رين
ر - ي - ن
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١١
Reyn Pas demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Reyn Pas demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٣٢٨باب الراء والنون و و ا ي ء معهما
ر ن و، ر و ن، ن و ر، ر ي ن، ي ر ن، ن ي ر، ر ن أ، أ ر ن مستعملات
رنو:
رنا يَرْنُو إليها رُنُوّا، إذا نظر إليها، ورَنَوْته أَرْنُوه رنا ورُنُواً فأنا رانٍ، قال:
إذاهُنَّ فَصَّلْنَ الحديث لأَهله حديثَ الرَّنا فَصَّلنَهُ بالتَّهانُفِ
وفُلانٌ رُنُوُّ فُلانة، أي: يُديمُ النَّظَرَ إليها حيثُ ذَهَبَتْ.
وأَرْناني حُسْنُ ما رأيتُ، أي: أعجبني وحملني على الرُّنُوّ.
وكأسٌ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٩٥الرَيْنُ: الطَبَعُ والدنس. يقال: رانَ على قلبه ذَنْبُهُ يَرينُ رَيْناً ورُيوناً، أي غَلَب. قال أبو عبيدة في قوله تعالى: "كَلا بَلْ رانَ على قُلوبهم ما كانوا يَكْسِبون". أي غَلَب. وقال الحسن: هو الذَنْب على الذنب حتّى يسوادَّ القلب. وقال أبو عبيد: كلُّ ما غلبك فقد رانَ بك، ورانَكَ، ورانَ عليك. ورانَ النعاس في العَين. ورانَتِ الخمر عليه: غلبته. وقال القَنانيُّ الأعرابيُّ: رينَ به، أي انقُطِع به.
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬٦٠٤(باب الراء والياء وما يثلثهما)
(ريب) الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر:
فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1]) والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا.
(باب الراء والياء وما يثلثهما) (ريب) الراء والياء والباء أُصَيلٌ يدلُّ على شكٍّ، أو شكٍّ وخوف، فالرَّيْب: الشّكّ. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿الم. ذَلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ﴾ [البقرة 1- 2]، أَي لا شَكَّ. ثم قال الشاعر: فقالوا تَرَكْنَا القومَ قد حَصَِرُوا بهِ *** فلا ريْبَ أن قد كان ثَمَّ لَحِيمُ([1]) والرَّيب: ما رابَكَ مِن أمرٍ. تقول: رابَنِي هذا الأمرُ، إذا أدخَلَ عليك شَكّاً وخَوفا. وأرابَ الرّجلُ: صارَ ذا رِيبةٍ. وقد رابَنِي أمْرُه. ورَيْب الدّهر: صُروفه؛ والقياس واحد. قال: أَمِنَ المَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ *** والدّهرُ ليس بمُعْتِبٍ مَن يجزعُ([2])فأمّا قولُ القائل: قضَيْنَا مِن تِهامةَ كلَّ ريبٍ *** ومَكَّةَ ثُمّ أَجْمَمْنَا السُّيوفا([3]) فيقال: إنّ الرَّيب الحاجة. وهذا ليس ببعيدٍ؛ لأنَّ طالبَ الحاجة شاكٌّ، على ما به من خوف الفَوْت. (ريث) الراء والياء والثاء أصلٌ واحد، يدلُّ على البُطء، وهو الرَّيثُ: خِلاف العَجَل. قال لبيد: إنَّ تَقْوَى ربِّنا خيرُ نَفَلْ *** وبإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وعَجَلْ([4]) تقول منه راثَ يَرِيث. واستَرَثْتُ فلاناً* استبطأتُه. وربّما قالوا: استَرْيَث، وليس بالمستعمَل. ويقال رجلٌ رَيِّثٌ، أي بطيء. (ريح) الراء والياء والحاء. قد مضى مُعظَم الكلام فيها في الراء والواو والحاء، لأنَّ الأصل ذاك، والأصل فيما نذكر آنفاً الواو أيضاً، غير أنَّا نكتب كلماتٍ لِلَّفْظ. فالرِّيح معروفة، وقد مرَّ اشتقاقها. والرَّيحان