size and redness, and like the fresh ripe date in sweetness: in El-Yemen it is sent from one to another as a present: (K, TA:) Az says, so I have heard from an Arab of the desert, of the people of El-Yemen; and it grows with us [app. meaning in El-'Irلk] so as to form thickets. (TA.)
دُلَاكَةٌ دُلَاكَةٌ دلاكه دلاكة What is drawn from the udder before the first فِيقَة [or milk that collects in the udder between two milkings], (K,) and before the second فيقة collects. (TA.)
دَلِيكَةٌ دَلِيكَةٌ دليكه دليكة i. q. حَيْسٌ [which is generally described as Dates mixed with clarified butter and the preparation of dried curd called أَقِط, kneaded, or rubbed and pressed with the hand until they mingle together, whereupon their stones come forth]. (A, TA.) [See also دَلِيكٌ.]
دَلَّاكٌ دَلَّاكٌ دل دلاك دلى One who rubs, or rubs and presses, the body in the hot bath. (TA.)
دُؤْلُوكٌ دُؤْلُوكٌ ذ A case, or an affair, of great magnitude, or gravity, or moment: pl. دَآلِيكُ. (Ibn- 'Abbلd, K.) You say, تَرَكْتُهُمْ فِى دُؤْلُوكٍ [I left them in, or engaged in, a case, or an affair, of great magnitude, &c.]. (TA.) -A2- See also what next follows.
الدَّوَالِيكُ الدَّوَالِيكُ الدواليك The act of urging, or pressing forward, and striving, (تَحَفُّزٌ,) in gait, or pace, (Ibn- ' Abbلd, K,) and parting the legs widely (تَحَيُّكٌ) [therein]; (Ibn-' Abbلd, TA;) as also ↓ الدَّآلِيكُ. (Ibn- ' Abbلd, K.) A poet uses the phrase يَمْشِى الدَّوَالِيكَ [Walking, or going, with urging, &c.]. (TA.) [See also دَوَالَيْكَ, in art. دول.]
مُدْلِكٌ مُدْلِكٌ مدل مدلك [so in the TA, but probably it should be مِدْلَكٌ, agreeably with analogy,] Much given to delaying, or deferring, with a creditor, or putting him off, in the matter of a debt, by promising payment time after time. (Fr, TA.)
مَدْلُوكٌ مَدْلُوكٌ مدل مدلوك [Rubbed, or rubbed and pressed, with the hand: &c.: see its verb, 1: ― -b2- and] polished. (TA.) ― -b3- [Hence,] applied to a horse, i. q. مَدْكُوكٌ; (K, TA;) i. e. (tropical:) Having no prominence of his حَجَبَة: (TA:) or so مَدْلُوكُ الحَجَبَةِ: (S:) and [so] مَدْلُوكُ الحَرْقَفَةِ. (TA.) ― -b4- Applied to a camel, it means دُلِكَ بِالأَسْفَارِ, (K,) i. e. (tropical:) Inured by journeyings, and habituated thereto: (A, L:) or fatigued, or jaded, by journeyings: (O, TA:) or having a looseness, or laxness, in his knees. (Sgh, K.) ― -b5- أَرْضٌ مَدْلُوكَةٌ (assumed tropical:) Land [of which the produce, or herbage, is] eaten, or consumed. (IAar, TA.)
مُدَالِكٌ مُدَالِكٌ مدالك Any one who delays, defers, or puts off, by repeated promises. (TA.) ― -b2- One who does not hold himself above a low, or an ignoble, action. (Fr, TA.) IF says, in the “ Makلyees, ” [but the remark does not universally hold good,] that every word commencing with د and ل denotes motion, coming and going, and removal from place to place. (TA.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٩٠دَلَكَ
دَلَكَ U ( n. ac. دَلْك 1 ),
a. Rubbed ( with the hand ).
b. Polished, smoothed.
c. Formed, trained, taught ( practice, experience ).
d. ( n. ac. دُلُوْك 27 ), Set ( sun ).
دَاْلَكَ
دَاْلَكَ III ,
a. Delayed, put off ( creditor ).
تَدَلَّكَ
تَدَلَّكَ V ,
a. Rubbed & pressed his body ( in the bath ).
b. [ Bi ], Rubbed himself over with ( perfumes ).
