شطر
ش - ط - ر
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٣
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Merkez
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٧٥٨باب الشين والطاء والراء معهما
ش ط ر، ش ر ط، ط ر ش مستعملات
شطر:
شطرُ كلِّ شيءٍ: قصده، وشطر كلَّ شيءٍ نصفُه، وشطرته: جعلتُه نصفين.
وشاةٌ شطور، وقد شطرت شطاراً، أي: أحدُ طُبييها أطولُ من الآخر، فإن حُلبا جميعاً، والخلفة كذلك، سُميت حصونا.
ومنزلٌ شطيرٌ: بعيدٌ، من غير فِعل، ولو استعمل لقيل: شطر شِطاراً، وكان قياساً.
وشطرَ فلانٌ على أهله، أي: تركهم مُخالفاً مُراغماً. ورجلٌ شاطرٌ، وقد شطر شُطوراً
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٤٤٤شَطْرُ الشيء: نِصفه. وفي المثل: احلبْ حَلَباً لك شَطْرُهُ. وجمعه أَشْطُرٌ. وقولهم: فلانٌ حَلبَ الدهر أَشْطَرَهُ، أي ضُروبَه، مرَّ به خيرٌ وشرٌّ. وأصله من أخلاف الناقة، ولها خِلْفانِ: قادِمان وآخِران. وكلُّ خلفين شَطْرٌ. وتقول: شَطَرْتُ ناقتي وشاتي أَشْطُرُها شَطْراً، إذا حلبْت شَطْراً وتركْت شَطْراً. وشاطَرْتُ طَلِيِّي، أي احتلبْت شَطْراً أو صَرَرْتُهُ وتركْت له الشَطْرَ الآخر. وشاطَرْتُ فلاناً
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٩٢٩ش ط ر
شطر ، شرط ، طرش : ( مستعملة ) .
شطر : قال الليث : شَطْرُ كلِّ شيء نِصْفُه ، وفي مثل : احْلُبْ حَلْباً لك شَطْرُه ، أي نِصْفُه . وشَطَرْتُ الشيءَ : جَعَلْتُهُ نِصْفَيْنِ .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد ، قال : إذا يَبِسَ أَحَدُ خِلْفَي النَّعجة ، فهو شَطُورٌ ، وهي من الإبل التي قَدْ يَبسَ خِلْفان من أَخْلاَفها ، لأنَّ لها أَربعَةَ أَخلاف ، فإن كان يَبِسَ ثلاثةٌ فهو تَلُوث .
وقال الليث : شاةٌ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٦٤٩(باب الشين والطاء وما يثلثهما)
(شطن) الشين والطاء والنون أصلٌ مطّرد صحيح يدلُّ على البُعد. يقال شَطَنت الدار تَشْطُن شطوناً إذا غَرَبَت. ونوىً شَطونٌ، أي بعيدة. قال النابغة:
نَأَتْ بسعادَ عنك نوىً شَطونُ *** فبانتْ والفؤادُ بها رهينُ([1])ويقال بئرٌ شَطون، أي بعيدة القَعر، والشَّطَن: الحَبْل. وهو القياس، لأنَّه بعيدُ ما بينَ الطَّرَفين. ووصَفَ أعرابيٌّ فرساً فقال: "كأنّه شيطانٌ في أشطان". قال
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٢٢- شطر الشيء: نصفه ووسطه. قال تعالى: ﴿فول وجهك شطر المسجد الحرام﴾ [البقرة/144]، أي: جهته ونحوه، وقال: ﴿وحيثما كنتم فولوا وجوهكم شطره﴾ [البقرة/150]، ويقال: شاطرته شطارا، أي: ناصفته، وقيل: شطر بصره، أي: نصفه، وذلك إذا أخذ ينظر إليك وإلى آخر، وحلب فلان الدهر أشطره (يقال للشخص ذي التجربة الكثيرة الذي مرت عليه ضروب من خير وشر. وانظر: جواهر الألفاظ ص 334؛ والبصائر 3/319؛ وأساس البلاغة ص 235؛ والمجمل
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٧٨ش ط ر
أخذ شطره وشطرت الشيء: جعلته شطرين.
ومنه: مشطور الرجز.
وشطر بصره ونظره: كأنه ينظر إليك وإلى آخر.