معروف. والرَّيْحان: الرِّزْق. وفي الحديث: "إِنَّ الولدَ مِنْ رَيْحان الله". والرِّيح: الغَلَبة والقُوّة، في قوله تعالى: ﴿فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ﴾ [الأنفال 46]. وقال الشّاعر: أتَنْظُرَانِ قليلاً ريْثَ غفلَتِهمْ *** أم تعْدُوان فإنَّ الرِّيح لِلْعادِي([5]) وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد مَضَى. (ريخ) الراء والياء والخاء كلمةٌ واحدةٌ فيها نظر. يقال رَاخَ يَريخ ريْخاً، إذا ذلَّ وانكسَر. والترييخ: وَهْيُ الشيء. وضربوا فلاناً حتى ريَّخوه. وراخَ الرجلُ يَريخ رَيخا، إذا حَار. وراخَ البعيرُ، إذا أَعْيا. (ريد) الراء والياء والدال كلمتان: الريْد: أنْف الجبَل. والرِّيد: التِّرب. (رير) الراء والياء والراء كلمةٌ واحدةٌ لا يقاس عليها ولا يفرّع منها. فالرِّير: المُخّ الفاسد، وهو الرّيْرُ والرَّار. وأرَارَ اللهُ مُخَّ هذه النّاقةِ، أي تركه رِيراً. وحدّثَني عليُّ بن إبراهيمَ قال: سألتُ ثعلباً عن قول القائل: * أرَارَ الله مُخَّك في السُّلامَى * فقلت: أكذا هو، أم: أراني الله مُخَّك في السُّلامى؟ وأيُّهما أجود وأحبُّ إليك؟ فقال: كلاهما واحد. ومعنى أرَارَ أرَقَّ. والسُّلامَى: عظام الرِّجْل. (ريس) الراء والياء والسين كلمتانِ متفاوتٌ ما بينَهما. فالرِّياس: قائم السَّيف([6]). [قال]: إلى بَطَلَينِ يعثران كِلاهما *** يُدِير رياس السَّيفِ والسيفُ نادرُ وقال آخر: * ومِرْفَقٍ كرِيَاسِ السَّيْفِ إذ شَسَفَا([7]) * والكلمة الأخرى: الرَّيْسُ والرَّيَسَان: التَّبختُر. قال: * أتاهُمْ بينَ أرحُلِهمْ يَرِيسُ([8]) * (ريش) الراء والياء والشين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسْن الحال، وما يكتسب([9]) الإنسانُ من خَيْر. فالرِّيش: الخير. والرِّياش: المال. ورِشْت فلاناً أَرِيشُه رَيشاً، إذا قُمْتَ بمصلحةِ حالِه. وهو قوله: فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بَريْتنِي *** وخَيْرُ المَوْالي مَن يَرِيش ولا يَبْرِي([10]) وكان بعضُهم يذهب إلى أنّ الرائش الذي في الحديث في "الرّاشِي والمرتَشِي والرّائش([11])"، أنّه الذي يسعى بين الرَّاشي والمرتَشِي. وإنما سُمِّي رائشاً للذي ذكَرْناه. يقال رِشْتُ فلاناً: أنلتُه خيراً. وهذا أصحُّ القولين بقوله: * فرِشْني بخيرٍ طالَمَا قد بريتَنِي * وقال آخر: فرِيشِي منكمُ وهوايَ فيكمْ *** وإن كانت زيارتُكُمْ لِماما وقال أيضاً: سأشكُرُ إن ردَدْتَ إليَّ رِيشي *** وأثْبَتَّ القوادمَ في جَناحِي ومن الباب رِيشُ الطائر. ويقال منه رِشْت السهمَ أَرِيشَه رَيْشاً. وارتاش فلانٌ، إذا حسُنَتْ حالُه. وذكَرُوا أَنَّ الأرْيَشَ الكثيرُ شَعْر الأذُنين خاصّةً. فهذا أصل الباب. ثم اشتُقّ منه، فقيل للرُّمح الخَوّار: رَاشٌ. وإنما سمِّيَ بذلك لأنه شُبِّه في ضَعْفِه بالرِّيش. ومنه ناقةٌ راشةُ الظَّهر، أي ضعيفة. (ريط) الراء والياء والطاء كلمةٌ واحدة، وهي الرَّيطة، وهي كلُّ مُلاءةٍ لم تَكُ لِفْقين؛ والجمع رَيْط ورِياط. وحدثني أبي عن أبي نصْرٍ ابن أخْت اللَّيث بن إدريس، عن ابن السكّيت قال: يقال لكلِّ ثوبٍ رقيقٍ ليِّنٍ: رَيْطة. (ريع) الراء والياء والعين أصلان: أحدهما الارتفاع والعلُوّ، والآخَر