دَلَك
دَلَك 4 ,
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٦٬٨٥٩دلك
دَلَكَ - يَدْلُكُ - دُلُوْك
دَلَكَ - يَدْلُكُ + كائن + شيئاً + في شيء: يدعكه ويفركه ويدفعه للأسفل حتى يدخل في شيء ويختفي أثره
دُلُوْك: على وزن " فـُعول" : اسم فعل مبالغة من " دَلَكَ - يَدْلُكُ ": اختفاء الشيء في شيء بعد دعكه وفركه وضغطه فيه
﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾: أقم الصلاة تبعاً لزمن دلوك الشمس: تبعاً وضمن نطاق وقت دلوك الشمس: أي وقت
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩ (الإجمالي: ١١)
- غسق
الآيات المشتركة: ١ · Ğasak, Kanlı irin demektir
- فجر
الآيات المشتركة: ١ · Fecr Yarık demektir
- شمس
الآيات المشتركة: ١ · Güneş demektir
- قرأ
الآيات المشتركة: ١ · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
- ليل
الآيات المشتركة: ١ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- صلو
الآيات المشتركة: ١ · Namaz
- شهد
الآيات المشتركة: ١ · Petekteki baldır
- قوم
الآيات المشتركة: ١ · Hayvanların ön ayaklarına denir
- كون
الآيات المشتركة: ١ · Kevn, tepe demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا
Batmak için
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دلك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زول, غرب, فرك |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yüzeyin diğerine temas ederek yumuşakça sürtünmesi ve bir şeyin yerinden kayıp sıyrılması |
| Çekirdek Özet 2 | Güneşin gök kubbedeki tepe noktasından batıya doğru kayması veya ufuk çizgisine inip gözden kaybolması |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın kesintisiz, akıcı ve sürtünmeli intikali ile ibadet vakitlerinin göksel seyre bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir el ovması veya salt akşam gurubu sayarak göksel cisimlerin yörüngesel kayış dinamiğini ve zeval vaktini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دل | Bir nesneyi bir yöne doğru serbest bırakma, sarkıtma, akıtma veya işaretle yönlendirme; دلو (kovayı kuyuya salma) ve دلل (yol gösterme, nazlanarak gevşeme) köklerinde olduğu gibi dikey veya yatay yumuşak bir akış ve geçiş hareketi | ك | Avuç içi, kavrama ve baskı imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle serbest akış hareketi iki yüzeyin birbirine temas ederek sürtünmesine, ovulmasına ve bir şeyin temasla yerinden kaydırılmasına dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, açılma ve hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, yer değiştirmenin başlangıcını ve hareket aralığını temsil eder |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, sevk etme | Harekete belirli bir doğrultu verme, yönlendirme ve çekme etkisini yükler |
| ك | Avuç içi; kavrama, kaplama, temas etme | İki yüzey arasındaki fiziksel teması, el ayasının sürtünme baskısını ve kavramayı katar |
| دلك | Kapıdan geçerek yönelen avuç temasının sürtünmesi | Yüzeylerin birbiri üzerinden yumuşak bir baskı ve sürtünmeyle kayarak yön değiştirmesi ve yerinden ayrılması hareketini kurar |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya uzvu el ayasıyla bastırarak sürtmek, ovalamak; başağı parmaklar arasında ezerek daneyi kabuğundan ayırmak; deriyi yumuşatmak için ovmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairinin gece meşakkati ile konforu karşılaştırdığı beyitte yüzün kokuyla ovulması anlamında geçer: أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي / وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي |
| Erken Arapça kullanım | Güneşin göğün ortasından batıya kayması veya ufukta kaybolması için دَلَكَتِ الشَّمْسُ denilmiş; uzun yolculukların yorup pişkinleştirdiği deve için بَعِيرٌ مَدْلُوك ve hurma ile yağın ovularak yoğrulduğu yiyecek için دَلِيك tabiri kullanılmıştır |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça دلك kökü, Sami dillerinde temas, sürtünme, baskı altında ezme ve yer değiştirme eylemlerini ifade eden kök kümeleriyle tematik yakınlık taşır. İbranicede dalak (דָּלַק) fiili tutuşmak, peşine düşmek, hararetle takip etmek anlamlarına gelirken, Süryanicede d-l-k kökü parıldama, yanma ve sürtünmeyle ısınma çağrışımlarını barındırır. İki yüzeyin birbirine sürtünmesi sonucu açığa çıkan hararet ile güneşin zeval vaktindeki yakıcı sıcaklığı ve ardından gelen batış eylemi arasında anlamsal bir geçişkenlik bulunur. Arapçada bu semantik çekirdek sert