دهي
د - ه - ي
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٠
Dehiy (dal, he) : Arslan demektir.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: دهى
ملاحظاتي
المعاجم(١٠)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Dehiy (dal, he) : Arslan demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٦٥٨باب الهاء والدال و ا ي ء معهما
ه و د، د ه و، وه د،ه د ي،ه ي د، د ه ي، د ه د ي، ه د أ مستعملات هود: الهَوْد: التَّوْبة. قال الله جلّ وعزّ: "إنّا هُدْنا إليك" أي: تُبْنا إليك.
والهُودُ: اليهود، هادوا يَهودون هَوْداً. وسُمّيت اليهود اشتقاقاً من هادوا، أي: تابوا، ويُقال: نسبوا إلى يهوذا وهو أكبرُ ولد يعقوبَ، وحُوّلت الذّال إلى الدّال حين عُرِّبت. والتّهويد: شبه الدَّبيب في المَشْي، والسُّكون في
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٧٤المدخل: دهىالداهِيَةُ: الأمر العظيم. ودَواهي الدهر: ما يصيب الناسَ من عظيم نُوَبه وحوادثه. ودَهَتْهُ دَاهِيَةٌ دَهْياءُ ودَهْواءُ، وهو توكيدٌ لها. والدَهْيُ، ساكنة الهاء: النُكْرُ وجودة الرأي. يقال: رجلٌ داهِيَةٌ بيّن الدَهْي. والدَهاءُ ممدود، وهما دَهْياوانِ. وما دَهاكَ، أي ما أصابك.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ١٥٬٣١٥باب الهاء والدال
هدى ، هدأ ، دها ، دهي ، دهو ، دها ، هاد ، وهد ، وده ، دهدى .
هدى : قال الليث : الهُدَى : نقيض الضلالة . ويقال : هُدِيَ فاهْتَدَى .
وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( قُلِ اللَّهُ يَهْدِى لِلْحَقِّ ) ( يُونس : 35 ) يقال : هَدَيْتُ إلى الحق ، وهدَيْتُ للحق ، بمعنًى واحد ؛ لأن هَدَيْتُ يتعدّى إلى المَهْدِيِّين ، والحق يتعدَّى بحرف جرّ ، المعنى الله يَهدِي من يشاء إلى الحق .
أبو
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٥٦٩(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
(دهي) الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
(دهر) الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٣٢د ه ي
ما دهاك وفلان مدهيٌّ.
وكثرت دواهي الدهر.
وداهية دهياء.
ومن المجاز: هو داهية من الدواهي إذا كان بصيراً بالأمور منكراً.
ورجل داهٍ ودهيّ ودَهٍ بوزن شجٍ.
وقوم دُهاة وأدهياء. ودَهَا ودَهُوَ ودَهيَ. وفيه دهاء ودَهْيٌ.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٠٨* د ه ي * * الداهِيةُ * الأمر العظيم و * دَوَاهِي * الدهر ما يصيب الناس من عظيم نوبه ويقال * دَهَتْهُ * داهية * دَهْواءُ * و * دَهْياءُ * وهو توكيد لها و * الدَّهْيُ * ساكن الهاء و * الدَّهَاءُ * ممدود النكر وجودة الرأي يقال رجل * دَاهيةٌ * بين * الدَّهْيِ * و * الدَّهَاءِ * ويقال ما * دَهَاكَ * أي ما أصابك
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٣١٦: ( ى ( *!الدَّهْيُ ) ، بالفتْحِ ، ( *!والدَّهاءُ ) ، كسَحابٍ .
قالَ الجوهرِيُّ : الهَمْزةُ فيه مُنْقلبَةٌ مِن الياءِ لا مِن الواوِ ؛ ( النُّكْرُ وجَوْدَةُ الرَّأْي ) .
يقالُ : رجُلٌ *!داهِيَةٌ بَيِّنُ *!الدَّهْي *!والدَّهاء ؛ كما في الصِّحاحِ .
( و ) *!الدَّهْيُ : ( الأَدَبُ .
( ورجُلٌ *!داهٍ *!وداهِيَةٌ ) : أَي مُنْكَرٌ بَصِيرٌ بالأُمُورِ ؛ ( ج *!دُهاةٌ *!ودَهُونَ ) ، فداهٍ مِن قوْمٍ دُهاةٍ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٥٥دَهَى
دَهَى A ( n. ac. دَهْي 1I ),
a. Befell ( misfortune ),
دَهَّيَ
دَهَّيَ II ,
a. Was astute & c.