الرُّجوع. فالأوَّل الرِّيع، وهو الارتفاع من الأرض. ويقال بل الرِّيع جمعٌ، والواحدة رِيعة، والجمع رياعٌ. قال ذو الرمة: * طراقُ الخوافِي مُشْرِفاً فوقَ رِيعةٍ([12]) * ومن الباب الرِّيع: الطريق. قال الله تعالى: ﴿أَتَبْنُونَ بكلِّ رِيعٍ آيةً تَعْبَثُونَ﴾* [الشعراء 128]. فقالوا: أراد الطريق. وقالوا: المرتفع من الأرض. ومن الباب الرَّيْع، وهو النَّماء والزيادة. ويقال إنّ رَيْع الدُّروع: فضول أكمامها وأَراعَت الإبلُ: نمَتْ وكثُر أولادُها ورَاعت الحِنطةُ: زَكَت. ويقولون إنّ ريع البِئر ما ارتفع من حَواليها. ورَيْعانُ كلِّ شيء: أفضلُه وأوّلُه. وأما الأصل الآخر فالرَّيع: الرُّجوع إلى الشيء. وفي الحديث: "أن رجلاً سأل الحسنَ عن القَيء للصائم، فقال: هل راعَ مِنه شيءٌ" أراد: رجع. وقال: طَمِعْتَ بليلَى أن تَريعَ وإنما *** تُقطِّع أعناقَ الرِّجال المطامعُ([13]) (ريف) الراء والياء والفاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خِصْب. يقال أرَافَتِ الأرضُ. وأرْيَفْنا، إذا صِرْنا إلى الرِّيف. ويقال أرضٌ رَيِّفَةٌ، من الرِّيف. ورافت الماشيةُ: رعت الرِّيف. (ريق) الراء والياء والقاف، وقد يدخل فيه ما كان من ذوات الواو أيضاً، وهو أصلٌ واحد يدلُّ على تردُّد شيءٍ مائعٍ، كالماء وغيرِه، ثم يشتقّ من ذلك. فالتريُّق: تردُّد الماءِ على وجه الأرض. ويقال: راقَ السّرابُ فوقَ الأرض رَيْقا. ومن الباب رِيق الإنسانِ وغيرِه. والاستعارة من هذه الكلمة، يقولون رَيِّقُ كلِّ شيءٍ: أوّله وأفضلُه. وهذا ريِّق الشراب، وريِّق المطر: أوّله. ومنه قول طرفة: * وأَعْجَلَ ثَيِّبَهُ رَيِّقِي([14]) * وقد يخفّف ذلك فيقال رَيْق. وينشد بيتُ البعيث كذا: مدَحْنا لها رَيْقَ الشّباب فعارضَتْ *** جَناب الصِّبا في كاتِمِ السِّرِّ أَعْجَمَا([15]) وحكى ابنُ دريد([16]): أكلت خبزاً رَيْقاً: بغير أُدْم. وهو من الكلمة، أي إنه هو الذي خالط ريقي الأوّل. والماء الرائِق: أن يشرب على الرِّيق غداةً بلا ثُفْل. قال: ولا يقال ذلك إلاّ للماء. ومن الباب الرائق: الفارغ؛ وهو منه، كأنَّه على الرِّيق بَعْدُ. وحكى اللِّحيانيّ: هو يَرِيق بنفسه رُيوقاً، أي يَجُود بها، وهذا من الكلمة الأولى؛ لأنَّ نَفَسه عند ذلك يتردَّد في صدره. (ريم) الراء والياء والميم كلماتٌ متفاوتة الأصول، حتى لا يكاد يجتمع منها ثِنتانِ واشتقاقٌ واحد. فالرَّيْم: الدَّرَج([17]). يقال اسْمُكْ في الرَّيْم، أي اصْعَد الدَّرَج([18]): والرَّيْم: العظم الذي يَبقَى بعد قِسمة الجَزُور. والرَّيْم: القَبْر. والرَّيْم: السّاعة من النّهار. ويقال رِيمَ بالرّجُل، إذا قُطِع به. قال: * ورِيمَ بالسَّاقي الذي كان مَعِي([19]) * قال ابن السكّيت: رَيَّمَ بالمكان: أقام به. ورَيَّمَتِ السَّحابة وأغْضَنَت، إذا دامت فلم تُقْلِع. ولا أرِيمُ أفعل كذا، أي لا أبرَح. والرَّيْم: الزِّيادة؛ يقال: لي عليك رَيْمُ كذا، أي زيادة. (رين) الراء والياء والنون أصلٌ يدلُّ على غِطاء وسَتْر. فالرَّيْن: الغِطاء على الشيء. وقد رِينَ عليه، كأنّه غُشِي عليه. ومن هذا حديث عمر: "أَلاَ إِن الأُسَيفِعَ أُسَيْفِعَ جُهَيْنَة، رضِيَ مِن دِينه بأن يقال سَبَقَ الحاجّ، [فادّانَ مُعْرِضاً([20])]، فأصبَحَ قد رِينَ به" يريد أنّه مات. وران النُّعاسُ يَرِين. ورانَت الخْمرُ عَلَى قلبه: غَلَبَتْ. ومن الباب: رانَتْ نفسي تَرِين، أي غَثَتْ. ومنه أرَانَ القومُ فهم مُرِينُونَ، إذا هَلَكت مواشِيهم. وهو من القياس؛ لأنَّ مواشيهم، إذا هلكت فقد رِينَ بها. (ريه) الراء والياء والهاء كلمةٌ من باب الإبدال. يقال تَرَيَّه السَّحابُ، إذا تَرَيَّع. وإنّما الأصل بالواو: تروَّهَ وقد مضى. -------------------------------------------------------- ([1]) لساعدة بن جؤية في ديوانه 232 واللسان (حصر، لحم). حصروا به، بفتح الصاد: أحاطوا به. وروى السكري: "حصروا به" بكسر الصاد، أي ضاقوا به. ([2]) لأبي ذؤيب الهذلي، وهو مطلع أول قصيدة له في ديوانه. المفضليات (2: 221). ([3]) لكعب بن مالك الأنصاري، في اللسان (ريب)، وقصيدته في السيرة 870 جوتنجن. ([4]) مفتح قصيدة له في ديوانه 11 طبع 1881. ([5]) يروى لتأبط شراً، وللسليك بن السلكة، ولأعشى فهم. انظر اللسان (3: 283). ([6]) هو مسهل المهموز "رئاس"، وهو في سائر المعاجم في مادة (رأس). وفي اللسان (7: 397) نص ابن سيده على الشك في الكلمة، أهي يائية الأصل، أم مخففة من المهموز. ([7]) لابن مقبل في اللسان (رأس، شسف). وصدره: * ثم اضطغنت سلاحي عند مغرضها * ([8]) لأبي زبيد الطائي، في اللسان (ريس). وصدره فيه: * فلما أن رآهم قد تدانوا * وصدره في الجمهرة (2: 340): * قصاقصة أبو شبلين ورد * ([9]) في الأصل: "يكتسي". ([10]) نسب في اللسان (ريش) إلى عمير بن حباب، وفي تاج العروس إلى سويد الأنصاري؛ وهو الصواب كما في البيان 4: 66. وفي الأصل: "وشر الموالي"، تحريف. ([11]) أول الحديث: "لعن الله...". ([12]) عجزه كما في ديوانه 400 واللسان (ربع 499). * ندى ليله في ريشه يترقرق * ([13]) البيت للبعيث كما في اللسان (ريع 498). وأنشده في المجمل. ([14]) ثيبه: ما يثوب عنه ويرجع. وفي الأصل: "ثنية"، صوابه في الديوان 16، وصدره: * فساورته فاستلبت الخشيب * ([15]) ورد البيت بنسبته إلى البعيث في (ورق 425) وجاء في (ريق 429) منسوباً إلى لبيد خطأ، وليس في ديوانه. ([16]) في الجمهرة (2: 411). ([17]) في اللسان والقاموس: "الدرجة". قال ابن منظور: "والريم: الدرجة والدكان. يمانية". ([18]) في اللسان (سمك): "ويقال اسمك في الريم، أي اصعد في الدرجة". ([19]) البيت في المجمل واللسان (ريم). ([20]) أي استدان معرضاً عن الأداء. وهذه التكملة من اللسان. ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٦٣- الرين: صدأ يعلو الشيء الجلي، قال: ﴿بل ران على قلوبهم﴾ [المطففين/ 14]، أي: صارذلك كصدإ على جلاء قلوبهم، فعمي عليهم معرفة الخير من الشر، قال الشاعر:
-*- قد ران النعاس بهم*
(البيت بتمامه:
*أوردته القوم قد ران النعاس بهم**فقلت إذ نهلوا من جمه: قيلوا*
وهو لعبدة بن الطبيب في مفضليته، والبيت في أمالي القالي 1/273؛ والمفضليات ص 141؛ والاختيارين: 93)
وقد رين على قلبه.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٦١ر ي ن
أعـوذ باللـه مـن الـري والـران وهـو ما غطى على القلب وركبه من القسوة للذنب بعد الذنب " كلا بـل ران علـى قلوبهـم مـا كانـوا يكسبون " من قولهم: ران عليه الشراب والنعاس وران به إذا غلب على عقله.
