دلك

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: د-ل-كالصيغ: ١ · الجذور المجاورة: ٩ · الآيات: ١ · السور: ١؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».قومليلصلودلكغسقلِدُلُوكِفجركونقرأشهد

الجذرالصيغ ١الآيات ١السور ١المجاورة ٩

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

دلك

د - ل - ك

جذر
  • الورود: ١
  • الآيات: ١
  • الصيغ: ١
  • المعاجم: ١٢

Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır. Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.المزيد ›

ملاحظاتي

المعاجم(١٢)

★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية

Duluk hayvanların otlayıp otlarını bitirdiği yer demektir. Deketmek silmek demektir. Şemsin duluku güneşin ufukta kaybolması, ğasak ise güneşin ışıklarının kaybolmasıdır. Garbdan farkı: garb güneşin batmaya başlamasıdır. Duluk ise güneşin tamamen batmasıdır.

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٢٩
دَلَكْتُ الشيء بيدي أَدْلُكُهُ: دَلْكاً. ودَلَكَتِ الشمس دُلوكاً: زالتْ. وقال تعالى: "أَقِمِ الصلاةَ لِدُلوكِ الشمسِ إلى غَسَقِ الليلِ"، ويقال: دُلوكُها: غروبُها. ودَالَكَ الرجل غريمَه، أي ماطَله. والدَلوكُ: ما يُدْلَكُ به من طِيبٍ وغيره. والدَليكُ: الترابُ الذي تسفيه الريح، والدَليكُ: طعامٌ يُتَّخَذُ من زُبد وتمر كالثريد. وتَدَلَّكَ الرجل، أي دَلَكَ جسدَه عند الاغتسال. وفرسٌ مَدْلوكُ الحَجَبَةِ،
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٠٨٤
ك د ل كلد ، كدل ، لكد ، لدك ، دكل ، دلك : مستعملة . كدل : أما كدل فإِنَّ الليث أهمله ، ووجدْتُ أَنَا فيه بَيتاً لِتَأَبَّطَ شَرّاً : أَلاَ أَبْلِغَا سعدَ بنَ لَيْثٍ وجُنْدُعاً وكَلْباً أَثيبُوا المَنَّ غيرَ المُكَدَّلِ وقيل في تفسير المكدَّلِ أنه بمعنى المكَدَّرِ ، والقصيدة لامِيةٌ . لدك : وأما لدك فإن الليث : زَعم أَن اللَّدَكَ : لزوقُ الشيءِ بالشيء . ( قلت ) : فإِن صَحّ ما قالهُ فالأصْلُ فيه :
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٧١٢
(باب الدال واللام وما يثلثهما) (دلم) الدال واللام أصلٌ يدلُّ على طولٍ وتَهدُّل في سواد. فالأدلم من الرِّجال: الطويل الأسود؛ وكذلك هو من الجِمال والجِبال. وزعم ناسٌ أن الدَّيلم: سوادُ اللّيل وظُلْمته. فأمَّا قول عنترة: * زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عَنْ حِيَاضِ الدَّيْلَمِ([1]) * فيقال إنّهم الأعداء. فإن كان كذا فالأعداء يُوصَفون بهذا. قال الأعشى: * هم الأعداء فالأكبادُ سُودُ([2]) * وقال قومٌ:
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٥٥
- دلوك الشمس: ميلها للغروب. قال تعالى: ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ [الإسراء/78]، هو من قولهم: دلكت الشمس: دفعتها بالراح، ومنه: دلكت الشيء في الراحة، ودالكت الرجل: إذا ما طلته، والدلوك: ما دلكته من طيب، والدليك: طعام يتخذ من الزبد والتمر (انظر: المجمل 2/334).
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٤٤
د ل ك كلّ شيء مرسته فقد دلكته‏.‏ ودلك السنبل حتى انفـرك‏:‏ قشـره مـن حبـه‏.‏ ودلكـت المـرأة العجين‏.‏ ودلّك الثوب‏:‏ ماصه ليغسله‏.‏ ودلك العود مرنه‏.‏ ودلك الخفّ على الأرض‏.‏ ودلكه الدلـاك فـي الحمـام‏.‏ وأطعمنـا من التمر الدليك وهو المريس‏.‏ ويقال للحيس‏:‏ الدليكة‏.‏ وفلان يأكل دليكاً من نحي أهله‏.‏ وتدلك بدلوك من نورة أو طيب أو غيره‏.‏ ومن المجاز‏:‏ بعير مدلوك‏:‏ قد عاود السفر ومرن
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٥٧٩
دَلَكْتُ الشيءَ بيدي أَدْلُكه دَلْكاً، قال ابن سيده: دَلَكَ الشيءَ يَدْلُكه دَلْكاً مَرَسه وعَرَكه؛ قال: أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي حذف النون من تَبِيتي كما تحذف الحركة للضرورة في قول امرئ القيس: فاليومَ أَشْرَبْ غيرَ مُسْتَحْقِب إِثْماً من الله، ولا وَاغِلِ وحذفها من تَدْلُكي أَيضاً لأَنه جعلها بدلاً من تَبِيتي أَو حالاً، فحذف النون كما حذفها من
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٣٣
* د ل ك * * دَلَكَ * الشيء من باب نصر و * دَلَكَتِ * الشمس زالت وبابه دخل ومنه قوله تعالى ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾ وقيل * دُلُوكُها * غروبها و * الدَّلُوكُ * بالفتح ما يدلك به من طيب وغيره و * تَدَلَّك * الرجل دلك جسده عند الاغتسال
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٥٬٠١٦
دلكه بيده دلكا: مرسه ودعكه وعركه، كما في المحكم. ومن المجاز: دلك الدهر فلانا: إذا أدبه وحنكه وعلمه. ومن المجاز: دلكت الشمس دلوكا: غربت لأن الناظر إليها يدلك عينيه فكأنما هي الدالكة، قاله الزمخشري، وأنشد الجوهري: هذا مقام قدمى رباح ذبب حتى دلكت براح قال قطرب: براح، مثل قطام: اسم للشمس، وقال الفراء: براح جمع راحة، وهي الكف، يقول: يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس? وهذا القول
رابط المدخل

