دهق
د - ه - ق
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
Dahik : İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Dahik : İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٢٤باب الهاء والقاف والدال معهما
ق ه د، د ه ق مستعملان فقط
قهد:
القَهْدُ: من أولاد الضأن يَضرِب إلى بياض. والجمعُ: قِهادٌ. وكذلك ولَدُ البَقَرةِ الوَحْشيّةِ. قال:
نقودُ جيادَهُنَّ ونَفْتـلـيهـا ولا نَعدو التُّيُوسَ ولا القِهادا
دهق:
الدَّهَقُ: خشبتان يُغْمَزُ بهما السّاقُ، وآدّهَقْتِ الحجارةُ ادِّهاقاً، وهو شدّة تَلازُمِها، ودُخُولُ بعضِها في بعضٍ. قال:
ينصاح من جَبْلةٍ رَضْمٍ مُدَّهَقْ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٨٨أَدْهَقْتُ الكأسَ: ملأتها. وكأسٌ دِهاقٌ، أي ممتلئةٌ. قال خِداشُ بن زهير:
أَتانا عامِرٌ يرجو قِرانافأَتْرَعْنا له كأساً دِهاقا
وأَدْهَقْتُ الماءَ، أي أفرغتُه إفراغاً شديداً. قال أبو عمرو: الدَهَقُ بالتحريك: ضربٌ من العَذاب وهو بالفارسية أَشْكَنْجَهْ. ودَهَقْتُ الشيءَ: كسرتُه وقطعتُه.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٦٣٥باب الهاء والقاف مع الدال
قهد ، دهق ، هدق : ( مستعملة )
قهد : قال الليث : القَهْدُ : من أوْلادِ الضّأْنِ يَضْرِبُ إلى البياض ، والجمع قِهَادٌ ، قال : ويقال أيضاً لِولَدِ البقرة الوحشية : قَهْدٌ ؛ وأنشد :
نَقُودُ جِيَادَهُنَّ وَنَفَتَلِيها
ولا نَعْدُو التُّيوسَ ولا القِهَادَا
وقال غيره : القِهَادُ : شاءٌ حجازية ؛ وأنشد الأصمعيّ :
أَتَبْكي أن يُسَاقَ القَهْدُ فيكم
فَمَنْ يَبْكي لأهلِ السَّاجِسِي
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٥٦٩(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
(دهي) الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
(دهر) الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١١٣- قال تعالى: ﴿وكأسا دهاقا﴾ [النبأ/34]، أي: مفعمة، ويقال أدهقت الكأس فدهق، ودهق لي من المال دهقة، كقولك: قبض قبضة.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٩د ه ق
أدهق الكأس وكأس دهاق.
وغمز ساقه بالدهق.
وتقول: عنقه في وهق ورجله في دهق.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٥٠٧الدَّهْقُ: شدّة الضَّغْط. والدهْق أيضاً: مُتابعة الشدّ. ودَهَق الماءَ وأدْهَقه: أفْرَغه إفراغاً شديداً. وفي حديث علي، رضي الله عنه: نُطْفةً دِهاقاً وعَلَقةً مُحاقاً أي نطفة قد أفْرغت إفراغاً شديداً، من قولهم أدْهَقْت الماء أفْرَغته إفراغاً شديداً، فهو إذاً من الأَضداد. وأدهق الكأسَ: شدَّ ملأَها. وكأسٌ دِهاق: مُتْرعة ممتلئة. وفي التنزيل: وكأساً دِهاقاً، قيل: مَلأَى؛ وقال خِداش بن زُهير:
أتانا
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٣٥* د ه ق * * أدْهَقَ * الكأس ملأها وكأس * دِهَاقٌ * ممتلئة و * الدَّهْمَقَةُ * لين الطعام وطيبه ورقته ومنه حديث عمر رضي الله عنه ﴿لو شئت أن * يُدَهْمَقَ * لي لفعلت ولكن الله عاب قوما فقال أذهبتم طيباتكم في حياتكم الدنيا واستمتعتم بها﴾
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٨٢٠دهق الكأس، كجعله: ملأها نقله الأزهري. ودهق الماء: أفرغه إفراغا شديدا فهو إذا ضد، ومن الثاني: قول علي- رضي الله عنه-: نطفة دهاقا وعلقة محاقا أي: نطفة قد أفرغت إفراغا شديدا. كأدهقه فيهما يقال: أدهقت الكاس إلى أصبارها، أي: ملأتها إلى أعاليها، وقيل: شد ملأها. وأدهق الماء: أفرغه إفراغا شديدا. وقال ابن دريد : دهق لي دهقه من المال أي: أعطاني منه صدرا. ونقل الجوهري عن ابن الأعرابي: دهق فلانا: إذا ضربه.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢١٧دَهَقَ
دَهَقَ A ( n. ac. دَهْق 1 ),
a. Filled to overflowing.
b. Emptied.
c. Broke, smashed.