دَاْهَيَ
دَاْهَيَ III ,
a. Endeavoured to outwit, circumvent.
تَدَهَّيَ
تَدَهَّيَ V ,
a. Acted cunningly; was astute, clever, adroit.
دَهْو
دَهْو [ 1U ],
a. see 22 .
دَاهٍ
دَاهٍ [ 21 ] , ( pl. دُهَاة [ 9tA ] ),
a. Ingenious, quick-witted; crafty, cunning, wily, astute.
دَاهِيَة
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٧٬٨٤٥دهي
دَهَى - يَدْهُى (دَهِيَ - يَدْهَى) - دَاهِي - دَاهِيَة - أَدْهَى
دَهَى - يَدْهُى (دَهِيَ - يَدْهَى) + كائن أو أمر + كائناً أو شيئاً: يصيبه بأذى عظيم خلسة وخفية، ومن حيث لا يتوقع ولا يشعر: يصيبه بضر عظيم وذلك بحنكة وذكاء ومخاتلة: يخفي مراده الحقيقي بذكاء ومخاتلة، ثم يضربه ويصيبه بضر عظيم من حيث لا يشعر ولا يتوقع ولا يحتسب
دَاهِي: اسم فاعل
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣ (الإجمالي: ٤)
الآيات التي ورد فيها(١)
بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ
Gizlice daha fazla eziyet edici
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دهي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نكب, دهم, فجع |
| Zıt Kök | سلم |
| Çekirdek Özet 1 | İnsana ansızın çarpan, çaresiz bırakan, altından kalkılması güç ağır felaket ve isabet |
| Çekirdek Özet 2 | Kıyamet saatinin inkârcılar için kaçışı ve telafisi imkânsız nihai felaket oluşu |
| Çekirdek Özet 3 | Öngörülemez ve savuşturulamaz mutlak musibet karşısında insanın beşerî tedbirlerinin çöküşü |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca zihinsel zekâ veya kurnazlık anlamına indirgeyerek ayetteki yıkıcı felaket boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ده | Kuşatan, aniden bastıran, ezen ve kaplayan yoğun güç; nitekim دهم kökünde ansızın karartarak basma, دهر kökünde zamanın her şeyi ezip tüketen kahrediciliği, دهق kökünde bardağın taşarcasına dolup taşması ve sıkıştırma anlamı mevcuttur | ي | Kuşatıcı ve ezici gücü somut bir fiziksel baskıdan çıkarıp ferdin idrakini, çaresini ve savunmasını aşan, doğrudan hedefe yönelen kaçınılmaz bir felaket ve isabet haline dönüştürür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı | Geçiş, eşik, aniden aralanıp karşıya çıkan durum |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dehşet, dikkat çekme, sarsıcı bir tecelliyle afallama |
| ي | El ve kol | Doğrudan etki, yakalama, fiilen hedefe ulaşan güç |
| دهي | Eşikten ansızın çıkıp insanı dehşet içinde yakalayan kaçınılmaz darbe | Açılan kapıdan ansızın giren bir gücün insanı eliyle kıskıvrak yakalaması ve çaresiz bırakması hareketini tasvir eder |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseye altından kalkamayacağı, savunma imkânı bulamayacağı ağır bir musibetin ve ezici bir felaketin (dāhiye) ansızın isabet etmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairleri dahiye kelimesini kabilelerin başına ansızın çöken, kurtuluşu olmayan büyük yıkım ve savuşturulamaz baskınlar için kullanmışlardır |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde hem insanın aklını başından alan büyük musibet (ed-devāhî) hem de kimsenin çözemediği zorlukları zekâsıyla delen, isabetli karar alan kişi (racülün dâhin) için kullanılmıştır |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde دهي ve paralel kök varyantı دهو, doğrudan doğruya hedefe vurma, ansızın çökme, akıl almaz ve altından kalkılmaz bir ağırlıkla yüklenme semantik matrisiyle ilişkilidir. Güney Sami (Arapça) havzasında kök, bir yandan felaketin kaçınılmazlığı (ed-dāhiye), diğer yandan ise hedefini doğrudan bulan keskin ve öngörülemez zekâ (ed-dehā) olmak üzere iki kutuplu ama ortak bir nedensellik zemininde gelişmiştir. İbranice ve Süryanicede kök harfleri düzeyinde doğrudan birebir morfolojik denkliği sınırlı olmakla birlikte, kavramsal düzeyde aniden bastıran ve dehşete düşüren felaket mefhumu arkaik