دلك
د - ل - ك
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır. Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır. Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٢٩دَلَكْتُ الشيء بيدي أَدْلُكُهُ: دَلْكاً. ودَلَكَتِ الشمس دُلوكاً: زالتْ. وقال تعالى: "أَقِمِ الصلاةَ لِدُلوكِ الشمسِ إلى غَسَقِ الليلِ"، ويقال: دُلوكُها: غروبُها. ودَالَكَ الرجل غريمَه، أي ماطَله. والدَلوكُ: ما يُدْلَكُ به من طِيبٍ وغيره. والدَليكُ: الترابُ الذي تسفيه الريح، والدَليكُ: طعامٌ يُتَّخَذُ من زُبد وتمر كالثريد. وتَدَلَّكَ الرجل، أي دَلَكَ جسدَه عند الاغتسال. وفرسٌ مَدْلوكُ الحَجَبَةِ،
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٠٨٤ك د ل
كلد ، كدل ، لكد ، لدك ، دكل ، دلك : مستعملة .
كدل : أما كدل فإِنَّ الليث أهمله ، ووجدْتُ أَنَا فيه بَيتاً لِتَأَبَّطَ شَرّاً :
أَلاَ أَبْلِغَا سعدَ بنَ لَيْثٍ وجُنْدُعاً
وكَلْباً أَثيبُوا المَنَّ غيرَ المُكَدَّلِ
وقيل في تفسير المكدَّلِ أنه بمعنى المكَدَّرِ ، والقصيدة لامِيةٌ .
لدك : وأما لدك فإن الليث : زَعم أَن اللَّدَكَ : لزوقُ الشيءِ بالشيء .
( قلت ) : فإِن صَحّ ما قالهُ فالأصْلُ فيه :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٧١٢(باب الدال واللام وما يثلثهما)
(دلم) الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة:
* زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) *
فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى:
* هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) *
وقال قومٌ:
(باب الدال واللام وما يثلثهما) (دلم) الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة: * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) * فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى: * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) * وقال قومٌ: الديلم مكانٌ أو قبيلٌ. ويقال: جاء بالدَّيْلَم، أي بالدَّاهية. وهذا تشبيهٌ. والدَّلَمُ: الهَدَلُ في الشَّفَة. (دله) الدال واللام والهاء أُصَيلٌ يدلُّ على ذَهاب الشّيء. يقال ذهب دَمُ فُلانٍ دَلْهاً، أي بُطْلاً. وَدَلَّهَ عقلَه الحُبُّ وغيرُه، أي أذهب. (دلي) الدال واللام والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على مقارَبة الشَّيء ومداناتِه بسُهولةٍ ورِفْق. يقال: أدلَيْتُ الدّلوَ، إذا أرسلْتَها في البئر، فإذا نَزَعْتَ فقد دَلَوْت. والدَّلْو: ضَربٌ من السَّير سهلٌ. قال: * لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وادلُوَاها([3]) * والدَّلاَة: الدَّلوُ أيضاً، ويُجْمع على الدِّلاء. فأمَّا قولـه: آليت لا أُعطي غلاماً أبداً *** دَلاتَه إنِّي أُحِبُّ الأسودا([4]) فإنّه أراد بِدَلاتِه سَجْلَه ونَصِيبَه من الوُدّ. والأسودُ ابْنهُ. ويقال أدلى فلانٌ بحجَّته، إذا أتى بها. وأدلى بمالِهِ إلى الحاكم: إذا دَفعَه إليه. قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَتُدْلُوا بِهَا إلى الحُكَّامِ﴾ [البقرة 188]. ويقال دلَوْتُ إليه بفلانٍ: استشفعت به إليه. ومن ذلك حديث عمر في استسقائه بالعباس: "اللهمَّ إنّا نتقرَّبُ إليك بعَمِّ نبيِّك، وقَفِيَّةِ آبائه، وكُبْرِ رِجاله. ودلَوْنا به إليك مستَشْفِعِين". ويحمل على هذا قولهم: جاء فلانٌ بالدَّلْو، أي الدَّاهية. وأنشد: يحمِلْن عَنْقَاءَ وعَنقَفِيرا([5])والدَّلْوَ والدَّيْلَمَ والزَّفيرا([6]) ويقال: دَالَيتُ الرّجلَ، إذا داريتَه([7]). ويقال هو دَلاَّءُ مالٍ، إذا كان سائِس مالٍ وخائِلَه. (دلب) الدال واللام والباء ليس بشيء. والدُّلْبُ فيما يقال: شَجَرٌ([8]). (دلث) الدال واللام والثاء أصلٌ يدلُّ على الاندفاع. يقال لمدَافع السيل المدالث؛ الواحد مَدْلَثٌ. والناقة الدِّلاث: السريعة. يقال اندلَثَتِ النّاقةُ تندَلِثُ اندلاثاً. وحكى بعضُهم: دلَثَ الشَّيخُ، مثل دَلَف. ويقال اندلَثَ فُلانٌ على فُلانٍ، إذا اندرَأَ عليه وانصبَّ. (دلج) الدال اللام والجيم أصلٌ يدلُّ على سَيرٍ ومَجيءٍ وذَهاب. ولعلَّ ذلك أكثرَ ما كان في خُِفْيَةٍ. فالدَّلَج: سَيْر اللَّيل. ويقال أَدْلَجَ القومُ، إذا قطعوا الليلَ كلَّه سيراً؛ فإِنْ خرَجُوا مِن آخِر الليل فقد ادَّلجوا، بتشديد الدال. ويقال إنَّ أبا المُدْلِج([9]) القُنْفذ، ويزعُمون أنَّ أكثرَ حركتِه باللَّيل. والدَّوْلج: السَّرب. والدَّوْلَج: كِناس الوحشيّ. وهو قياسُ الباب؛ لأنّهما يُستخفَى فيهما. ثم يُحمَل على الباب، فيقال للذي يأخذ الدَّلو من رأس البئر إلى الحوض: الدَّالج، وذلك المكان المَدْلَج. والفِعل دَلَج يَدْلُجُ دُلُوجا([10]). قال: كأنَّ رِماحَهُم أَشْطَانُ بِئْرٍ *** لها في كلِّ مَدْلَجةٍ خُدودُ([11]) وأمَّا قولُ الشَّمَّاخ: وتشكو بعَينٍ ما أكلَّ ركابَها *** وقيلَ المنَادِي أصبَحَ القومُ أدْلِجِي([12]) فإنّه حكَى صوتَ المنادِي، أنّه كان مرّةً ينادي: أصبَحَ القَومُ، ومرة ينادي: أدلجي([13])، يَأمُرُ بذلك. (دلح) الدال واللام والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَشْي وثِقَل المحمول. يقول العرب: دَلَحَ البعيرُ بحِمْلِهِ، إذا مشى به بثقَل. وسَحابةٌ دَلوحٌ: كأنَّها تجرِي بمائها، ومن ذلك حديث سَلْمان: "أنّه اشترى هو وأبو الدَّرداءِ لحماً، فتدالَحَاهُ بينهما علىعُودٍ"، أي حَمَلاه ونَهَضَا به. ويقال سحابةٌ دَلوحٌ، وسَحائب دُلَّح. قال: بينما نَحْنُ مُرْتِعُون بفَلْجٍ *** قالت الدُّلَّحُ الرِّواءُ إنيهِِ([14]) (دلس) الدال واللام والسين أصلٌ *يدلُّ([15]) على سَتْرٍ وظُلْمة. فالدَّلَس: دَلَسُ الظَّلام. ومنه قولهم: لا يُدالِسُ، أي لا يُخادع. ومنه التَّدْليس في البيع، وهو أن يبِيعَه من غير إبانةٍ عن عيبه، فكأنّه خادَعَه وأتاهُ به في ظلامٍ. وأصلٌ آخَرُ يدل على القِلّة. يقول العرب: تدلَّسْتُ الطَّعامَ، إذا أخذْتَ منه قليلاً قليلاً. وأصل ذلك من الأَدْلاس، وهي من النبات رِبَبٌ([16]) تُورِقُ في آخِر الصيف. يقولون: تَدَلَّسَ المالُ، إذا وقع بالأَدلاس([17]). (دلص) الدال واللام والصاد تدلُّ على لِينٍ ونَعْمة. فالدِّلاص: الدِّرع الليِّنة. ويقولون: دَلَصت السُّيول الصّخرةَ، كأنها ليَّنَتْها. قال: * صَفاً دَلَصَتْهُ طَحْمَةُ السَّيلِ أخْلَقُ([18]) * والدَّليص: البَرَّاق. ويقال اندَلَصَ الشَّيءُ مِن يَدي، إذا سَقَط. وكأنَّ هذا مشتقٌّ، أو تكونُ الدّالُ بدلاً من الميم، وهو من انْمَلَصَ وأَمْلصت المرأة، إذا أَسْقَطَت. (دلظ) الدال واللام والظاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع. يقال دَلَظْته. دَلْظاً، إذا دفَعْتَه. وَحكى بعضُهم: أقبل الجيش يَتَدَلْظَى([19])، إذا دَفَعَ بعضُه بعضاً. (دلع) الدال واللام والعين أُصَيلٌ يدلُّ على خُروجٍ. تقول: دَلَعَ لسانُه: خرجَ. ودَلَعَهُ هو، إِذا أخرجَه. والدَّلِيع: الطريق السَّهل. ويقال اندلَعَ بطنُه، إذا أخرج أمامَه. (دلف) الدال واللام والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على تقدُّمٍ في رِفق فالدَّليف: المشْيُ الرُّوَيد. يقال دَلَفَ دَلِيفاً؛ وهو فَوْقَ الدَّبِيب. ودلَفَت الكتيبة في الحرب. قال أبو عُبيد: الدَّلْف: التقدُّم؛ دَلَفْناهم، أي تقدَّمناهم([20]). والدَّالف: السَّهم الذي يقَع دون الغَرَض ثم ينبُو عن موضِعِه. (دلق) الدال واللام والقاف أصلٌ واحد مطّرد، يدلُّ على خروج الشيء وتقدُّمه. فالنّاقة الدَّلوق هي التي تَكَسَّرَ أسنانُها فالماء يخرُج من فمها. ويقال اندلَقَ السَّيفُ مِنْ غِمده، إذا خرج من غير أن يُسَلّ. واندلقت أقتابُ بَطْنه، إذا خرجَتْ أمعاؤُه. واندلَقَ السَّيلُ على القَوم، واندلَقَ الجيش. قال طرفة: دُلُقٌ في غارَةٍ مَسْفُوحَةٍ *** كرِعَال الطَّيرِ أسراباً تَمُرّْ([21]) وناقة دُلُقٌ: شديدة الدُّفعة. والاندلاق: التقدُّم. وكان يقال لعُمارةَ بن زيادٍ العبسيّ أخِي الرَّبيع: "دالق"([22]). (دلك) الدال واللام والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على زَوالِ شيءٍ عن شيء، ولا يكون إلاَّ برِفْق. يقال دَلَكَت الشّمسُ: زالت. ويقال دَلَكَتْ غابت. والدَّلَكُ: وقتُ دُلوك الشَّمس. ومن الباب دَلَكْتُ الشَّيء، وذلك أنّك إذا فعلْتَ ذلك لم تكَدْ يدُك تستقرُّ على مكانٍ دُونَ مكان. والدَّلُوك: ما يتدلَّكُ به الإنسان مِن طِيبٍ وغَيره. والدَّلِيكُ: طعامٌ يُتَّخَذ من زُبدٍ وتَمْرٍ شبه الثّرِيد، والمدلوك: البعير الذي قد دلَكَتْه الأسفار وكَدَّتْه. ويقال بل هو الذي في رُكْبتيه([23]) دَلَكٌ، أي رخاوة؛ وذلك أخَفُّ من الطَّرَق. وفرسٌ مَدلُوك الحَجَبَةِ، أي ليس بحَجَبَتِه إشرافٌ. وأرضٌ مدلوكة، أي مأكولة؛ وذلك إذا كانت كأنّها دُلِكَتْ دَلْكاً. ويقال الدُّلاكة آخِرُ ما يكون في الضَّرع من اللّبن، كأنّه سُمِّي بذلك لأنَّ اليد تَدْلُك الضَّرع. قال أحمد بن فارس: إنّ لله تعالى في كلِّ شيءٍ سِرّاً