ورين بفلان ونظيره الغين وقولك: إنه ليغان على قلبي.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬١٦٧الرَّيْنُ: الطَّبَعُ والدَّنَسُ. والرَّيْن: الصَّدأُ الذي يعلو السيفَ والمِرآة. ورَانَ الثوبُ رَيْناً: تَطَبَّعَ. والرَّيْنُ: كالصَّدَإ يَغْشى القلب. ورَانَ الذَّنْبُ على قلبه يَرِينُ رَيْناً ورُيُوناً: غلب عليه وغطاه. وفي التنزيل العزيز: كلا بل رَانَ على قلوبهم ما كانوا يكسبون؛ أَي غَلَبَ وطَبَعَ وخَتَم؛ وقال الحسن: هو الذَّنْب على الذنب حتى يسوادَّ القلب؛ قال الطِّرِمَّاحُ:
مخافَةَ أَن يَرِينَ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٢٨* ر ي ن * * الرَّيْنُ * الطبع والدنس يقال * رَانَ * ذنبه على قلبه من باب باع و * رُيُونا * أيضا أي غلب قال أبو عبيدة في قوله تعالى ﴿كلا بل ران على قلوبهم ما كانوا يكسبون﴾ أي غلب وقال الحسن رضي الله عنه هو الذنب على الذنب حتى يسواد القلب وقال أبو عبيد كل ما غلبك فقد * رَانَ * بك و * رَانَكَ * و * رَانَ * عليك و * رِينَ * بالرجل إذا وقع فيما لا يستطيع الخروج منه ولا قبل له به وهو في حديث عمر رضي
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٨٤٦: ( *!الرَّيْنُ : الطَّبَعُ والدَّنَسُ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقالَ الرَّاغبُ : صَدَأَ يَعْلو الشَّيءَ الجَلِي ؛ ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿كلاَّ بَلْ *!رَانَ على قُلُوبِهم﴾ ، أَي صارَ ذلِكَ كصَدَإٍ على جَلاءِ قلُوبِهِم فعَمِي عليهم مَعْرفِةُ الخَيْرِ مِنَ الشَّرِّ .
وقالَ أَبو معاذٍ النَّحَويُّ : الرَّيْنُ : أَنْ يَسودَّ القَلْبُ مِن الذّنوبِ ، والطَّبَعُ أَنْ يُطْبَعَ على القلْبِ ، وهو أَشَدّ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٬٨١٩رَانَ
1 رَانَ ذ , [aor. يَرِينُ,] inf. n. رَيْنٌ, [in its primary acceptation, app. signifies It was, or became, rusty, or covered with rust. And hence,] It (a garment, or piece of cloth,) was, or became, dirty, or filthy; syn. تَطَبَّعَ. (M, TA.) ― -b2- [Hence also,] رانت نَفْسَهُ, (S, M, K, *) aor. تَرِينُ, inf. n. as above, (S,) His soul [or stomach] became heavy; or heaved, or became agitated
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٢٦رَانَ
رَانَ ( y ) I ( n. ac. رَيْن 1 , رُيُوْن 27 )
a. [ acc. or 'Ala or Bi ], Overcame, overpowered, vanquished, conquered; subdued.
b. Was vicious, depraved.
أَرْيَنَ
أَرْيَنَ IV ,
a. Perished.
رَيْن
رَيْن 1 , ( pl. رِيَاْن 23 ),
a. Rust; dirt.
رَيْنَة
رَيْنَة 1t ,
a. Wine.