أَدْهَقَ
أَدْهَقَ IV ,
a. see I .
دَهَق
دَهَق 4 ,
a. Instrument of torture.
دِهَاْق
دِهَاْق 23 ,
a. Full ( cup ).
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٨٬٤٤٣دهق
دَهَقَ - يَدْهَقُ - دَهِق - دِهَاق
دَهَقَ - يَدْهَقُ + االشيء وخاصة الماء أو السائل: بنصب بقوة وضغط عال وحركة اضطرابية شديدة: يفور ويبقبق ويرغي ويطف بفقاعات الغاز المضغوط: مثل ماء الأنابيب أو ماء المشروبات الغازية أو ماء السوائل الرغوية
دَهِق: على وزن " فـَعـِل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " دَهَقَ - يَدْهَقُ "
دِهَاق: على وزن " فـِعال
الجذور المجاورةالمجاورة: ١ (الإجمالي: ١)
- كأس
الآيات المشتركة: ١ · Bitki suyu demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دهق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ملأ, ترع, فيض |
| Zıt Kök | فرغ |
| Çekirdek Özet 1 | Sıkıştırma, basınç uygulama ve bir kabı taşacak kertede ağzına kadar doldurma |
| Çekirdek Özet 2 | Cennet ikramında kadehin tam dolu, berrak, tazyikli ve kesintisiz akış hali |
| Çekirdek Özet 3 | Sistemin azami kapasite sınırında pürüzsüz, doyumlu ve sürekli bir akışla donatılması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca durağan bir hacimsel doluluk sayıp tazyik, saflık ve kesintisizlik boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ده | Ağırlıkla basma, kuşatma, çökme, örtme ve yoğunluk oluşturma; nitekim دهم kökünde karanlığın basması ve yeşilliğin koyulaşması, دهر kökünde zamanın insanı kuşatıp aşındırması, دهن kökünde sıvının yüzeyi bütünüyle kaplaması, دهي kökünde ise büyük hadisenin aniden çökmesi görülür. | ق | Sınır, tutma, sıkıştırma ve dökülme imgesi eklenerek çekirdekteki genel kuşatma ve baskı anlamı, bir hacmi çeperlerine kadar zorlayan basınçlı doluluğa ve şiddetle akmaya daraltılmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | İçeriye doğru yönelen akışkan hareket ve geçiş dinamiği |
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın açığa çıkması, kabarması ve hacmin dışa doğru belirginleşmesi |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Hacmin çeperine, en uç sınırına ulaşma ve toplanma hali |
| دهق | Kapıdan geçerek içeri yönelen akışın (د) kabarıp görünür hale gelmesi (ه) ve kabın sınır çeperlerine dayanarak tam toplanma oluşturması (ق); basınçlı dolum ve tazyikli akış. | Harf imgelerinin birleşimi, sıvının kabın sınırlarını sonuna kadar zorlayacak biçimde dolmasını veya aynı şiddetle boşalmasını resmeder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bacağı iki tahta arasına alıp sıkıştırma aleti olan mengene veya taşların harçsız olarak birbirine kenetlenip sıkışması; tazyikle boşaltma ve kabı ağzına kadar doldurma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hâtim et-Tâî, kaynayan kazandaki büyük et parçalarının tazyikle çalkalanıp dönmesini kökün katlamalı türeviyle tasvir eder: يُقَمِّصُ دَهْداقَ البَضيعِ كـأَنَّـهُ / رُؤوسُ قَطاً كُدْرٍ دقاقِ الحناجرِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'ye nispet edilen rivayette meninin şiddetle ve tazyikle atılmasını nitelemek üzere kullanılmıştır: نُطْفةً دِهاقاً وعَلَقةً مُحاقاً |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça دهق kökü, Sami dil ailesi içinde fiziksel bir kuvvet tatbik ederek sıkıştırma, basma, tazyik uygulama ve buna bağlı olarak bir nesneyi sınırına kadar doldurma veya basınçla boşaltma semantik alanında konumlanır. Kökün biliteral çekirdeğini oluşturan ده tabakası; ezme, bastırma, örtme ve ağırlık bindirme yönüyle diğer Sami dillerindeki itme ve sıkıştırma kökleriyle akrabalık taşır. Özellikle Kuzeybatı Sami grubunda, kökün gırtlak ünsüzü değişimiyle İbranice ve Aramicede d-h-q / דחק (sıkıştırmak, zorlamak, tazyik etmek, acele ettirmek) biçiminde karşılık bulduğu ve fiziksel basınç anlamını koruduğu gözlemlenir. Arapçada bu kök, hem sıkma aletini (دهق) hem de kabın kenarlarına baskı yapacak kertede doldurulmasını veya sıvının şiddetle dökülmesini ifade ederek zıt anlamları (ezdâd) bünyesinde barındıran zengin bir mecaza evrilmiştir.