sürtünmeden ziyade yumuşak bir temasla yer değiştirme, ovalama ve güneşin dikey eksenden sıyrılarak akıp gitmesi yönünde özelleşmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin başka bir şey üzerinden sürtünerek ve yumuşakça zail olması | Elle ovma eyleminden hareketle güneşin kubbe üzerindeki sürtünürcesine yavaş kayışına ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-l-q ve Süryanice d-l-k biçimleri | Sürtünme, tutuşma, hararet ve peş peşe takip etme semantik alanı üzerinden bağlantılıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda düzenli ve doğrulanabilir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دلك | Anlamlı | Sürtmek, kaymak, zail olmak | El ile bir yüzeyi ovmak; güneşin zevale uğraması veya batması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دكل | Anlamlı | Yığmak, basıp çiğnemek | Toprağın veya çamurun üst üste yığılarak ayakla çiğnenmesi ve sertleştirilmesi | Hedef kökle baskı uygulama bakımından ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |
| لدك | Anlamlı | Yapışmak, yerleşmek | Bir şeyin bir yere sıkıca yapışıp kalması, ayrılmaması | Hedef kökteki kayma hareketinin aksine tutunma yönü; Kur'an'da geçmez |
| لكد | Anlamlı | Yapışıp bulaşmak, keçeleşmek | Kılların, yünlerin veya kirin birbirine yapışarak keçeleşmesi | Temasın sabitlenmesi ve ayrışmaması hâli; Kur'an'da geçmez |
| كدل | Anlamlı | Sertleşmek, kalınlaşmak | Bedenin veya bir nesnenin kabalaşıp sertleşmesi | Sürtünmenin zıddı olan katılaşma yapısı; Kur'an'da geçmez |
| كلد | Anlamlı | Toplamak, biriktirmek, sert taş | Suyun veya malın bir araya toplanması; sert ve kuru taşlık zemin | Baskı ve yoğunlaşma anlamı taşır; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دلك | Merkez | Sürtünerek kayma ve zeval | Bir yüzeye temas ederek yumuşakça ayrılma ve güneşin öğle çizgisinden batıya kayması | Yavaş, sürekli ve sürtünmeli yer değiştirme eylemidir |
| زول | Komşu | Yerinden ayrılma ve yok olma | Bir şeyin durduğu noktadan tamamen ayrılıp gitmesi | زول kökünde temas veya sürtünme şartı aranmaksızın genel ayrılış ve yok oluş esastır |
| غرب | Komşu | Uzaklaşma ve gözden kaybolma | Güneşin ufkun altına inerek bütünüyle karanlığa gömülmesi | غرب yön ve mesafece uzaklaşmayı ve batışı bildirir; gün ortası kayışını kapsamaz |
| فرك | Komşu | İki şeyi ovalayarak ayırma | Kuru başağı veya kabuklu bir şeyi ezerek parçalamak | فرك ovmanın sonucunda kırma ve ufalama hedefler; دلك ise yüzeyde pürüzsüzleştirici teması korur |
| ثبت | Zıt | Sabit kalma ve hareketsizlik | Bir nesnenin yerinde kaim kalması, kaymaması ve eksenini koruması | دلك kökünün içerdiği akıcı zeval ve temaslı yer değiştirmenin tam karşıtıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دلك | Sürtmek, ovmak, zail olmak | Fiziksel ovalama ile göksel cismin meridyenden kayışını birleştiren kök | Kesin |
| Latince | fricare, declinare | Ovalamak, sürtmek; sapmak, eğilmek | Fricare sürtme temasını karşılarken, declinare gök cisminin dikey eksenden sapmasını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to rub, decline, culmination to setting | Ovalamak, zevale ermek, kaymak | To rub fiziksel sürtünmeyi, solar decline ise güneşin gök ortasından batışa doğru inişini verir | Güçlü |
| Almanca | reiben, sinken, Neigung der Sonne | Ovalamak, batmak, güneşin meyli | Reiben elle temas ederek sürtmeyi, Neigung der Sonne ise güneşin öğle hattından kaymasını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | frotter, décliner | Sürtmek, ovmak; batıya meyletmek | Frotter bedensel veya nesnel teması, décliner ise göksel cismin inişe geçişini açıklar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لِدُلُوكِ الشَّمْسِ | Güneşin göğün ortasından batıya kayması (zeval vakti) | Namaz vakitlerinin başlangıcını belirleyen göksel nizam bağlamı; İsrâ 17:78 |
| لِدُلُوكِ الشَّمْسِ | Güneşin ufukta batması (gurub vakti) | Gündüzün tamamlanıp gece karanlığının girmesini işaret eden zaman bağlamı; İsrâ 17:78 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kevnî nizam ve kader | Güneşin hareketindeki zorunlu ve şaşmaz intizamın ilahi kudrete ve ibadet vakitlerine delil kılınması | Kozmik düzenin sürekliliği ve yaratılıştaki amaçlılık |