رَان
رَان P. ,
a. Leggings, gaiters.
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣ (الإجمالي: ٧)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رين |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طبع, ختم, غلف, غشى |
| Zıt Kök | جلو |
| Çekirdek Özet 1 | Parlak veya saydam bir yüzeyin üzerini katman katman kaplayarak işlevsizleştiren tortu, kir ve pas |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi kesbiyle (günah ve haksızlıklarla) kalbin idrak ve basiret yüzeyini bürüyen karartıcı tabaka |
| Çekirdek Özet 3 | Birikimsel eylemlerin geri dönülmez bilişsel ve ahlaki körleşmeye, algı felcine yol açması |
| Kritik Hata Riski | Kökün doğrudan ilahi bir ön mühürleme veya kaderi bir kilit olarak anlaşılıp, insanın kesb ve alışkanlık süreçlerinin doğurduğu ontolojik kirlenmenin göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ري | Akışkanlık, gevşeme, bir şeyin üzerine yayılma veya kuşatıp bürüme hareketi; ريب kökünde şüphenin zihni kaplayıp sarsması, ريع kökünde yükselip yayılma, ريش kökünde örtücü ve koruyucu tüy ve elbise anlamı bulunur | ن | Yayılma ve bürüme hareketine nüfuz edicilik, süreklilik, yerleşme ve yapışkan bir tortu gibi nesnenin üzerine oturup onu bütünüyle baskılama vasfı katmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Üstte olma, öncelik, nesnenin en üst tabakası veya bilinç ve algı merkezi |
| ي | El ve kol | Eylem, tutma, etkin müdahale ve yapıp etmelerin somutlaşması |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, akışkan yayılma, canlı biçimde yüzeye yerleşip çoğalan süreç |
| رين | Bilinç ve idrak yüzeyine eylemler yoluyla yapışıp sürekli yayılan baskı | İnsanın yapıp ettiklerinin birikerek en üst algı ve basiret merkezini katman katman örtmesi, hareket kabiliyetini ve saydamlığını yok etmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Parlak kılıç veya ayna yüzeyini kaplayan pas, tortu ve kireç tabakası; şarabın veya uykunun zihne galebe çalıp idraki örtmesi; kişinin içinden çıkamayacağı bir borç veya helak içine batması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Abdü Yegûs veya Abde b. et-Tabîb şiirinde uykunun ve sersemliğin kavmi sarıp kuşatması anlamında geçer: أوردته القوم قد ران النعاس بهم / فقلت إذ نهلوا من جمه قيلوا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in aşırı borçlanıp iflas eden Üseyfi' hakkında söylediği sözde borcun kişiyi çepeçevre kuşatıp batırması anlamında kullanılmıştır: ألا إن الأسيفع أسيفع جهينة رضي من دينه بأن يقال سبق الحاج فادان معرضا فأصبح قد رين به |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Mufaddaliyyât.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça رين kökü, Sami dillerinde birikme, ağırlaşma, üstü örtülme ve çökme semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan r-y-n biçiminde tam fonetik denkliği sınırlı olmakla birlikte, zihnin bulanması, kirlenmesi ve ağır bir uyuşuklukla kaplanması anlamındaki köklerle semantik matris bağı bulunur. Süryanicede r-y-n / r-n-y çizgisi daha çok derin düşünme, zihni meşgul eden ağır kaygı ve fikir yüküyle bağ kurarken; Arapçada kök, somut nesnelerin (kılıç, ayna, maden) üzerini örten pas (sadâ') ve yapışkan tortu ekseninde yoğunlaşmış, buradan zihni ve kalbi kuşatan uyuşukluk, sarhoşluk ve ahlaki körelmeye aktarılmıştır. Kökün Afro-Asyatik düzlemdeki ilksel hareketi, bir sıvının veya tortunun alttaki yapıyı görünmez kılacak şekilde üst yüzeye çökmesi ve katılaşmasıdır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رين kökünden türeyen رَانَ / يَرِينُ fiili ve رَيْن ismi | Kılıç ve aynanın paslanması, şarabın veya uykunun zihne galebe çalması, borcun insanı çaresiz bırakması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice zihinsel meşguliyet, dert ve ağırlık bildiren r-n-y / r-w-n biçimleri | Anlamsal olarak içe çökme, zihnin ağır bir örtü altında kalması ve uyuşma ile örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı güvenilir bir soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رين | Anlamlı | Pas, örtü, galebe | Üst yüzeyi kaplayarak işlevsizleştiren tortu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رني | Anlamlı | Sürekli bakmak, gözünü dikmek | Gözü bir hedefe dikip uzun süre ayırmadan bakma hali | Hedef kökle görsel sabitlik ve tutulma yönünden ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| يرن | Anlamlı | Kına, fil beyni, sert zemin | Boyayan ve renk değiştiren madde, koyu yoğun kütle | Yüzeyi kaplayıp rengini değiştirme bağı; Kur'an'da geçmez |
| ينر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim Arapçada kök kurmaz |
| نري | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| نير | Anlamlı | Işık, belirgin çizgi, boyunduruk | Kumaşın atkısı, öküzün boyunduruğu veya aydınlık | Kalb veya zıtlık; örtü ve esaret ile nûr/aşikar olma ilişkisi; Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رين | Merkez | Paslanma, örtülme | Yapıp etmelerin birikerek yüzeyde tortu ve pas tabakası oluşturmasıyla gerçekleşen körleşme | Kendi eylemleriyle saydamlığın yitirilmesi |
| طبع | Komşu | Mühürleme, kalıba dökme | Bir nesneye dışarıdan vurulan nihai damga, kabartma veya fıtri eğilim | Karakter haline gelmiş, dışsal tescil vurgusu |
| ختم | Komşu | Kapatıp kilitleme | Bir kabın veya yazının açılmasını engelleyecek şekilde sonunun mühürlenmesi | Çıkış ve giriş kapısının tamamen kapanması |
| غلف | Komşu | Kılıfa sokma | Bir nesnenin doğuştan veya sonradan kalın bir kılıf içine girerek dış etkilere kapanması | Kalın bir zar veya mahfaza içinde bulunma |
| غشى | Komşu | Bürüyüp örtme | Bir şeyin üzerini gece veya örtü gibi saran, her yönden kaplayan örtü | Ani veya geçici olarak tüm yüzeyi kaplama |
| جلو | Zıt | Pası silme, açığa çıkarma | Aynanın veya kılıcın pasını giderip parlatma, hakikati apaçık kılma | Tortunun temizlenmesiyle saydamlığın geri kazanılması |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رين | Paslanma, örtülme, galebe | Parlak yüzeyi katman katman bürüyen kir ve algı körlüğü | Kesin |
| Latince | rubigo, obducere, obnubilare | Pas, üzerini kaplamak, bulutla örtmek | Rubigo doğrudan madeni pası; obnubilare ise zihnin kararmasını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | incrustation, rust, tarnishing, encumbrance | Paslanma, kireçlenme, kararma, tortu bağlama | Pas ve lekelenmenin yüzeyin saydamlığını ve yansıtma yetisini yok etmesini tam karşılar | Kesin |
| Almanca | Verkrustung, Rosten, Trübung, Überwältigung | Kabuk bağlama, paslanma, bulanma | Hem fiziksel tortulaşmayı hem de zihinsel/ahlaki kararmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | encroûtement, rouille, ternissure | Pas tutma, kabuklaşma, matlaşma | Maddenin kendi nemi ve kirliliğiyle matlaşıp körelmesini yansıtır | Güçlü |
المصدر Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ | Günahların birikerek kalbi köreltmesi, basiret aynasını paslandırması | İnsanın kazandığı günahların kalpte tortu bağlaması ve vahyi yalanlamaya sürüklemesi; inkarcıların ceza tehdidini masal saymaları bağlamı (Mutaffifîn 83:14) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb, hidayet ve dalalet meselesi | Kalbin mühürlenmesinin cebri bir kader mi yoksa kulun kendi kesbinin bir neticesi mi olduğu tartışması; Mu'tezile ve Ehl-i Sünnet reynin kulun amellerinin sonucu olduğunda birleşir | Amellerin kalpte ontolojik ve epistemolojik kararmaya yol açması |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Doğrudan bir fıkhi ahkam terimi değildir; ancak iflas ve borcun kuşatması (kad rîne bihi) lafzı borçlar hukukunda iflas tasviri için rivayetlerde anılır | Borcun malı ve tasarrufu bütünüyle rehin alması |
| Tefsir | Mutaffifîn 83:14 tefsiri | Hasan-ı Basrî'nin "günah üstüne günah işleyerek kalbin kararması" izahı; hatm ve tab' mertebelerinden önceki birikimsel bozulma aşaması | Saydam basiretin tortu ile körleşmesi |