درجة الثقة Muhtemel
المصدر Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sıkıştırma, basınç yapma, tazyikle dökme ve silme doldurma | Bacağı mengenede sıkıştırma eyleminden sıvının kaba basınçla dolmasına veya boşalmasına uzanan somut semantik gelişim | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve İbranice d-h-q (דחק) kökü ile fonetik ve semantik örtüşme | İtme, sıkıştırma, baskı uygulama ve dar alana yüklenme eylemleriyle ortak kavramsal kökene dayanır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanmış geniş dilsel soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دهق | Anlamlı | Basınç uygulama, kabı ağzına kadar doldurma, şiddetle boşaltma | Hedef köktür; Nebe 78:34 ayetinde cennet kadehinin niteliği olarak yer alır. | Kur'an'da geçer |
| دقه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| هدق | Anlamlı | Parçalayıp yıkmak veya dikkatle dikilip bakmak | Tahdhîb'e göre müsta'meldir; yapının çökmesi veya bakışın hedefe kilitlenmesidir. | Kur'an'da geçmez |
| هقد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| قده | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |
| قهد | Anlamlı | Saf beyazlık ve parlaklık | Kitābü'l-ʿAyn ve Tahdhîb'de müsta'meldir; özellikle beyaz yaban ineği tasvirinde geçer. | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دهق | Merkez | Basınçlı doluluk ve tazyik | Kabın sınırlarına kadar basınçla dolması, berraklık ve ardışıklık | Doluluğun tazyik, kesintisizlik ve taşma noktasıyla birlikte sunulmasıdır |
| ملأ | Komşu | Hacimsel doluluk | Boşluğun giderilmesi ve hacmin nesneyle bütünüyle kaplanması | Tazyik veya ardışıklık şartı aranmaksızın kabın iç hacminin dolmasıdır |
| ترع | Komşu | Taşma sınırında doluluk | Kabın kenar hizasına kadar sıvıyla yükselmesi | Kabın fiziksel ağız çizgisine ulaşmış olmayı doğrudan hedefler |
| فيض | Komşu | Taşarak dökülme | Sıvının kabı aşarak etrafa akması ve yayılması | Kabın içindeki doluluktan ziyade sınırları aşıp dışarıya taşan harekettir |
| فرغ | Zıt | Boşalma ve tahliye | Kabın veya mekanın muhtevasından bütünüyle arınması | Doluluk, basınç ve akış dinamizminin tamamen sıfırlanması durumudur |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دهق | Ağzına kadar dolu, tazyikli, kesintisiz | Kabın sınırlarını zorlayan tam doluluk ve pürüzsüz akış | Kesin |
| Latince | plenus, redundans | Tam dolu, taşan, bolca dökülen | Fiziksel doluluk sınırını karşılar fakat ardışık sunum nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | brimful, brimming, overflowing | Silme dolu, ağzına kadar taşan | Kabın çeperine dayanan doluluğu verir; tazyikli boşalma ve saflık boyutunu kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | randvoll, übervoll | Ağzına kadar dolu, silme | Mekansal ve hacimsel sınır doluluğunu yansıtır; ritmik akışkanlığı içermez | Güçlü |
| Fransızca | plein à ras bord, débordant | Ağzına kadar dolu, taşkın | Fiziksel sınır doygunluğunu tam karşılar; içeceğin ardışık ikram boyutunu taşımaz | Güçlü |
المصدر Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دِهَاقًا | Ağzına kadar dolu, taşkın ve lezzetli kadeh | Cennet ehline sunulan içeceklerin eksiksiz doyumu ve zenginliği bağlamında (Nebe 78:34) |
| دِهَاقًا | Kesintisiz ve ardı ardına sunulan ikram | Nimetin hiç kesintiye uğramadan, birbirini izleyen kadehlerle sunulması bağlamında (Nebe 78:34) |
| دِهَاقًا | Tortusuz, süzülmüş ve berrak içecek | Maddi ve manevi hiçbir bulanıklık içermeyen saf kadeh ikramı bağlamında (Nebe 78:34) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret nimetlerinin cismanîliği ve hakikati | Cennetteki ikramların mecaz mı yoksa hakiki, doyurucu ve sonsuz bir lezzet mi olduğu | Nihai doyum, eksiksiz haz ve tükenmezlik |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan bir fıkhi hükme veya ıstılaha mesnet teşkil eden kullanımı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Cennet kadehlerinin vasfı | Ayetteki nitelemenin doluluk mu, peş peşe sunum mu yoksa berraklık mı ifade ettiği tartışması | Çok katmanlı doluluk, saflık ve akışkanlık |