وثوب مشطور: أحد طرفيه أطول من الآخر.
وشاطرته مالي.
و " حلـب الدهـر أشطره ".
وولده شطرة: نصف ذكور ونصف إناث.
وإناء شطران: نصفان.
وشعر شطران: سواد وبياض.
وحي شطير ومنزل شطير: بعيد.
ورجل شطير: منفرد.
قال: لا تتركني فيهم شطيراً إني إذاً أهلك
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٧٦٢الشَّطْرُ: نِصْفُ الشيء، والجمع أَشْطُرٌ وشُطُورٌ.
وشَطَرْتُه: جعلته نصفين. وفي المثل: أَحْلُبُ حَلَباً لكَ شَطْرُه. وشاطَرَه مالَهُ: ناصَفَهُ، وفي المحكم: أَمْسَكَ شَطْرَهُ وأَعطاه شَطْره الآخر. وسئل مالك بن أَنس: من أَن شاطَرَ عمر ابن الخطاب عُمَّالَهُ؟ فقال: أَموال كثيرة ظهرت لهم. وإِن أَبا المختار الكلابي كتب إِليه: نَحُجُّ إِذا حَجُّوا، ونَغْزُو إِذا غَزَوْا،
فَإِنِّي لَهُمْ وفْرٌ، ولَسْتُ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٤٩* ش ط ر * * شَطْرُ * الشيء نصفه وجمعه * أشْطُرٌ * و * شَاطَرهُ * ماله إذا ناصفه وقصد * شَطْرهُ * أي نحوه ومنه قوله تعالى ﴿فولُّوا وجوهكم شطره﴾ و * الشَّاطِرُ * الذي أعيا أهله خبثا وقد * شَطَر * يشطر بالضم * شَطَارةً * و * شَطُرَ * أيضا من باب ظرُف
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٤٦٩الشطر: نصف الشيء، وجزؤه، كالشطير، ومنه المثل أحلب حلبا لك شطره. وحديث سعد أنه استأذن النبي صلى الله عليه وسلم أن يتصدق بماله، قال: لا، قال فالشطر، قال: لا، قال: الثلث فقال: الثلث، والثلث كثير وحديث عائشة: كان عندنا شطره من شعير وفي آخر أنه رهن درعه بشطر من شعير ، قيل: أراد نصف مكوك، وقيل: نصف وسق، وحديث الإسراء: فوضع شطرها . أي الصلاة أي بعضها وكذا حديث: الطهور شطر الإيمان ، لأن الأيمان
الشطر: نصف الشيء، وجزؤه، كالشطير، ومنه المثل أحلب حلبا لك شطره. وحديث سعد أنه استأذن النبي صلى الله عليه وسلم أن يتصدق بماله، قال: لا، قال فالشطر، قال: لا، قال: الثلث فقال: الثلث، والثلث كثير وحديث عائشة: كان عندنا شطره من شعير وفي آخر أنه رهن درعه بشطر من شعير ، قيل: أراد نصف مكوك، وقيل: نصف وسق، وحديث الإسراء: فوضع شطرها . أي الصلاة أي بعضها وكذا حديث: الطهور شطر الإيمان ، لأن الأيمان يظهر بحاشية الباطن، والطهور يظهر بحاشية الظاهر. ج أشطر وشطور. الشطر: الجهة والناحية ومنه قوله تعالى فول وجهك شطر المسجد الحرام وإذا كان بهذا المعنى فلا يتصرف الفعل منه قال الفراء: يريد: نحوه وتلقاءه، ومثله في الكلام: ول وجهك شطره وتجاهه، وقال الشاعر: إن العسير بها داء مخامرهـا فشطرها نظر العينين محسور وقال أبو إسحاق: الشطر: النحو، لا اختلاف بين أهل اللغة فيه، قال: ونصب قوله عز وجل: شطر المسجد الحرام على الظرف. أو يقال: شطر شطره، أي قصد قصده ونحوه. الشطر: مصدر شطر الناقة والشاة يشطرها شطرا: أن تحلب شطرا، وتترك شطرا، وللناقة شطران: قادمان، وآخران، وكل خلفين شطر والجمع أشطر. وشطر بناقته تشطيرا: صر خلفيها، وترك خلفين، فإن صر خلفا واحدا قيل: خلف بها، فإن صر ثلاثة أخلاف، قيل: ثلث بها، فإذا صرها كلها قيل: أجمع بها، وأكمش بها. شطر الشيء تشطيرا: نصفه، وكل ما نصف فقد شطر. وشاة شطور، كصبور: يبس أحد خلفيها. وناقة شطور: يبس خلفان من أخلافها، لأن لها أربعة أخلاف، فإن يبس ثلاثة فهي ثلوث. شاة شطور، إذا صارت أحد طبييها أطول من الآخر، وقد شطرت، كنصر وكرم شطارا. وثوب شطور، أي أحد طرفي عرضه