| Hadis | Kalp terbiyesi ve günah psikolojisi | Kul bir günah işlediğinde kalbinde siyah bir nokta oluşması, tevbe etmezse bu lekenin yayılarak kalbi bütünüyle bürümesi hadisi | Günahların kümülatif etkisiyle kalbin duyarsızlaşması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve kalp metafiziği | Manevi kireçlenme ve paslanma | Hakikati yansıtma yetisini sıfırlama | İşlenen günahların tevbe ile temizlenmemesi sonucu kalbin vahye duyarsız hale gelmesi | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Zihinsel dogmatizm ve ön yargı tortusu | Veri akışını ve hakikati filtreleme | Yanlış kabullerin ve taassubun zihni kaplayarak yeni ve doğru bilginin girişini engellemesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kurumlar | Yozlaşma ve bürokratik körelme | Kurumsal körlük oluşturma | Haksızlıkların ve denetimsizliğin yönetim mekanizmasını işlemez bir pas tabakası gibi sarması | Muhtemel |
| İktisadi | Ticaret ahlakı ve piyasa | Hile, faiz ve borç bataklığı | Değer üretme kabiliyetini boğma | Aşırı hırs ve hak gasplarının (tatfîf) iktisadi bünyeyi çökertip aktörleri borç ve bataklığa gömmesi | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Korozyon, oksidasyon ve yüzey kirlenmesi | İletken veya yansıtıcı bir metalin oksijen ve nemle tepkimeye girerek yüzeyinde elektron akışını kesen pas tabakası üretmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Alışkanlık kemikleşmesi ve ahlaki duyarsızlaşma | Tekrarlanan ahlak dışı eylemlerin psikolojik eşiği düşürerek suçluluk hissini tamamen yok etmesi ve bilişsel körlük yaratması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca soyut ve kaderi bir kilitlenme olarak görülüp, maddi ve eylemsel boyutunun (nebevi hadisteki leke ve birikim metaforunun) unutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | رين fiili, ayette açıkça "mâ kânû yeksibûn" (kazandıkları şeyler) ifadesine bağlanmıştır; bu da körleşmenin dışsal veya tesadüfi değil, insanın doğrudan amellerinin bir sonucu olduğunu gösterir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkarcılığın ve ahlaksızlığın faturasının ilahi bir ön engellemeye kesilerek kulun ahlaki sorumluluğunun zedelenmesi ve tevbenin işlevsiz sanılması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın günah-algı ilişkisine dair kurduğu epistemolojik modeli tek bir somut metaforla açıklaması bakımından merkezidir; ahlak ile idrak arasındaki kopmaz bağı gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mutaffifîn suresinde ölçü ve tartıda hile yapanların, ahireti ve vahyi yalanlamaya nasıl sürüklendiğini açıklayan ayet grubunda (Mutaffifîn 83:1-17) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikati inkar etmenin safi bir entelektüel tercih olduğu yanılgısını düzeltir; inkarın gerisinde pratik ahlaki sapmaların ve birikmiş haksızlıkların oluşturduğu algı körlüğü olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamMaden, kılıç ve ayna gibi parlak ve yansıtıcı yüzeyleri kaplayarak onların ışıltısını, keskinliğini ve saydamlığını yok eden tortu, pas ve kireçlenme tabakası.
- Soyut anlamİnsanın yapıp ettiği haksızlıklar ve günahlar sebebiyle idrak, vicdan ve basiret merkezinin kararması; dışarıdan gelen hakikat uyarılarını algılayamaz ve yansıtamaz hale gelmesi.
- Sistematik karşılıkBirikimsel amellerin (kesb) zamanla epistemolojik bir bariyere ve ontolojik bir perdeye dönüşerek bilişsel ve ahlaki dönüşümü imkansız kılan korozyon hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bireyin zaman içindeki eylem ve günah birikimini (kesb), kalp yüzeyinde biriken pas ve tortu katmanını (reyn) temsil eder. Birikim maksimum eşiğe () ulaştığında, kalbin hakikati algılama ve yansıtma kapasitesi olan basiret fonksiyonu sıfıra yaklaşarak mutlak algı körlüğüne dönüşür.