دلكه بيده دلكا: مرسه ودعكه وعركه، كما في المحكم. ومن المجاز: دلك الدهر فلانا: إذا أدبه وحنكه وعلمه. ومن المجاز: دلكت الشمس دلوكا: غربت لأن الناظر إليها يدلك عينيه فكأنما هي الدالكة، قاله الزمخشري، وأنشد الجوهري: هذا مقام قدمى رباح ذبب حتى دلكت براح قال قطرب: براح، مثل قطام: اسم للشمس، وقال الفراء: براح جمع راحة، وهي الكف، يقول: يضع كفه على عينيه ينظر هل غربت الشمس? وهذا القول نقله الفراء عن العرب، قال الأزهري: وروي ذلك عن ابن مسعود، قال ابن بري: ويقوي أن دلوك الشمس غروبها قول ذي الرمة: مصابيح ليست باللواتي يقودها نجوم ولا بالآفلات الدوالـك

وروي عن ابن الأعرابي في قوله: دلكت براح، أي استريح منها. أو: دلكت دلوكا: إذا اصفرت ومالت للغروب. أو مالت للزوال حتى كاد الناظر يحتاج إذا تبصرها أن يكسر الشعاع عن بصره براحته. وروي عن نافع عن ابن عمر قال: دلوكها: ميلها بعد نصف النهار. أو زالت عن كبد السماء وقت الظهر، رواه جابر عن ابن عباس رضي الله عنهم، نقله الفراء، وهو أيضا قول الزجاج، وقال الشاعر: ما تدلك الشمس إلا حذو منكـبـه في حومة دونها الهامات والقصر قال الأزهري: والقول عندي أن دلوك الشمس زوالها نصف النهار؛ لتكون الآية جامعة للصلوات الخمس، وهو قوله تعالى: أقم الصلاة لدلوك الشمس الآية، والمعنى والله أعلم: أقم الصلاة يا محمد، أي أدمها من وقت زوال الشمس إلى غسق الليل، فيدخل فيها الأولى والعصر وصلاتا غسق الليل، وهما العشاءان، فهذه أربع صلوات، والخامسة قوله: وقرآن الفجر والمعنى: وأقم صلاة الفجر، فهذه خمس صلوات فرضها الله تعالى على نبيه صلى الله عليه وسلم وعلى أمته، وإذا جعلت الدلوك: الغروب كان الأمر في هذه الآية مقصورا على ثلاث صلوات، فإن قيل: ما معنى الدلوك في كلام العرب? قيل: الدلوك: الزوال، ولذلك قيل للشمس إذا زالت نصف النهار: دالكة، وقيل لها إذا أفلت: دالكة؛ لأنها في الحالتين زائلة. وفي نوادر الأعراب: دمكت الشمس ودلكت، وعلت واعتلت: كل هذا ارتفاعها، فتأمل. والدليك كأمير: تراب تسفيه الرياح نقله الجوهري. والدليك: طعام يتخذ من الزبد واللبن، أو من زبد وتمر كالثريد، قال الجوهري: وأنا أظنه الذي يقال له بالفارسية: جنكال خست. وقال الزمخشري: أطعمنا من التمر الدليك، وهو المريس. والدليك: نبات واحدته دليكة. والدليك أيضا: ثمر الورد الأحمر يخلفه يحمر كأنه البسر وينضج ويحلو كأنه رطب، ويعرف بالشام بصرم الديك والواحدة دليكة أو هو الورد الجبلي كأنه البسر كبرا وحمرة وكالرطب حلاوة ولذة يتهادى به باليمن قال الأزهري: هكذا سمعته من أعرابي من أهل اليمن، قال: وينبت عندنا غياضا. ومن المجاز: رجل دليك: حنيك قد مارس الأمور وعرفها دلك كعنق عن ابن الأعرابي. وتدلك به أي بالشيء: إذا تخلق به. والدلوك كصبور: ما يتدلك به البدن عند الاغتسال من طيب أو غيره من الغسولات كالعدس والأشنان، كالسحور لما يتسحر به، والفطور لما يفطر عليه، وفي الحديث: كتب عمر إلى خالد بن الوليد رضي الله عنهما: بلغني أنك دخلت الحمام بالشام، وأن من بها من الأعاجم أعدوا لك دلوكا عجن بخمر، وإني أظنكم آل المغيرة ذرء النار. ويطلق الدلوك أيضا على النورة؛ لأنه يدلك به الجسد في الحمام، كما في الأساس. والدلاكة كثمامة: ما حلب قبل الفيقة الأولى وقبل أن تجتمع الفيقة الثانية.