ولطيفةً. وقد تأمّلْتَ في هذا الباب من أوّله إلى آخره فلا تَرَى الدّالَ مؤتلفةً مع اللام بحرفٍ ثالث إلا وهي تدلُّ على حركةٍ ومجيءٍ، وذَهابٍ وزَوَالٍ من مكانٍ إلى مكان، والله أعلم([24]). --------------------------------------------------------------- ([1]) من معلقة عنترة. وصدره: * شربت بماء الدحرضين فأصبحت * ([2]) ديوان الأعشى 215 واللسان (سود). وصدره: * فما أجشمت من إتيان قوم * ([3]) الرجز في اللسان (دلا).([4]) الرجز في اللسان (دلا). ([5]) في الأصل: "والزقرا"، صوابه من المواضع السابقة. ([6]) في الأصل: "وعقنقيرا"، صوابه في اللسان (عنق، خشب، دلا، دلم، زفر)، وأمالي ثعلب 589. ([7]) في الأصل: "دارأته"، صوابه من اللسان. ([8]) في الأصل: "الشجر"، صوابه من المجمل. ([9]) يقال للقنفذ "مدلج" و"أبو مدلج" ذكرهما في القاموس، ولم يذكر في المجمل واللسان إلا الأول. ([10]) ويقال أيضاً دلج يدلج، بكسر اللام في المضارع، دلجا، بالفتح. ([11]) ديوان عنترة 63 واللسان (دلج). ([12]) لم يرد البيت في ديوان الشماخ. وكذا ورد ضبطه في اللسان (دلج، صبح). ([13]) في الأصل هنا وفي متن البيت: "ادلج"، صوابه من اللسان. ([14]) البيت في المجمل. و"إنيه" بكسر الهمزة والنون: كلمة تقال عند الإنكار. انظر اللسان (أنى 53). ([15]) في الأصل: "يقال". ([16]) الربب: جمع ربة بكسر الراء وتشديد الباء، وهي نبتة صيفية. ([17]) الأدلاس: جمع دلس، بالتحريك. وفي الأصل: "بالأدلال" محرف. ([18]) لذي الرمة في ديوانه 396 واللسان (دلص). وصدره: *إلى صهوة تحدو محالا كأنه* ([19]) في الأصل: "شد لظى"، صوابه من المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "ادلنظى". ([20]) في الأصل: "التقديم، ولغناهم، أي تقدمنا" صوابه من المجمل واللسان. ([21]) ديوان طرفة 72 واللسان والمجمل (دلق). ([22]) في القاموس وشرحه أنه سمي بذلك لكثرة غاراته. ([23]) في الأصل: "بكيت"، تحريف. ([24]) بنهاية هذه المادة ينتهي الجزء المطبوع من المجمل. وسأستمر في مقابلته بعد ذلك بالنسخة المخطوطة بدار الكتب المصرية برقم 382 لغة. ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٥٥- دلوك الشمس: ميلها للغروب. قال تعالى: ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ [الإسراء/78]، هو من قولهم: دلكت الشمس: دفعتها بالراح، ومنه: دلكت الشيء في الراحة، ودالكت الرجل: إذا ما طلته، والدلوك: ما دلكته من طيب، والدليك: طعام يتخذ من الزبد والتمر (انظر: المجمل 2/334).
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٤٤د ل ك
كلّ شيء مرسته فقد دلكته.
ودلك السنبل حتى انفـرك: قشـره مـن حبـه.
ودلكـت المـرأة العجين.
ودلّك الثوب: ماصه ليغسله.
ودلك العود مرنه.
ودلك الخفّ على الأرض.
ودلكه الدلـاك فـي الحمـام.
وأطعمنـا من التمر الدليك وهو المريس.
ويقال للحيس: الدليكة.
وفلان يأكل دليكاً من نحي أهله.
وتدلك بدلوك من نورة أو طيب أو غيره.