كذلك، أي أطول من الآخر، قال الصاغاني: ويقال له بالفارسية كوس، بضمة غير مشبعة. من المجاز: قولهم: حلب فلان الدهر أشطره، أي خبر ضروبه، يعني مر به خيره وشره وشدته ورخاؤه، تشبيها بحلب جميع أخلاف الناقة ما كان منها حفلا وغير حفل، ودارا وغير دار، وأصله من أشطر الناقة، ولها خلفان قادمان وآخران، كأنه حلب القادمين، وهما الخير، والآخرين، وهما الشر. وقيل: أشطره درره. ويقال أيضا: حلب الدهر شطريه. وفي الكامل للمبرد: يقال للرجل المجرب للأمور: فلان قد حلب أشطره، أي قد قاسي الشدائد والرخاء، وتصرف في الفقر والغنى، ومعنى قوله: أشطره، فإنما يريد خلوفه، يقول: حلبتها شطرا بعد شطر، وأصل هذا من التصنيف، لأن كل خلف عديل لصاحبه. وإذ كان نصف ولدك ذكورا ونصفهم إناثا فهم شطره، بالكسر يقال: ولد فلان شطرة. وإناء شطران، كسكران: بلغ الكيل شطره، وقدح شطران، أي نصفان وكذلك جمجمة شطري، وقصعة شطري. وشطر بصره يشطر شطورا بالضم، وشطرا: صار كأنه ينظر إليك وإلى آخر، رواه أبو عبيدعن الفراء، قاله الأزهري، وقد تقدم قريبا. والشاطر: من أعيا أهله ومؤدبه خبثا ومكرا، جمعه الشطار، كرمان، وهو مأخوذ من شطر عنهم، إذا نزح مراغما، وقد قيل: إنه مولد. وقد شطر، كنصر وكرم شطارة، فيهما، أي في البابين، ونقل صاحب اللسان: شطورا أيضا. وشطر عنهم شطورا ووشطورة، بالضم فيهما، وشطارة، بالفتح إذا نزح عنهم وتركهم مراغما أو مخالفا، وأعياهم خبثا.
قال أبو إسحاق: قول الناس: فلان شاطر: معناه أنه آخذ في نحو غير الأستواء، ولذلك قيل له: شاطر، لأنه تباعد عن الأستواء. قلت: وفي جواهر الخمس للسيد محمد حميد الدين الغوث ما نصه: الجوهر الرابع مشرب الشطار، جمع شاطر، أي السباق المسرعين إلى حضرة الله تعالى وقربه، والشاطر: هو السابق، كالبريد الذي يأخذ المسافة البعيدة في المدة القريبة، وقال الشيخ في مشرب الشطار: يعني أنه لا يتولى هذه الجهة إلا من كان منعوتا بالشاطر الذي أعيا أهله ونزح عنهم، ولو كان معهم، إذ يدعونه إلى الشهوات والمألوفات، انتهى. والشطير كأمير: البعيد يقال: منزل شطير، وحي شطير، وبلد شطير. الشطير: الغريب، والجمع الشطر، بضمتين، قال امرؤ القيس: أشاقك بين الخليط الشطر وفيمن أقام من الحي هر. أراد بالشاطر هنا المتغربين، أو المتغزبين، وهو نعت الخليط. ويقال للغريب: شطير، لتباعده عن قومه، قال: لا تدعني فيهم شطـيرا إني إذا أهلك أو أطيرا أي غريبا، وقال غسان بن وعلة: إذا كنت في سعد وأمك مـنـهـم شطيرا فلا يغررك خالك من سعد وإن ابن أخت القوم مصغي إنـاؤه إذا لم يزاحم خالـه بـأب جـلـد يقول: لا تغتر بخؤلتك، فإنك منقوص الحظ مالم تزاحم أخوالك بآباء شراف، وأعمام أعزة، وفي حديث القاسم بن محمد لو أن رجلين شهدا على رجل بحق، أحدهما شطير فإنه يحمل شهادة الآخر أي غريب، يعني: لو شهد له قريب من أب أو ابن أو لأخ، ومعه أجنبي صححت شهادة الأجنبي شهادة القريب، ولعل هذا مذهب القاسم، وإلا فشهادة الأب والابن لا تقبل. والمشطور: الخبز الملطلي بالكامخ أورده الصاغاني في التكملة. المشطور من الرجز والسريع: ما ذهب شطره، وذلك إذا نقصت ثلاثة أجزاء من ستته، وهو على السلب، مأخوذ من الشطر بمعنى النصف، صرح به المصنف في البصائر. ونوى شطر، بضمتين: بعيدة. ونية شطور، أي بعيدة. وشطاطير: كورة غربي النيل بالصعيد الأدنى، وهي التي تعرف الآن بشطورات، وقد دخلتها، وقد تعد في الديوان من الأعمال الأسيوطية الآن.