ومن المجاز: فرس مدلوك: أي مدكوك وهي التي لا إشراف لحجبتها، كأنها دلكت، فهي ملساء مستوية، ومنه قول أعرابي يصف فرسا: المدلوك الحجبة، الضخم الأرنبة ويقال: فرس مدلوك الحرقفة: إذا كان مستويا. ومن المجاز: رجل مدلوك: ألح عليه في المسألة عن ابن الأعرابي. ومن المجاز: بعير مدلوك: دلك بالأسفار وكد، كما في العباب، وفي اللسان والأساس: عاود الأسفار، ومرن عليها، وقد دلكته الأسفار، قال الراجز: على علاواك على مدلوك على رجيع سفر منهوك أو المدلوك: الذي في ركبتيه دلك، محركة: أي رخاوة وذلك أخف من الطرق، نقله الصاغاني. ومن المجاز: دالكه أي الغريم مدالكة: ماطله وكذلك داعكه، وسئل الحسن البصري: أيدالك الرجل امرأته? فقال: نعم إذا كان ملفجا، قال أبو عبيد: يعني يخاطل بالمهر، وكل مماطل فهو مدالك. وقال ابن دريد: الدلكة كهمزة: دويبة ولا أحقها. ودلوك كصبور: بحلب وفيه أسر أبو العشائر الحسن بن علي التغلبي الأمير الفارس حين كبسته عسكر الإخشيدية مع يانس المؤنسي، كذا في تاريخ حلب لابن العديم. والدواليك بفتح اللام: تحفز في المشي وتحيك عن ابن عباد كالدآليك، وهذه بكسر اللام قال: يمشي الدواليك ويعدو البنكه كأنه يطلب شأو البروكـه قلت: هكذا أنشده ابن بزرج، وقد تقدم في ب ر ك وفي ب ن ك. والدؤلوك: الأمر العظيم يقال: تركتهم في دؤلوك دآليك أيضا عن ابن عباد أيضا. قال ابن فارس في المقاييس في هذا التركيب: إن لله في كل شيء سرا ولطيفة، وقد تأملت في هذا الباب - يعني باب الدال مع اللام - من أوله إلى آخره فلا ترى الدال مؤتلفة مع اللام بحرف ثالث إلا وهي تدل على حركة ومجيء وذهاب وزوال من مكان إلى مكان. ومما يستدرك عليه: دلكت السنبل حتى انفرك قشره عن حبه. والمدلوك: المصقول. ودلك الثوب: ماصه ليغسله. وقال ابن الأعرابي: الدلك، بضمتين: عقلاء الرجال. وتدلك الرجل: في دلك جسده عند الاغتسال، نقله الجوهري. ودلكت المرأة العجين. والدلاك: من يدلك الجسد في الحمام. ويقال للحيس: الدليكة، كما في الأساس. والدلك، محركة: اسم وقت غروب الشمس أو زوالها، يقال: أتيتك عند الدلك، أي بالعشي، قال رؤبة: تبلج الزهراء في جنح الدلك ودلكت الشمس: ارتفعت، عن نوادر الأعراب، وقد تقدم. ودلكت الأرض، كعني: أكلت، فهي مدلوكة، عن ابن الأعرابي. ودلك الرجل حقه: مطله.وقال الفراء: المدالك: الذي لا يرفع نفسه عن دنية. والمدلك: المطول. والمدالكة: المصابرة، وقيل: الإلحاح في التقاضي. وقال أبو عمرو: التدليك من قولهم دلكها: إذا غذاها. ودلوكة بنت فلان: كانت حكيمة مدبرة، جاء ذكرها في بناء الأهرام، فانظره.