ومن المجاز: بعير مدلوك: قد عاود السفر ومرن
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٥٧٩دَلَكْتُ الشيءَ بيدي أَدْلُكه دَلْكاً، قال ابن سيده: دَلَكَ الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛ قال:
أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي
وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي
حذف النون من تَبِيتي كما تحذف الحركة للضرورة في قول امرئ القيس: فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب
إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ
وحذفها من تَدْلُكي أَيضاً لأَنه جعلها بدلاً من تَبِيتي أَو حالاً، فحذف النون كما حذفها من
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٣٣* د ل ك * * دَلَكَ * الشيء من باب نصر و * دَلَكَتِ * الشمس زالت وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ وقيل * دُلُوكُها * غروبها و * الدَّلُوكُ * بالفتح ما يدلك به من طيب وغيره و * تَدَلَّك * الرجل دلك جسده عند الاغتسال
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٥٬٠١٦دلكه بيده دلكا: مرسه ودعكه وعركه، كما في المحكم. ومن المجاز: دلك الدهر فلانا: إذا أدبه وحنكه وعلمه.
ومن المجاز: دلكت الشمس دلوكا: غربت لأن الناظر إليها يدلك عينيه فكأنما هي الدالكة، قاله الزمخشري، وأنشد الجوهري:
هذا مقام قدمى رباح
ذبب حتى دلكت براح قال قطرب: براح، مثل قطام: اسم للشمس، وقال الفراء: براح جمع راحة، وهي الكف، يقول: يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس? وهذا القول
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬٢٩٢دَلَكَهُ
1 دَلَكَهُ دلك دلكه دلكة , (S Msb, K,) aor. دَلُكَ , inf. n. دَلْكٌ, (S, Msb,) He rubbed it, or rubbed it and pressed it, (M, Msb, K,) with his hand: (S, M, Msb, K:) [or he did so well: or he pressed it, or squeezed it, and rubbed it: for] دَلْكٌ signifies the act of rubbing, or rubbing and pressing, well: (KL:) or the act of pressing, or squeezing, and rubbing: (Ham p. 798:) [and in
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٩٠دَلَكَ
دَلَكَ U ( n. ac. دَلْك 1 ),
a. Rubbed ( with the hand ).
b. Polished, smoothed.
c. Formed, trained, taught ( practice, experience ).
d. ( n. ac. دُلُوْك 27 ), Set ( sun ).
دَاْلَكَ
دَاْلَكَ III ,
a. Delayed, put off ( creditor ).
تَدَلَّكَ
تَدَلَّكَ V ,
a. Rubbed & pressed his body ( in the bath ).
b. [ Bi ], Rubbed himself over with ( perfumes ).
دَلَك
دَلَك 4 ,
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٦٬٨٥٩دلك
دَلَكَ - يَدْلُكُ - دُلُوْك
دَلَكَ - يَدْلُكُ + كائن + شيئاً + في شيء: يدعكه ويفركه ويدفعه للأسفل حتى يدخل في شيء ويختفي أثره
دُلُوْك: على وزن " فـُعول" : اسم فعل مبالغة من " دَلَكَ - يَدْلُكُ ": اختفاء الشيء في شيء بعد دعكه وفركه وضغطه فيه
﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾: أقم الصلاة تبعاً لزمن دلوك الشمس: تبعاً وضمن نطاق وقت دلوك الشمس: أي وقت
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩ (الإجمالي: ١١)
- غسق
الآيات المشتركة: ١ · Ğasak, Kanlı irin demektir
- فجر
الآيات المشتركة: ١ · Fecr Yarık demektir
- شمس
الآيات المشتركة: ١ · Güneş demektir
- قرأ
الآيات المشتركة: ١ · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
- ليل
الآيات المشتركة: ١ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- صلو
الآيات المشتركة: ١ · Namaz
- شهد
الآيات المشتركة: ١ · Petekteki baldır
- قوم
الآيات المشتركة: ١ · Hayvanların ön ayaklarına denir
- كون
الآيات المشتركة: ١ · Kevn, tepe demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا
Batmak için
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دلك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زول, غرب, فرك |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yüzeyin diğerine temas ederek yumuşakça sürtünmesi ve bir şeyin yerinden kayıp sıyrılması |