| Hadis | Nutfe ve hilkat bahsi | Hz. Ali rivayetinde döl suyunun rahme şiddet ve tazyikle dökülüşünün tasviri | Şiddetli tazyik, boşalma ve kuvvetli akış |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret mükafatı | Nihai doyum ve ikram kemali | İnsanın haz ve tatmin kapasitesini sınırına kadar doyurma | Cennet ehlinin arzularının eksiksiz, pürüzsüz ve sürekli karşılanması | Kesin |
| İlmi | Zihni idrak düzeyi | Tam kavrayış ve berraklık | Zihinde şüphe veya eksiklik bırakmayacak kesin bilgi dolumu | Hakikatin zihin kabını tereddütsüz ve tortusuz biçimde doldurması | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu nimetlerinin dağıtımı | Bol ve kesintisiz paylaştırma | Toplumsal refah payının halka pürüzsüz ulaştırılması | Adaletin ve imkanların hiçbir zümre atlanmadan tam kapasite akıtılması | Muhtemel |
| İktisadi | Arz-talep ve tüketim döngüsü | Doyum noktası ve tam kapasite | Talebin kesintisiz ve yüksek bollukla tatmin edilmesi | Üretim çıktısının alıcıyı noksansız ve aralıksız biçimde doyurması | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doygunluk ve hidrolik basınç (saturation and continuous throughput) | Bir hacmin taşıyabileceği azami akışkan miktarına basınç altında ulaşması ve sınırdan kesintisiz akış hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zirve tatmin ve tam refah (peak fulfillment) | Bireyin veya topluluğun beklentilerinin hiçbir mahrumiyet hissi kalmaksızın sürekli ve bol biçimde karşılanması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin sadece durağan ve fiziksel bir «ağzına kadar dolu kadeh» tasvirine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kadehin yalnızca hacimsel doluluğunu değil; içeceğin berraklığını, sunumun ardışıklığını ve tazyikli cömertliği bir arada içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirinin dinamik, canlı ve kesintisiz akış boyutunun kaybolup durağan bir nesne algısına dönüşmesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa kullanılmasına rağmen, cennet mükâfatındaki yetkinliği, doluluğu, saflığı ve kesintisiz ikram coşkusunu tek bir kelimede cem etmesi bakımından eşsiz bir ifade gücüne sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nebe Suresi'nde takva sahiplerinin erişeceği nihai kurtuluş ve esenlik ikramlarını tasvir eden ayet grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahiret mükâfatının durağan, sınırlı ve tükenebilir bir nimet olduğu yönündeki eksik tahayyülü yıkarak, taşma derecesinde tam, saf ve aralıksız yenilenen bir lütuf olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKabın çeperlerini zorlayacak derecede tazyikle doldurulması, taşma sınırına gelmesi, mengene gibi iki nesne arasında sıkıştırılması ve sıvının kuvvetle akıtılması.
- Soyut anlamVarlığın veya bilincin kapasite sınırına kadar pürüzsüz, tortusuz, aralıksız ve tam bir doyumla beslenmesi hali.
- Sistematik karşılıkBir sistemin giriş kanallarından gelen kaynağın, alıcı kapasiteyi hiçbir boşluk ve kesinti bırakmaksızın azami sınırda tutması ve dengeli bir taşkınlıkla sürdürmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , zamana bağlı olarak dolan hacmi veya tatmin düzeyini; , kabın fiziksel ve kavramsal alabileceği azami sınırı (silme doluluk); ise akışın ve sunumun durağan olmayıp pozitif bir debiyle sürekli ve kesintisiz aktığını temsil eder. Model, hem sınır doluluğunu hem de dinamik sürekliliği matematiksel bir bütünlük içinde ifade eder.