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬٢٩٢
دَلَكَهُ 1 دَلَكَهُ دلك دلكه دلكة , (S Msb, K,) aor. دَلُكَ , inf. n. دَلْكٌ, (S, Msb,) He rubbed it, or rubbed it and pressed it, (M, Msb, K,) with his hand: (S, M, Msb, K:) [or he did so well: or he pressed it, or squeezed it, and rubbed it: for] دَلْكٌ signifies the act of rubbing, or rubbing and pressing, well: (KL:) or the act of pressing, or squeezing, and rubbing: (Ham p. 798:) [and in
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٩٠
دَلَكَ دَلَكَ U ( n. ac. دَلْك 1 ), a. Rubbed ( with the hand ). b. Polished, smoothed. c. Formed, trained, taught ( practice, experience ). d. ( n. ac. دُلُوْك 27 ), Set ( sun ). دَاْلَكَ دَاْلَكَ III , a. Delayed, put off ( creditor ). تَدَلَّكَ تَدَلَّكَ V , a. Rubbed & pressed his body ( in the bath ). b. [ Bi ], Rubbed himself over with ( perfumes ). دَلَك دَلَك 4 , a.
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٦٬٨٥٩
دلك دَلَكَ - يَدْلُكُ - دُلُوْك دَلَكَ - يَدْلُكُ + كائن + شيئاً + في شيء: يدعكه ويفركه ويدفعه للأسفل حتى يدخل في شيء ويختفي أثره دُلُوْك: على وزن " فـُعول" : اسم فعل مبالغة من " دَلَكَ - يَدْلُكُ ": اختفاء الشيء في شيء بعد دعكه وفركه وضغطه فيه ﴿أقم الصلاة لدلوك الشمس﴾: أقم الصلاة تبعاً لزمن دلوك الشمس: تبعاً وضمن نطاق وقت دلوك الشمس: أي وقت
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(١)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٩ (الإجمالي: ١١)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. غسق

    الآيات المشتركة: ١ · Ğasak, Kanlı irin demektir

  2. فجر

    الآيات المشتركة: ١ · Fecr Yarık demektir

  3. شمس

    الآيات المشتركة: ١ · Güneş demektir

  4. قرأ

    الآيات المشتركة: ١ · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…

  5. ليل

    الآيات المشتركة: ١ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  6. صلو

    الآيات المشتركة: ١ · Namaz

  7. شهد

    الآيات المشتركة: ١ · Petekteki baldır

  8. قوم

    الآيات المشتركة: ١ · Hayvanların ön ayaklarına denir

  9. كون

    الآيات المشتركة: ١ · Kevn, tepe demektir

الآيات التي ورد فيها(١)

  1. أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا

    Batmak için

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökدلك
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerزول, غرب, فرك
Zıt Kökثبت
Çekirdek Özet 1Bir yüzeyin diğerine temas ederek yumuşakça sürtünmesi ve bir şeyin yerinden kayıp sıyrılması
Çekirdek Özet 2Güneşin gök kubbedeki tepe noktasından batıya doğru kayması veya ufuk çizgisine inip gözden kaybolması
Çekirdek Özet 3Zamanın kesintisiz, akıcı ve sürtünmeli intikali ile ibadet vakitlerinin göksel seyre bağlanması
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir el ovması veya salt akşam gurubu sayarak göksel cisimlerin yörüngesel kayış dinamiğini ve zeval vaktini gözden kaçırmak