وشاطرته مالي: ناصفته، أي قاسمته بالنصف، وفي المحكم: أمسك شطره وأعطاه شطره الآخر. يقال: هم مشاطرونا، أي دورهم تتصل بدورنا، كما يقال: هؤلاء مناحونا، أي نحن نحوهم وهم نحونا. في حديث مانع الزكاة قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: من منع صدقة فإنا آخذوها وشطر ماله، عزمة من عزمات ربنا . قال ابن الأثير: قال الحربي: هكذا رواه بهز راوي هذا الحديث، قد وهم. ونص الحربي: غلط بهز في لفظ الرواية، إنما الصواب وشطر ماله ، كعني، أي جعل ماله شطرين، فيتخير عليه المصدق، فيأخذ الصدقة من خير الشطرين أي النصفين عقوبة لمنعه الزكاة، فأما ما لا يلزمه فلا، قال: وقال الخطابي في قول الحربي: لا أعرف هذا الوجه. وقيل: معناه أن الحق مستوفى منه غير متروك عليه وإن تلف شطر ماله، كرجل كان له ألف شاة فتلفت حتى لم يبق له إلا عشرون، فإنه يؤخذ منه عشر شياه لصدقة الألف، وهو شطر ماله الباقي، قال: وهذا أيضا بعيد، لأنه قال إنا آخذوها وشطر ماله، ولم يقل: إنا آخذو شطر ماله. وقيل: إنه كان في صدر الإسلام يقع بعض العوقبات في الأموال ثم نسخ، كقوله في الثمر المعلق: من خرج بشيء منه فعليه غرامة مثليه والعقوبة كقوله في ضالة الإبل المكتومة غرامتها ومثلها معها ، فكان عمر يحكم به فغرم حاطبا ضعف ثمن ناقة المزني لما سرقها رقيقه ونحروها، قال: وله في الحديث نظائر. قال: وقد أخذ أحمد بن حنبل بشيء من هذا وعمل به. وقال الشافعي في القديم: من منع زكاة ماله أخذت منه، وأخذ شطره ماله عقوبة على منعه. واستدل بهذا الحديث، وقال في الجديد: لا يؤخذ منه إلا الزكاة لا غير، وجعل هذا الحديث منسوخا وقال: كان ذلك حيث كانت العقوبات في الأموال، ثم نسخت. ومذهب عامة الفقهاء أن لا واجب على متلف الشيء أكثر من مثله أو قيمته. وإذا تأملت ذلك عرفت أن ما قاله الشيخ ابن حجر المكي في شرح العباب، وذكر فيه: في القاموس ما فيه نظر ظاهر فاحذره، إذ يلزم على توهيمه لبهز رواية توهيم الشافعي الآخذ به في القديم، وللأصحاب فإنهم متفقون على أن الرواية كما مر من إضافة شطر، وإنما الخلاف بينهم في صحة الحديث وضعفه، وفي خلوه عن معارض وعدمه، انتهى لا يخلو عن نظر من وجوه، مع أن مثل هذا الكلام لا ترد به الروايات، فتأمل. ومما يستدرك عليه: شطرته: جعلته نصفين. ويقال: شطر وشطير مثل نصف ونصيف. وشطر الشاة: أحد خلفيها، عن ابن الأعرابي. والشطر: البعد.وأبو طاهر محمد بن عبد الوهاب بن محمد، عرف بابن الشاطر، بغدادي، عن أبي حفص بن شاهين، وعنه الخطيب. ومما يستدرك عليه:
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬١٩٠شَطَرَهُ
1 شَطَرَهُ ذ , (A, MA, O, TA,) [aor. شَطُرَ ,] inf. n. شَطْرٌ; (MA;) and ↓ شطّرهُ, (K,) inf. n. تَشْطِيرٌ; (TA;) He halved it; divided it into halves. (A, MA, O, K, TA.) ― -b2- شَطَرَهَا, aor. شَطُرَ , (S,) inf. n. شَطْرٌ, (S, K,) He milked one شَطْر of her, (namely, a camel, or a ewe or goat, S, [i. e., in the former case one pair of teats, and in the latter case one teat,]) and left
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٧٩شَطَرَ
شَطَرَ U ( n. ac. شَطْر 1 ),
a. Halved, cut in half, bisected.