Sami tahrip/baskın tabakasıyla örtüşmektedir. Arapçada illetli son harf ile kök, fiziksel yıkımdan hem psikolojik hem de teolojik bir kaçınılmazlık boyutuna doğru semantik genişleme göstermiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دهي ve دهو çift biçimliliği | Çarpma ve musibetin isabeti anlamından zihinsel keskinlik ve dehaya doğru soyutlanma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami baskın/ezme katmanı | Ani çöküş, şaşırtıcı musibet ve savuşturulamaz baskı kavramlarıyla semantik paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanmış doğrudan bir morfolojik kök akrabalığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دهي | Anlamlı | İsabet eden büyük musibet, deha | Karşı konulamaz felaket ve hedefi vuran kavrayış | Kur'an'da geçer (hedef kök) |
| ديه | Anlamlı | Diyet, kan bedeli | Öldürülen kimse karşılığında ödenen mali tazminat | Kur'an'da geçmez (v-d-y kökünden dönüşüm) |
| هدي | Anlamlı | Yol göstermek, kılavuzluk etmek | Hedefe ulaştıran doğru ve aydınlık yolu açmak | Kur'an'da geçer |
| هيد | Anlamlı | Hareket ettirmek, korkutmak | Bir şeyi yerinden oynatmak, sarsmak veya geri çekilmek | Kur'an'da geçmez |
| يده | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişle müstakil bir kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| يهد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu dizilişte müstakil bir kök kaydı bulunmamaktadır | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دهي | Merkez | Önlenemez, şaşırtıcı ve yıkıcı musibet | İnsanın tedbirini boşa çıkaran, zihnen ve fiilen çaresiz bırakan mutlak isabet | Savunma ve kaçış kapılarını tamamen kapatan felaket |
| نكب | Komşu | Yolundan saptıran felaket | İnsanı dengesinden ve yönünden saptıran çarpma | Hayatın normal akışını bozan musibet |
| دهم | Komşu | Aniden karartarak basan musibet | Ansızın bastıran ve etrafı karanlığa boğan kuşatıcı tehlike | Hacimsel ve anlık karartıcı baskın |
| فجع | Komşu | Yürek yakan ani acı | Beklenmedik bir kayıpla insanı derinden sarsan elem | Duygusal ve yakıcı yıkım hissi |
| سلم | Zıt | Esenlik, barış ve güvenlik | Bütün tehlike, kusur ve felaketlerden berî olma hali | Hiçbir zarar ve dehşetin bulunmadığı mutlak emniyet |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دهي | Büyük musibet, önlenemez felaket | Karşı konulamayan, aklı ve tedbiri çaresiz bırakan isabet | Kesin |
| Latince | Calamitas, clades | Yıkıcı felaket, ağır yenilgi | Bir toplumu veya kişiyi çökerten musibeti karşılar; zihinsel öngörülemezlik boyutunu tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | Calamity, catastrophe, disastrous | Önlenemez felaket, büyük musibet | Tahrip gücü yüksek yıkımı verir; kökteki hile, çare bulamama ve şaşkınlık nüansını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Unheil, Katastrophe | Büyük yıkım, ağır musibet | Bireyin veya toplumun başına gelen bertaraf edilemez belayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Calamité, désastre | Büyük felaket, afet | Ani ve üstesinden gelinemez yıkımı ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَدْهَى | Çok daha korkunç, savuşturulması imkânsız nihai felaket | Kıyamet azabının dünyevi yenilgilerden ve Bedir mağlubiyetinden katbekat daha ezici olduğunu bildiren bağlam (Kamer 54:46) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ve kıyamet tasvirleri | Kıyamet azabının dünyadaki hiçbir musibetle kıyaslanamayacak derecede mutlak ve telafisiz oluşu | Kaçınılmaz ve savuşturulamaz nihai ilahi ceza |
| Fıkıh | Hukuki ve fiili imkânsızlıklar | Dahiye boyutuna ulaşan umumi musibetlerin akitlere ve mükellefiyetlere etkisi | İnsan gücünü ve tedbirini aşan mücbir sebep |