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دلBir nesneyi bir yöne doğru serbest bırakma, sarkıtma, akıtma veya işaretle yönlendirme; دلو (kovayı kuyuya salma) ve دلل (yol gösterme, nazlanarak gevşeme) köklerinde olduğu gibi dikey veya yatay yumuşak bir akış ve geçiş hareketiكAvuç içi, kavrama ve baskı imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle serbest akış hareketi iki yüzeyin birbirine temas ederek sürtünmesine, ovulmasına ve bir şeyin temasla yerinden kaydırılmasına dönüşmüştür

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دKapı; giriş, geçiş, açılma ve hareketBir durumdan diğerine geçişi, yer değiştirmenin başlangıcını ve hareket aralığını temsil eder
لÇoban değneği; yöneltme, bağlama, sevk etmeHarekete belirli bir doğrultu verme, yönlendirme ve çekme etkisini yükler
كAvuç içi; kavrama, kaplama, temas etmeİki yüzey arasındaki fiziksel teması, el ayasının sürtünme baskısını ve kavramayı katar
دلكKapıdan geçerek yönelen avuç temasının sürtünmesiYüzeylerin birbiri üzerinden yumuşak bir baskı ve sürtünmeyle kayarak yön değiştirmesi ve yerinden ayrılması hareketini kurar

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir nesneyi veya uzvu el ayasıyla bastırarak sürtmek, ovalamak; başağı parmaklar arasında ezerek daneyi kabuğundan ayırmak; deriyi yumuşatmak için ovmak
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairinin gece meşakkati ile konforu karşılaştırdığı beyitte yüzün kokuyla ovulması anlamında geçer: أَبِيتُ أَسْري، وتَبِيتي تَدْلُكي / وَجْهكِ بالعَنْبَرِ والمِسْكِ الذَّكِي
Erken Arapça kullanımGüneşin göğün ortasından batıya kayması veya ufukta kaybolması için دَلَكَتِ الشَّمْسُ denilmiş; uzun yolculukların yorup pişkinleştirdiği deve için بَعِيرٌ مَدْلُوك ve hurma ile yağın ovularak yoğrulduğu yiyecek için دَلِيك tabiri kullanılmıştır

المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça دلك kökü, Sami dillerinde temas, sürtünme, baskı altında ezme ve yer değiştirme eylemlerini ifade eden kök kümeleriyle tematik yakınlık taşır. İbranicede dalak (דָּלַק) fiili tutuşmak, peşine düşmek, hararetle takip etmek anlamlarına gelirken, Süryanicede d-l-k kökü parıldama, yanma ve sürtünmeyle ısınma çağrışımlarını barındırır. İki yüzeyin birbirine sürtünmesi sonucu açığa çıkan hararet ile güneşin zeval vaktindeki yakıcı sıcaklığı ve ardından gelen batış eylemi arasında anlamsal bir geçişkenlik bulunur. Arapçada bu semantik çekirdek sert sürtünmeden ziyade yumuşak bir temasla yer değiştirme, ovalama ve güneşin dikey eksenden sıyrılarak akıp gitmesi yönünde özelleşmiştir.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBir şeyin başka bir şey üzerinden sürtünerek ve yumuşakça zail olmasıElle ovma eyleminden hareketle güneşin kubbe üzerindeki sürtünürcesine yavaş kayışına ad olmuşturKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice d-l-q ve Süryanice d-l-k biçimleriSürtünme, tutuşma, hararet ve peş peşe takip etme semantik alanı üzerinden bağlantılıdırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik dış halkalarda düzenli ve doğrulanabilir eşdeğer tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