b. ( n. ac. شُطُوْر 27 ), Squinted, was cross-eyed.
c. ( n. ac. شَطَاْرَة 22t , شُطُوْر 27 , شُطُوْرَة 27t ) [ 'An ], Withdrew, separated from, forsook, broke with, parted from.
d. see infra.
شَطُرَ
شَطُرَ U ( n. ac. شَطَاْرَة 22t ),
a. Was cunning, crafty, wily; was malignant, malicious.
b. [ coll. ], Was sharp,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٢٬٤٤٩شطر
شَطََرَ - يَشْطُرُ - شَطْر
شَطََرَ - يَشْطُرُ + كائن + شيئاً: يقسم ويقطع الشيء إلى قسمين متساويين تماماً
شَطْر: اسم فعل " شَطََرَ - يَشْطُرُ ": قسمة وقطع الشيء إلى قسمين متساويين: وهو كذلك اسم مكان من " شَطََرَ - يَشْطُرُ": الموقع أو الموضع الذي يقسم ويقطع الشيء إلى قسمين متساويين
شَطْر + الكائن أو الشيء: مركزه في العرف الحالي، لأن
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٧ (الإجمالي: ٣٧)
- حيث
الآيات المشتركة: ٣ · Hayese sürülmüş tarla demektir
- حرم
الآيات المشتركة: ٣ · Hiram keçe demektir
- وجه
الآيات المشتركة: ٣ · Yüz demektir
- سجد
الآيات المشتركة: ٣ · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- ولي
الآيات المشتركة: ٣ · Veli arka demektir
- غفل
الآيات المشتركة: ٢ · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
- خرج
الآيات المشتركة: ٢ · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- حقق
الآيات المشتركة: ٢ · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- عمل
الآيات المشتركة: ٢ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- تمم
الآيات المشتركة: ١ · Çiçeklenmiş ağaç demektir
- حجج
الآيات المشتركة: ١ · Hacebe kaş demektir
- خشي
الآيات المشتركة: ١ · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
الآيات التي ورد فيها(٣)
… وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ …
Merkez
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
Merkez
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ …
Merkez
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شطر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وجه, قبل, نحو, صوب |
| Zıt Kök | دبر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünü ikiye bölme, yarı parça, bir bütünden ayrılarak belirli bir cihete veya tarafa yönelme |
| Çekirdek Özet 2 | Dağınık yönelişleri iptal ederek yüzü ve bilinci Mescid-i Haram merkezli ortak istikamet eksenine çevirme |
| Çekirdek Özet 3 | Farklı konumlardaki unsurları tek bir referans odağı etrafında hizalayan normatif ve kolektif istikamet sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi salt milimetrik fiziksel hedef veya soyut bir parça sanıp, Kur'an'ın kurduğu ümmet ekseni ve yön birliği işlevini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شط | Bir bütünden ayrılma, kenara çekilme, kıyı oluşturma ve sınırın dışına taşma; nitekim filizin gövdeden ayrılıp yana uzaması شطأ, ölçü ve haddi aşarak adaletten uzaklaşma شطط ve kuyudan uzaklaşarak ayrılmayı ifade eden شطن köklerinde bu çekirdek esastır. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi başlama, süreklilik ve belirgin bir hat tayin etme etkisi katarak ayrılmayı rastgele bir sapma olmaktan çıkarıp bütünü ikiye bölen kesin bir hatta, belirli bir tarafa ve yönelinen belirgin bir eksene dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Kesme, ayırma, ikiye bölme ve bir bütünü parçalara ayırarak sınır çekme hareketi |
| ط | Sepet, çark | Kuşatma, içine alma, bir alanı çerçeveleme ve yönelim alanını belirleme hareketi |
| ر | İnsan başı | Baş, ilk, öncelikli eksen ve hedeflenen referans noktasına yönelme hareketi |