| Çekirdek Özet 2 | Güneşin gök kubbedeki tepe noktasından batıya doğru kayması veya ufuk çizgisine inip gözden kaybolması |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın kesintisiz, akıcı ve sürtünmeli intikali ile ibadet vakitlerinin göksel seyre bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir el ovması veya salt akşam gurubu sayarak göksel cisimlerin yörüngesel kayış dinamiğini ve zeval vaktini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دل | Bir nesneyi bir yöne doğru serbest bırakma, sarkıtma, akıtma veya işaretle yönlendirme; دلو (kovayı kuyuya salma) ve دلل (yol gösterme, nazlanarak gevşeme) köklerinde olduğu gibi dikey veya yatay yumuşak bir akış ve geçiş hareketi | ك | Avuç içi, kavrama ve baskı imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle serbest akış hareketi iki yüzeyin birbirine temas ederek sürtünmesine, ovulmasına ve bir şeyin temasla yerinden kaydırılmasına dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, açılma ve hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, yer değiştirmenin başlangıcını ve hareket aralığını temsil eder |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, sevk etme | Harekete belirli bir doğrultu verme, yönlendirme ve çekme etkisini yükler |
| ك | Avuç içi; kavrama, kaplama, temas etme | İki yüzey arasındaki fiziksel teması, el ayasının sürtünme baskısını ve kavramayı katar |
| دلك | Kapıdan geçerek yönelen avuç temasının sürtünmesi | Yüzeylerin birbiri üzerinden yumuşak bir baskı ve sürtünmeyle kayarak yön değiştirmesi ve yerinden ayrılması hareketini kurar |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya uzvu el ayasıyla bastırarak sürtmek, ovalamak; başağı parmaklar arasında ezerek daneyi kabuğundan ayırmak; deriyi yumuşatmak için ovmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairinin gece meşakkati ile konforu karşılaştırdığı beyitte yüzün kokuyla ovulması anlamında geçer: أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي / وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي |
| Erken Arapça kullanım | Güneşin göğün ortasından batıya kayması veya ufukta kaybolması için دَلَكَتِ الشَّمْسُ denilmiş; uzun yolculukların yorup pişkinleştirdiği deve için بَعِيرٌ مَدْلُوك ve hurma ile yağın ovularak yoğrulduğu yiyecek için دَلِيك tabiri kullanılmıştır |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça دلك kökü, Sami dillerinde temas, sürtünme, baskı altında ezme ve yer değiştirme eylemlerini ifade eden kök kümeleriyle tematik yakınlık taşır. İbranicede dalak (דָּלַק) fiili tutuşmak, peşine düşmek, hararetle takip etmek anlamlarına gelirken, Süryanicede d-l-k kökü parıldama, yanma ve sürtünmeyle ısınma çağrışımlarını barındırır. İki yüzeyin birbirine sürtünmesi sonucu açığa çıkan hararet ile güneşin zeval vaktindeki yakıcı sıcaklığı ve ardından gelen batış eylemi arasında anlamsal bir geçişkenlik bulunur. Arapçada bu semantik çekirdek sert sürtünmeden ziyade yumuşak bir temasla yer değiştirme, ovalama ve güneşin dikey eksenden sıyrılarak akıp gitmesi yönünde özelleşmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin başka bir şey üzerinden sürtünerek ve yumuşakça zail olması | Elle ovma eyleminden hareketle güneşin kubbe üzerindeki sürtünürcesine yavaş kayışına ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-l-q ve Süryanice d-l-k biçimleri | Sürtünme, tutuşma, hararet ve peş peşe takip etme semantik alanı üzerinden bağlantılıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda düzenli ve doğrulanabilir eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دلك | Anlamlı | Sürtmek, kaymak, zail olmak | El ile bir yüzeyi ovmak; güneşin zevale uğraması veya batması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دكل | Anlamlı | Yığmak, basıp çiğnemek | Toprağın veya çamurun üst üste yığılarak ayakla çiğnenmesi ve sertleştirilmesi | Hedef kökle baskı uygulama bakımından ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |
| لدك | Anlamlı | Yapışmak, yerleşmek | Bir şeyin bir yere sıkıca yapışıp kalması, ayrılmaması | Hedef kökteki kayma hareketinin aksine tutunma yönü; Kur'an'da geçmez |
| لكد | Anlamlı | Yapışıp bulaşmak, keçeleşmek | Kılların, yünlerin veya kirin birbirine yapışarak keçeleşmesi | Temasın sabitlenmesi ve ayrışmaması hâli; Kur'an'da geçmez |
| كدل | Anlamlı | Sertleşmek, kalınlaşmak | Bedenin veya bir nesnenin kabalaşıp sertleşmesi | Sürtünmenin zıddı olan katılaşma yapısı; Kur'an'da geçmez |
| كلد | Anlamlı | Toplamak, biriktirmek, sert taş | Suyun veya malın bir araya toplanması; sert ve kuru taşlık zemin | Baskı ve yoğunlaşma anlamı taşır; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دلك | Merkez | Sürtünerek kayma ve zeval | Bir yüzeye temas ederek yumuşakça ayrılma ve güneşin öğle çizgisinden batıya kayması | Yavaş, sürekli ve sürtünmeli yer değiştirme eylemidir |
| زول | Komşu | Yerinden ayrılma ve yok olma | Bir şeyin durduğu noktadan tamamen ayrılıp gitmesi | زول kökünde temas veya sürtünme şartı aranmaksızın genel ayrılış ve yok oluş esastır |
| غرب | Komşu | Uzaklaşma ve gözden kaybolma | Güneşin ufkun altına inerek bütünüyle karanlığa gömülmesi | غرب yön ve mesafece uzaklaşmayı ve batışı bildirir; gün ortası kayışını kapsamaz |
| فرك | Komşu | İki şeyi ovalayarak ayırma | Kuru başağı veya kabuklu bir şeyi ezerek parçalamak | فرك ovmanın sonucunda kırma ve ufalama hedefler; دلك ise yüzeyde pürüzsüzleştirici teması korur |
| ثبت | Zıt | Sabit kalma ve hareketsizlik | Bir nesnenin yerinde kaim kalması, kaymaması ve eksenini koruması | دلك kökünün içerdiği akıcı zeval ve temaslı yer değiştirmenin tam karşıtıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دلك | Sürtmek, ovmak, zail olmak | Fiziksel ovalama ile göksel cismin meridyenden kayışını birleştiren kök | Kesin |
| Latince | fricare, declinare | Ovalamak, sürtmek; sapmak, eğilmek | Fricare sürtme temasını karşılarken, declinare gök cisminin dikey eksenden sapmasını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to rub, decline, culmination to setting | Ovalamak, zevale ermek, kaymak | To rub fiziksel sürtünmeyi, solar decline ise güneşin gök ortasından batışa doğru inişini verir | Güçlü |
| Almanca | reiben, sinken, Neigung der Sonne | Ovalamak, batmak, güneşin meyli | Reiben elle temas ederek sürtmeyi, Neigung der Sonne ise güneşin öğle hattından kaymasını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | frotter, décliner | Sürtmek, ovmak; batıya meyletmek | Frotter bedensel veya nesnel teması, décliner ise göksel cismin inişe geçişini açıklar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لِدُلُوكِ الشَّمْسِ | Güneşin göğün ortasından batıya kayması (zeval vakti) | Namaz vakitlerinin başlangıcını belirleyen göksel nizam bağlamı; İsrâ 17:78 |
| لِدُلُوكِ الشَّمْسِ | Güneşin ufukta batması (gurub vakti) | Gündüzün tamamlanıp gece karanlığının girmesini işaret eden zaman bağlamı; İsrâ 17:78 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kevnî nizam ve kader | Güneşin hareketindeki zorunlu ve şaşmaz intizamın ilahi kudrete ve ibadet vakitlerine delil kılınması | Kozmik düzenin sürekliliği ve yaratılıştaki amaçlılık |
| Fıkıh | Namaz vakitlerinin tayini | Dulûk kelimesinin zeval vaktini mi (öğle ve ikindi) yoksa doğrudan güneşin batışını mı (akşam) ifade ettiği ihtilafı | İbadetlerin ifası için güneşin hareketinin şer'i illet sayılması |
| Tefsir | İsrâ 78. ayetin tefsiri | Sahabe ve tâbiîn kavillerinde dulûkun öğle zevali veya gün batımı olarak yorumlanması arasındaki semantik köprü | Güneşin tepe noktasından batış çizgisine kadarki kayma sürecinin tamamı |