المصدر Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دلكAnlamlıSürtmek, kaymak, zail olmakEl ile bir yüzeyi ovmak; güneşin zevale uğraması veya batmasıHedef kök; Kur'an'da geçer
دكلAnlamlıYığmak, basıp çiğnemekToprağın veya çamurun üst üste yığılarak ayakla çiğnenmesi ve sertleştirilmesiHedef kökle baskı uygulama bakımından ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez
لدكAnlamlıYapışmak, yerleşmekBir şeyin bir yere sıkıca yapışıp kalması, ayrılmamasıHedef kökteki kayma hareketinin aksine tutunma yönü; Kur'an'da geçmez
لكدAnlamlıYapışıp bulaşmak, keçeleşmekKılların, yünlerin veya kirin birbirine yapışarak keçeleşmesiTemasın sabitlenmesi ve ayrışmaması hâli; Kur'an'da geçmez
كدلAnlamlıSertleşmek, kalınlaşmakBedenin veya bir nesnenin kabalaşıp sertleşmesiSürtünmenin zıddı olan katılaşma yapısı; Kur'an'da geçmez
كلدAnlamlıToplamak, biriktirmek, sert taşSuyun veya malın bir araya toplanması; sert ve kuru taşlık zeminBaskı ve yoğunlaşma anlamı taşır; Kur'an'da geçmez

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دلكMerkezSürtünerek kayma ve zevalBir yüzeye temas ederek yumuşakça ayrılma ve güneşin öğle çizgisinden batıya kaymasıYavaş, sürekli ve sürtünmeli yer değiştirme eylemidir
زولKomşuYerinden ayrılma ve yok olmaBir şeyin durduğu noktadan tamamen ayrılıp gitmesiزول kökünde temas veya sürtünme şartı aranmaksızın genel ayrılış ve yok oluş esastır
غربKomşuUzaklaşma ve gözden kaybolmaGüneşin ufkun altına inerek bütünüyle karanlığa gömülmesiغرب yön ve mesafece uzaklaşmayı ve batışı bildirir; gün ortası kayışını kapsamaz
فركKomşuİki şeyi ovalayarak ayırmaKuru başağı veya kabuklu bir şeyi ezerek parçalamakفرك ovmanın sonucunda kırma ve ufalama hedefler; دلك ise yüzeyde pürüzsüzleştirici teması korur
ثبتZıtSabit kalma ve hareketsizlikBir nesnenin yerinde kaim kalması, kaymaması ve eksenini korumasıدلك kökünün içerdiği akıcı zeval ve temaslı yer değiştirmenin tam karşıtıdır

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدلكSürtmek, ovmak, zail olmakFiziksel ovalama ile göksel cismin meridyenden kayışını birleştiren kökKesin
Latincefricare, declinareOvalamak, sürtmek; sapmak, eğilmekFricare sürtme temasını karşılarken, declinare gök cisminin dikey eksenden sapmasını karşılarGüçlü
İngilizceto rub, decline, culmination to settingOvalamak, zevale ermek, kaymakTo rub fiziksel sürtünmeyi, solar decline ise güneşin gök ortasından batışa doğru inişini verirGüçlü
Almancareiben, sinken, Neigung der SonneOvalamak, batmak, güneşin meyliReiben elle temas ederek sürtmeyi, Neigung der Sonne ise güneşin öğle hattından kaymasını ifade ederGüçlü
Fransızcafrotter, déclinerSürtmek, ovmak; batıya meyletmekFrotter bedensel veya nesnel teması, décliner ise göksel cismin inişe geçişini açıklarGüçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
لِدُلُوكِ الشَّمْسِGüneşin göğün ortasından batıya kayması (zeval vakti)Namaz vakitlerinin başlangıcını belirleyen göksel nizam bağlamı; İsrâ 17:78
لِدُلُوكِ الشَّمْسِGüneşin ufukta batması (gurub vakti)Gündüzün tamamlanıp gece karanlığının girmesini işaret eden zaman bağlamı; İsrâ 17:78

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKevnî nizam ve kaderGüneşin hareketindeki zorunlu ve şaşmaz intizamın ilahi kudrete ve ibadet vakitlerine delil kılınmasıKozmik düzenin sürekliliği ve yaratılıştaki amaçlılık
FıkıhNamaz vakitlerinin tayiniDulûk kelimesinin zeval vaktini mi (öğle ve ikindi) yoksa doğrudan güneşin batışını mı (akşam) ifade ettiği ihtilafıİbadetlerin ifası için güneşin hareketinin şer'i illet sayılması
Tefsirİsrâ 78. ayetin tefsiriSahabe ve tâbiîn kavillerinde dulûkun öğle zevali veya gün batımı olarak yorumlanması arasındaki semantik köprüGüneşin tepe noktasından batış çizgisine kadarki kayma sürecinin tamamı
HadisNamaz vakitlerini beyan eden rivayetlerCibril hadisinde ve namaz vakti rivayetlerinde zevalin namazın ilk vakti olarak tayin edilmesiGüneşin meridyen çizgisini aşarak batıya akması