| Fıkıh | Namaz vakitlerinin tayini | Dulûk kelimesinin zeval vaktini mi (öğle ve ikindi) yoksa doğrudan güneşin batışını mı (akşam) ifade ettiği ihtilafı | İbadetlerin ifası için güneşin hareketinin şer'i illet sayılması |
| Tefsir | İsrâ 78. ayetin tefsiri | Sahabe ve tâbiîn kavillerinde dulûkun öğle zevali veya gün batımı olarak yorumlanması arasındaki semantik köprü | Güneşin tepe noktasından batış çizgisine kadarki kayma sürecinin tamamı |
| Hadis | Namaz vakitlerini beyan eden rivayetler | Cibril hadisinde ve namaz vakti rivayetlerinde zevalin namazın ilk vakti olarak tayin edilmesi | Güneşin meridyen çizgisini aşarak batıya akması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vakitli ibadetlerin belirlenmesi | Göksel alamet ile mükellefiyet bağı | İbadet zamanını nesnel ve evrensel bir tabiat olayına bağlamak | Namaz vakti sübjektif hislere değil, güneşin apaçık fiziksel seyrine bağlanmıştır | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve zaman ölçümü | Meridyen geçişi ve açısal kayma | Zamanın dakik taksimatını ve takvimsel ölçümü sağlamak | Güneşin dikey eksenden sapması, gölge boyu ve açı hesaplamalarının temelini kurar | Güçlü |
| Siyasi | Kamusal düzenin periyotları | Günlük nizamın doğal takvimi | Toplumsal mesai ve kamu işleyişini evrensel döngüye senkronize etmek | Yönetim ve adalet süreçlerinin tabiat ritmine uygun yürütülmesine zemin hazırlar | Muhtemel |
| İktisadi | Emek ve pazar zamanlaması | Üretim ve ticaret döngüsünün kırılma anı | Günlük iktisadi faaliyetlerin öğle zevaliyle yeniden düzenlenmesi | Sıcaklığın ve ışığın değişimine bağlı olarak çalışma ve dinlenme dengesinin kurulması | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmeli kayma hareketi ve açısal sapma | Bir kütlenin yüzey temasıyla oluşturduğu sürtünme direnci (kinetik sürtünme) ve bir ışık kaynağının dikey referans ekseninden sapması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yıpranma veya yumuşak intikal | Bir sistemin, toplumun ya da kuralın sürtünme ve zamana bağlı olarak sert çatışmalar olmadan aşama aşama dönüşmesi | Muhtemel |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Dulûk kavramını yalnızca akşam güneş batışı olarak görmek ya da salt modern saat dilimlerine indirgeyerek kozmik gözlemi devreden çıkarmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün çekirdeğindeki sürtünerek kayma eyleminin, güneşin tepe noktasından itibaren başlayan ve batışına kadar süren bütün iniş sürecini kuşatan genişlikte olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ 78. ayette emredilen namaz vakitlerinin eksik sayılmasına yol açmak; öğle ve ikindi vakitlerini bu ayetin nassî çerçevesi dışına itme tehlikesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vakitli farz kılınan namazın zaman ölçüsünü insan yapımı soyut sistemlere değil, kainat kitabının doğrudan okunabilir bir sayfası olan güneş hareketine bağladığı için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Günün bölümlerini, gece ve gündüzün ardışıklığını ve ibadet vakitlerini konu edinen ayetlerde tayin edicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadet vakitlerinin tesadüfi veya keyfi olduğu algısını yıkar; zeval ile gurub arasındaki kesintisiz göksel akışı tek bir kökle meczederek semantik birliği korur |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamİki yüzeyin birbirine yumuşak bir baskı ile temas ederek sürtünmesi, ovulması ve bir nesnenin temas hâlindeyken yerinden sıyrılıp kayması.
- Soyut anlamBir varlığın zirve noktasındaki dengesinden ayrılarak bir yörünge veya süreç boyunca kademeli, sürekli ve yumuşak bir inişe veya kaymaya geçmesi.
- Sistematik karşılıkKozmik döngülerin sürekliliği içinde zamanın ve ibadetin eşik noktalarının tabiatın kesintisiz açısal hareketiyle somutlaşması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , güneşin veya hareket eden bir cismin zamana bağlı açısal konumunu; , zirve (meridyen/zeval) noktasındaki referans açıyı; , göksel cismin açısal kayma hızını temsil eder. İkinci kısımdaki , yüzeyler arasındaki yer değiştirmeyi; , yüzey sürtünme katsayısını; ise uygulanan normal kuvveti veya el ayasının baskısını gösterir. Model, دلك kökünün hem fiziksel ovma/sürtünme kuvvetini hem de güneşin tepe noktasından itibaren açısal olarak kayıp inişe geçiş dinamiğini matematiksel olarak ifade eder.