| شطر | Mevcut doğrultulardan keskin bir ayrılışla kopup (ش), belirlenen çerçeve ve alan içine girerek (ط), ana referans eksenine ve baş merkeze doğru yönelme hareketini temsil eder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi tam ortasından iki eşit parçaya bölmek; devenin veya koyunun memelerinden bir tarafını sağıp diğerini bırakmak; gözün bakışını iki ayrı nesneye paylaştırması; uzakta bulunan bir hedefe ve belirli bir cihete yönelmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays'a nispet edilen beyitte kabileden ayrılıp uzaklaşan ve ayrı bir yöne giden kimseler anlamında şâtır kelimesi geçer: أشاقك بين الخليط الشطر / وفي من أقام من الحي هر |
| Erken Arapça kullanım | Arap dilinde çok tecrübeli, hayatın iyisini ve kötüsünü görmüş kimseler için devenin memelerinin ikişer ikişer sağılmasından mülhem حلَب فلانٌ الدّهرَ أشطُرَه meseli kullanılır; ayrıca Hz. Ömer döneminde valilerin servetlerinin yarısına el konulması uygulamasını ifade eden müşaşara işlemi bu kökten türetilmiştir. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça شطر kökü, Sami dillerinde genel olarak yüzeyi çizgiyle bölme, bir bütünü iki tarafa ayırma ve taraflar arasında hukuki ya da mekânsal hat çekme semantik alanına aittir. Akkadcada šaṭāru fiili bir yüzey üzerine yazı yazmak, sınır çizmek ve kaydetmek anlamındadır. İbranice ve Aramice katmanında šəṭar biçimi iki taraf arasındaki bağı ve payı belirleyen yazılı senet, borç belgesi veya sözleşme metnini ifade eder; İbranice šoter kelimesi de topluluğu hizaya sokan, düzeni ve sınırları koruyan yetkiliyi adlandırır. Arapçada kök, bu ilksel bölme ve hat çekme zeminini koruyarak bir bütünün yarısı (nısf), bir gövdeden ayrılan taraf, yön ve cihet anlamlarına yoğunlaşmıştır. Ayrıca kabileden veya yerleşik ahlaki sınırlardan kopup kendi başına hareket eden kimse için kullanılan şâtır kelimesi de ayrılma ve uzaklaşma semantiğinin bir türevidir. Kur'an'daki kullanım ise kökün ayrılma anlamından ziyade, bölünmüş uzamda yönelinen kesin doğrultu ve eksen oluşturma işlevini öne çıkarır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir bütünü iki eşit parçaya ayırma, yön, cihet, uzaktaki hedef, bakışı ikiye bölme | Kökün nısf (yarı) ve cihet (yön) anlamları, bir bütünün karşı tarafında kalan parçaya doğru yönelme fikrinden organik biçimde türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akkadca šaṭāru, İbranice ve Aramice šəṭar | Çizgi çekme, yüzeyi bölme, tarafları belirleyen hukuki senet ve kayıt anlamları ortak bir sınır ve hat çekme matrisine işaret eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer dil ailelerinde spekülasyondan uzak, doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شطر | Anlamlı | İkiye bölme, yön, uzaklık | Bir şeyi yarıya ayırmak veya belirli bir tarafa yönelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| شرط | Anlamlı | Çentik açma, işaretleme | Bir şeye alamet koymak, bağlayıcı kılmak, hacamat yapmak | Kökün kesme ve sınır belirleme boyutuyla ilişkilidir; Kur'an'da geçer |
| طشر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| طرش | Anlamlı | Sağırlık | Kulaktaki işitme duyusunun kaybolması veya zayıflaması | Duyu bağının kopması anlamıyla uzaktan ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| رشط | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| رطش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شطر | Merkez | Yönelim ekseni, taraf, yarı | Bütüncül bir uzamda ayrışmış olan hedef tarafı ve ona kilitlenen doğrultuyu ifade eder. | Yönelinen nesnenin bulunduğu eksen ve istikamet |