| Hadis | Namaz vakitlerini beyan eden rivayetler | Cibril hadisinde ve namaz vakti rivayetlerinde zevalin namazın ilk vakti olarak tayin edilmesi | Güneşin meridyen çizgisini aşarak batıya akması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vakitli ibadetlerin belirlenmesi | Göksel alamet ile mükellefiyet bağı | İbadet zamanını nesnel ve evrensel bir tabiat olayına bağlamak | Namaz vakti sübjektif hislere değil, güneşin apaçık fiziksel seyrine bağlanmıştır | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve zaman ölçümü | Meridyen geçişi ve açısal kayma | Zamanın dakik taksimatını ve takvimsel ölçümü sağlamak | Güneşin dikey eksenden sapması, gölge boyu ve açı hesaplamalarının temelini kurar | Güçlü |
| Siyasi | Kamusal düzenin periyotları | Günlük nizamın doğal takvimi | Toplumsal mesai ve kamu işleyişini evrensel döngüye senkronize etmek | Yönetim ve adalet süreçlerinin tabiat ritmine uygun yürütülmesine zemin hazırlar | Muhtemel |
| İktisadi | Emek ve pazar zamanlaması | Üretim ve ticaret döngüsünün kırılma anı | Günlük iktisadi faaliyetlerin öğle zevaliyle yeniden düzenlenmesi | Sıcaklığın ve ışığın değişimine bağlı olarak çalışma ve dinlenme dengesinin kurulması | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmeli kayma hareketi ve açısal sapma | Bir kütlenin yüzey temasıyla oluşturduğu sürtünme direnci (kinetik sürtünme) ve bir ışık kaynağının dikey referans ekseninden sapması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yıpranma veya yumuşak intikal | Bir sistemin, toplumun ya da kuralın sürtünme ve zamana bağlı olarak sert çatışmalar olmadan aşama aşama dönüşmesi | Muhtemel |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Dulûk kavramını yalnızca akşam güneş batışı olarak görmek ya da salt modern saat dilimlerine indirgeyerek kozmik gözlemi devreden çıkarmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün çekirdeğindeki sürtünerek kayma eyleminin, güneşin tepe noktasından itibaren başlayan ve batışına kadar süren bütün iniş sürecini kuşatan genişlikte olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ 78. ayette emredilen namaz vakitlerinin eksik sayılmasına yol açmak; öğle ve ikindi vakitlerini bu ayetin nassî çerçevesi dışına itme tehlikesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vakitli farz kılınan namazın zaman ölçüsünü insan yapımı soyut sistemlere değil, kainat kitabının doğrudan okunabilir bir sayfası olan güneş hareketine bağladığı için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Günün bölümlerini, gece ve gündüzün ardışıklığını ve ibadet vakitlerini konu edinen ayetlerde tayin edicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadet vakitlerinin tesadüfi veya keyfi olduğu algısını yıkar; zeval ile gurub arasındaki kesintisiz göksel akışı tek bir kökle meczederek semantik birliği korur |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamİki yüzeyin birbirine yumuşak bir baskı ile temas ederek sürtünmesi, ovulması ve bir nesnenin temas hâlindeyken yerinden sıyrılıp kayması.
- Soyut anlamBir varlığın zirve noktasındaki dengesinden ayrılarak bir yörünge veya süreç boyunca kademeli, sürekli ve yumuşak bir inişe veya kaymaya geçmesi.
- Sistematik karşılıkKozmik döngülerin sürekliliği içinde zamanın ve ibadetin eşik noktalarının tabiatın kesintisiz açısal hareketiyle somutlaşması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , güneşin veya hareket eden bir cismin zamana bağlı açısal konumunu; , zirve (meridyen/zeval) noktasındaki referans açıyı; , göksel cismin açısal kayma hızını temsil eder. İkinci kısımdaki , yüzeyler arasındaki yer değiştirmeyi; , yüzey sürtünme katsayısını; ise uygulanan normal kuvveti veya el ayasının baskısını gösterir. Model, دلك kökünün hem fiziksel ovma/sürtünme kuvvetini hem de güneşin tepe noktasından itibaren açısal olarak kayıp inişe geçiş dinamiğini matematiksel olarak ifade eder.