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVakitli ibadetlerin belirlenmesiGöksel alamet ile mükellefiyet bağıİbadet zamanını nesnel ve evrensel bir tabiat olayına bağlamakNamaz vakti sübjektif hislere değil, güneşin apaçık fiziksel seyrine bağlanmıştırKesin
İlmiAstronomi ve zaman ölçümüMeridyen geçişi ve açısal kaymaZamanın dakik taksimatını ve takvimsel ölçümü sağlamakGüneşin dikey eksenden sapması, gölge boyu ve açı hesaplamalarının temelini kurarGüçlü
SiyasiKamusal düzenin periyotlarıGünlük nizamın doğal takvimiToplumsal mesai ve kamu işleyişini evrensel döngüye senkronize etmekYönetim ve adalet süreçlerinin tabiat ritmine uygun yürütülmesine zemin hazırlarMuhtemel
İktisadiEmek ve pazar zamanlamasıÜretim ve ticaret döngüsünün kırılma anıGünlük iktisadi faaliyetlerin öğle zevaliyle yeniden düzenlenmesiSıcaklığın ve ışığın değişimine bağlı olarak çalışma ve dinlenme dengesinin kurulmasıMuhtemel

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerSürtünmeli kayma hareketi ve açısal sapmaBir kütlenin yüzey temasıyla oluşturduğu sürtünme direnci (kinetik sürtünme) ve bir ışık kaynağının dikey referans ekseninden sapmasıGüçlü
Beşeri bilimlerKurumsal yıpranma veya yumuşak intikalBir sistemin, toplumun ya da kuralın sürtünme ve zamana bağlı olarak sert çatışmalar olmadan aşama aşama dönüşmesiMuhtemel

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiDulûk kavramını yalnızca akşam güneş batışı olarak görmek ya da salt modern saat dilimlerine indirgeyerek kozmik gözlemi devreden çıkarmak
Kur'an içi daha geniş anlamKökün çekirdeğindeki sürtünerek kayma eyleminin, güneşin tepe noktasından itibaren başlayan ve batışına kadar süren bütün iniş sürecini kuşatan genişlikte olması
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİsrâ 78. ayette emredilen namaz vakitlerinin eksik sayılmasına yol açmak; öğle ve ikindi vakitlerini bu ayetin nassî çerçevesi dışına itme tehlikesi

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vakitli farz kılınan namazın zaman ölçüsünü insan yapımı soyut sistemlere değil, kainat kitabının doğrudan okunabilir bir sayfası olan güneş hareketine bağladığı için hayatidir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Günün bölümlerini, gece ve gündüzün ardışıklığını ve ibadet vakitlerini konu edinen ayetlerde tayin edicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İbadet vakitlerinin tesadüfi veya keyfi olduğu algısını yıkar; zeval ile gurub arasındaki kesintisiz göksel akışı tek bir kökle meczederek semantik birliği korur

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamİki yüzeyin birbirine yumuşak bir baskı ile temas ederek sürtünmesi, ovulması ve bir nesnenin temas hâlindeyken yerinden sıyrılıp kayması.
  • Soyut anlamBir varlığın zirve noktasındaki dengesinden ayrılarak bir yörünge veya süreç boyunca kademeli, sürekli ve yumuşak bir inişe veya kaymaya geçmesi.
  • Sistematik karşılıkKozmik döngülerin sürekliliği içinde zamanın ve ibadetin eşik noktalarının tabiatın kesintisiz açısal hareketiyle somutlaşması.
  • LaTeX modeliθ(t)=θ0+∫t0tω(τ) dτ  ⟹  Δx∝−μ⋅FN
  • LaTeX açıklamasıFormülde θ(t), güneşin veya hareket eden bir cismin zamana bağlı açısal konumunu; θ0, zirve (meridyen/zeval) noktasındaki referans açıyı; ω(τ), göksel cismin açısal kayma hızını temsil eder. İkinci kısımdaki Δx, yüzeyler arasındaki yer değiştirmeyi; μ, yüzey sürtünme katsayısını; FN ise uygulanan normal kuvveti veya el ayasının baskısını gösterir. Model, دلك kökünün hem fiziksel ovma/sürtünme kuvvetini hem de güneşin tepe noktasından itibaren açısal olarak kayıp inişe geçiş dinamiğini matematiksel olarak ifade eder.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: د