| وجه | Komşu | Ön cephe, odak | وجه bizzat yönelen öznenin ön yüzünü ve yöneliş iradesini vurgularken, شطر yönelinen hedefin eksenini ve tarafını belirtir. | Bir şeye dönük olan birincil yüzey |
| قبل | Komşu | Karşı karşıya oluş, ön taraf | قبل zamansal veya mekânsal olarak karşıda ve önde durmayı öne çıkarırken, شطر hizalanılan doğrultuyu tanımlar. | Karşı durulan ve yönelinen referans noktası |
| نحو | Komşu | Yaklaşık yönelim, tarz | نحو genel ve yaklaşık bir doğrultu ya da benzerlik bildirirken, شطر kesin ve bağlayıcı bir eksen hedefini gösterir. | Bir şeye doğru eğilim ve yönelme hali |
| صوب | Komşu | İsabetli yöneliş | صوب tam isabet ettirmeyi ve hedefe inmeyi anlatırken, شطر doğrudan doğrultunun kendisini karşılar. | Hedefe tam isabet eden yön |
| دبر | Zıt | Arkasını dönme, gerileme | شطر yüzü belirlenen istikamete odaklamayı emrederken, دبر o istikamete sırtını dönüp yüz çevirmektir. | Ön yüzün karşıtı olan arka taraf ve kaçış |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شطر | Yön, cihet, taraf, nısf | Bir şeyin yarısı veya yönelinen ekseni; Kur'an'da istikamet odağını ifade eder. | Kesin |
| Latince | pars, versus, plaga | Parça, -e doğru, yönelim bölgesi | pars kavramı nısf (yarı) boyutunu karşılarken yöneliş boyutunu dışarıda bırakır; versus ise hedefe doğru yönelişi ifade eder. | Güçlü |
| İngilizce | direction, towardness, half | Yön, cihet, yarı | direction yönelim eksenini karşılar ancak kelimenin kökündeki bölme ve taraf olma ilişkisini taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | Richtung, Seite, Hälfte | Yön, taraf, yarı | Seite kelimesi cihet ve taraf nüansını verirken, Richtung doğrudan istikamet hareketini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | direction, moitié, vers | Yön, yarı, -e doğru | moitié kelimesi somut parça anlamını verir, vers ve direction ise hedeflenen istikameti temsil eder. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lewis & Short, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| شَطْرَ | Yön, istikamet ciheti | Namazda ve ibadette Mescid-i Haram'ın bulunduğu tarafa dönmeyi bildiren emir kalıbı (Bakara 2:144, 2:149, 2:150). |
| شَطْرَهُ | O merkezin doğrultusu, onun ekseni | İnananların nerede bulunurlarsa bulunsunlar yüzlerini o tek merkeze çevirmelerini bildiren bağlam (Bakara 2:144, 2:150). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kıble birliği ve ümmet aidiyeti | Müminlerin yön birliğinin tevhid inancıyla bağı; Kudüs'ten Kâbe'ye dönüşün nesih ve vahiy otoritesi açısından tahlili. | Tevhid ekseninde birleşen kolektif bilinç |
| Fıkıh | Namazda kıbleye yönelme şartı | Kâbe'yi bizzat görmeyenlerin Kâbe'nin bizzat kendisini (ayn) tutturmakla mı yoksa onun genel yönünü/cihetini (şatr/cihet) hedeflemekle mi mükellef olduğu tartışması. | Kusursuz geometrik isabet yerine yön ve cihet eksenine hizalanma |
| Tefsir | Tahvil-i kıble ayetleri | Kelimenin nısf (yarı) ve cihet (yön) kök anlamlarının, önceki kıblelerden kesin kopuş ve yeni bir istikamet inşası ile bağı. | Ayrışma ve yeni bir bağımsız hatta kilitlenme |
| Hadis | Paylaşım ve temizlik tanımları | Malın yarısının verilmesi (şatrü'l-mâl) ve temizliğin imanın yarısı sayılması (et-tuhûru şatrü'l-îmân) rivayetleri. | Bir bütünün temel iki yarısından biri (nısf) |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ibadeti ve namaz | Ortak kıble ve yönelim ekseni | Dağınık yönelişleri iptal ederek zihinleri tek bir tevhidi referansa bağlar. | Namaz kılan her ferdin aynı eksene kilitlenmesiyle ibadette kozmik ve mekânsal birlik sağlanır. | Kesin |