| Tefsir | Kamer suresi 46. ayetin tefsiri | Müşriklerin Bedir'de uğradığı hezimetin dünya boyutu ile kıyametin dehşeti (edhā ve emerr) arasındaki karşılaştırma | Dünyadaki her musibeti gölgede bırakan mutlak felaket |
| Hadis | Fitne ve kıyamet alametleri rivayetleri | Ümmetin karşılaşacağı dāhiyetü'd-dehvā (altından kalkılmaz büyük fitne) uyarıları | Toplumun aklını ve dirayetini darmadağın eden büyük sarsıntı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi hesap ve vaat | Nihai hesaplaşma | Sahte güven duygularını yıkma | İnkârcıların dünyevi güçlerine güvenerek kurdukları savunma hatlarını kıyamet gerçeğiyle kökten çökertir | Kesin |
| İlmi | Kriz ve nedensellik | Öngörülemez kırılma | Hesap modellerinin sınırını gösterme | İnsan aklının kurduğu bütün determinist güvenlik mekanizmalarının yetersiz kaldığı eşiği temsil eder | Güçlü |
| Siyasi | Güç dengeleri ve hezimet | Çaresiz bırakan mağlubiyet | Siyasi kibrin tasfiyesi | Askeri veya siyasi gücün savuşturamayacağı stratejik bir çöküş anını ifade eder | Güçlü |
| İktisadi | Risk ve çöküş yönetimi | Telafisiz iflas | Koruma kalkanlarının tükenmesi | Sistematik bir krizin eldeki tüm sermaye ve emniyet araçlarını değersiz kılması durumuyla örtüşür | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kaotik tekillik ve kritik kırılma noktası (catastrophe point) | Bir dinamik sistemin parametrelerinin kademeli artışına rağmen aniden geri döndürülemez ve modellenemez bir çöküş evresine girmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve kolektif bilişsel felç | Bireyin ve toplumun mevcut başa çıkma stratejilerini tamamen aşan bir şok karşısında çaresiz kalıp tepkisizleşmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün modern dildeki deha türevi sebebiyle yalnızca pozitif zihinsel üstünlük veya kurnazlık olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın tüm akli, fiziki ve toplumsal tedbirlerini felç eden, savuşturulamaz en dehşetli musibet ve hesap anı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kamer 54:46 ayetindeki ifadenin kıyametin ontolojik dehşetini ve kaçınılmazlığını anlatan vurgusunu gözden kaçırıp sığ bir edebi tasvire indirgemek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Dünyadaki en büyük kriz ve hezimetlerin dahi ahiretteki ilahi karşılaşma yanında önemsiz kaldığını, insanın hiçbir dünyevi tedbirle ilahi adaletten kaçamayacağını tek bir kavramla vurguladığı için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların dünyevi güçlerine, ordularına veya topluluklarına güvenerek şımardığı ve akıbet tehditlerine karşı meydan okuduğu kıyamet ve tehdit bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi başarı veya hezimetlerin mutlak nihayet olduğu zannını yıkar; insanın kontrol yanılsamasını parçalayarak nihai ve en ağır faturanın kaçınılmaz kıyamet anında kesileceğini gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir hedefe doğrudan isabet ederek onu hazırlıksız yakalayan ve bütün savunma araçlarını hükümsüz kılan ağır felaket.
- Soyut anlamİnsan idrakini, tedbirini ve gücünü aşan, savuşturulması ve ertelenmesi imkânsız mutlak kriz durumu.
- Sistematik karşılıkDünyevi ceza ve felaketlerin ötesinde, hiçbir sığınağın bulunmadığı nihai ve kuşatıcı ilahi hesaplaşma saati.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde dünyevi ve zamansal musibetlerin şiddetini, ise kıyamet anındaki nihai ve aşılamaz felaketi () temsil eder. kıyamet saatinin vaktini, bu saatte ortaya çıkan kuşatıcı azabın büyüklüğünü, ise insanın geliştirebileceği koruma ve savunma kapasitesini gösterir. Kıyamet anına ulaşıldığında insanın savunma gücüne oranla felaketin büyüklüğü sonsuza ıraksar, böylece beşerî tedbir tamamen sıfırlanır.