| İlmi | Yön bulma, coğrafya ve astronomi | Koordinat referansı ve vektörel hat | Yeryüzünün her noktasından merkeze çizilen doğrultuları hesaplatır. | İslam bilim tarihinde kıble tayini amacıyla küresel trigonometri ve haritacılık disiplinleri gelişmiştir. | Güçlü |
| Siyasi | Ümmetin bağımsız kimliği | Egemenlik ve meşruiyet merkezi | Önceki dinî-siyasi kutuplardan (Kudüs merkezli hiyerarşi) bağımsızlaşmayı simgeler. | Kıblenin tahvili, İslam toplumunun kendine ait kurucu ve bağımsız bir merkeze sahip olduğunu ilan eder. | Güçlü |
| İktisadi | Vergilendirme ve adil bölüşüm | Eşit paylaşım ve denetim ilkesi | Fazla biriken veya haksız kazanılan servetin yarısını kamusallaştırır. | Hz. Ömer'in valilerin mallarını yarı yarıya bölüştürmesi (şatr) uygulamasında kamu denetimi işlevi görür. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrultu vektörü ve eksenel izdüşüm | Düzlemde veya uzayda dağınık halde bulunan bağımsız noktaların, tek bir referans orijinine doğru yönlendirilmesini sağlayan birim vektör yapısıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif odaklanma ve kimlik hizalanması | Farklı kültürel ve coğrafi arka planlara sahip bireylerin, çatışan aidiyetleri terk ederek ortak bir değer merkezine zihnen kilitlenmesi sürecidir. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Şatr kelimesini yalnızca milimetrik bir açı sapması tartışmasına veya kuru bir yön bilgisine indirgeyerek kelimenin kurucu eksen mahiyetini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Şatr, bulunulan her noktada (fiziki, zihni ve ameli) kişinin yönünü o kurucu tevhid merkezine doğrultması; böylece tüm parçaların tek bir anlam bütününe bağlanmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fıkıhta cihet ruhsatını yok sayıp ifrat derecesinde şekilciliğe kaymak veya kıblenin toplumsal, siyasi ve itikadi bağımsızlık kuran merkez işlevini unutup seremonik bir adete indirgemek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam ümmetinin mekânsal, zihni ve siyasi bağımsızlığını ilan ettiği tahvil-i kıble hadisesinin kurucu kavramıdır; dağılmayı önleyen merkez fikrini inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyici? | Bakara suresinde kıblenin Mescid-i Aksa'dan Mescid-i Haram'a çevrilişini ve ümmetin vasat bir şahit toplum kılınışını anlatan ayetlerde (Bakara 2:142-150) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıblenin sadece folklorik bir gelenek olduğu zannını yıkar; ibadetteki yönün vahiy kaynaklı bir bilinçlenme, hizalanma ve aidiyet inşası olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir bütünü iki parçaya ayırmak, yarı; devenin iki memesini ayırarak sağmak; gözün bakışını iki hedefe bölmesi; uzakta belirlenen bir tarafa doğru yönelmek.
- Soyut anlamSayısız farklı yönden ve konumdan gelen yönelimlerin, ayrışmayı ortadan kaldıran tek bir merkez eksenine kilitlenerek normatif birliğe ulaşması.
- Sistematik karşılıkParçalanmış ve dağınık unsurları merkezi bir referans noktası etrafında toplayan, dinî, hukuki ve toplumsal kimliğin ortak yönelim vektörü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde uzamın herhangi bir noktasında bulunan fert veya topluluğun konumunu, yönelinen sabit merkezi referans noktasını (Mescid-i Haram odağını), ise her bir farklı noktadan bu merkeze doğru üretilen normatif birim yönelim vektörünü (şatr doğrultusunu) ifade eder. Bütün ayrışmalar bu tek merkeze yönelen vektörel uyumla giderilir.