شمخ

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: ش-م-خالصيغ: ١ · الجذور المجاورة: ٥ · الآيات: ١ · السور: ١؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».جعلشمخفرتشَامِخَاتٍرسوموه

الجذرالصيغ ١الآيات ١السور ١المجاورة ٥

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

شمخ

ش - م - خ

جذر
  • الورود: ١
  • الآيات: ١
  • الصيغ: ١
  • المعاجم: ١٣

Şamihat şebekeden dönüşmüştür. Şebeke, birbirine bağlı ağ teşkil eden bir yapıdır.المزيد ›

ملاحظاتي

المعاجم(١٣)

★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية

Şamihat şebekeden dönüşmüştür. Şebeke, birbirine bağlı ağ teşkil eden bir yapıdır.

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٠٥١
باب الخاء والشين والميم معهما خ ش م، خ م ش، ش خ م، ش م خ مستعملات خشم: الخَشْمُ: كسر الخَيْشوم، والخُشام: داءٌ يأخذ فيه، وسدةٌ، وصاحبه: مخشومٌ. وخَشِمَ هو فهو أَخْشَمُ وفلانٌ ظاهر الخيشوم، أي: واسع الأنف ، قال: أَخْشَمُ بادي النعو والخَيْشومِ والخَيْشومُ: سَلائل سُودٌ، ونَغَفٌ في العظم. والسَّليلةُ: هَنَةٌ رَقيقةٌ، كاللَّحْم لينة وفي الأنف ثلاثة أعظم، فإذا انكسر منها عظم تَخَشَّم الخَيْشوم
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٢٣
الجبالُ الشَوامِخُ هي الشواهق. وقد شَمَخ الجبل فهو شامِخٌ. وشَمَخَ الرجل بأنفه: تكبَّر. والأنوفُ الشُّمَّخُ، مثل الزُمَّخِ.
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٤٧٨
خ ش م خشم ، خمش ، شخم ، شمخ ، مخش : مستعملة . خشم : قال الليث : الْخَشْمُ : كَسْرُ الْخَيْشُوم ، والْخُشَامُ : داءٌ يأخذ فيه ، وسُدَّةٌ . ويقال : خَشِمَ فلانٌ ، فهو أَخْشمُ ، وفلانٌ ظاهرُ الْخَيْشُومِ _ أي : واسعُ الأَنْفِ وأنشد : أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ قال : والْخَيْشُومُ : سلائِلُ سُودٌ ، ونَغَفٌ في الْعَظْم ، والسَّلِيلَةُ هَنَةٌ رقيقة _ كاللحم _ لَيِّنَةٌ ، وفي الأنف
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬١٩٤
(باب الشين والميم وما يثلثهما) (شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾ [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال: فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه
رابط المدخل

(باب الشين والميم وما يثلثهما) (شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾ [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال: فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])ويقال: رجع القوم شَمَاتَى أو شِمَاتاً من متوجَّههم، إِذا رَجَعُوا خائبين. قال ساعدة في شعره([2]). والذي ذكرتُ أنَّ فيه غموضاً واشتباهاً فقولهم في تشميت العاطس، وهو أَنْ يقالَ عند عُطاسه: يرحُمُك الله. وفي الحديث: "أنَّ رجُلين عَطَسا عند رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فشمَّتَ أحدَهما ولم يشمِّت الآخر، فقيل لـه في ذلك، فقال: إنَّ هذا حمِدَ الله عزَّ وجلَّ وإنَّ الآخرَ لم يَحمَد الله عزَّ وجلَّ". قال الخليل: تشميت العاطِس دعاءٌ لـه، وكلُّ داعٍ لأحدٍ بخير فهو مشمِّتٌ لـه. هذا أكثرُ ما بلَغَنَا في هذه الكلمة، وهو عِندي من الشّيء الذي خفيَ عِلْمُهُ، ولعلّه كانَ يُعلَم قديماً ثمَّ ذَهَبَ بذهاب أهله. وكلمة أخرى، وهو تسْمِيَتهم قوائم الدّابّة: شوامت. قال الخليل: هو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله لـه شامِتة: أي قائمة. وهذا أيضاً من المشِكل؛ لأنَّه لا قياس يقتضي أن تسمَّى قائمةُ ذي القوائم شامتة. والله أعلم. (شمج) الشين والميم والجيم أصلٌ يدل على الخلْط وقلّة ائتلافِ الشيء. يقال شَمَجه يَشْمُجُه شَمْجاً، إذا خلطه. وما ذاق شَمَاجاً، أي شيئاً من طعام. ويقولون: شَمَجوا، إذا اختبزوا خبزاً غِلاظاً، ويستعار هذا حتَّى يقال للخياطة المتباعدة شَمْج. يقال شمج الثوبَ شَمْجَاً يَشْمُج. وقياس ذلك كله واحد. (شمخ) الشين والميم والخاء أصلٌ صحيح يدل على تعظُّم وارتفاع. يقال جَبَلٌ شامخٌ، أي عالٍ. وشَمَخَ فلانٌ بأنفه، وذلك إذا تَعَظَّمَ في نفسه. وشَمْخٌ: اسم رجل. (شمر) الشين والميم والراء أصلان متضادّان، يدلُّ أحدُهما على تقلّص وارتفاع، ويدلُّ الآخر على سَحْبٍ وإِرسال. فالأوّل قولهم: شمَّر للأمر أذياله. ورجل شَمّرِيٌّ: خفيف في أمره جادٌّ قد تشمَّرَ له. ويقال شاةٌ شامرٌ([3]): انضمَّ ضَرْعُها إلى بَطْنها. وناقة شِمِّير: مشمِّرة سريعة، في شعر حُميد([4]). والأصل الآخر: يقال شَمَرَ يَشْمُر، إِذا مَشَى بخُيَلاء. ومَرَّ يَشْمُر. ويقال منه: شَمَّرَ الرَّجُل السَّهمَ، إِذا أَرسَلَه. (شمس) الشين والميم والسين أصلٌ يدلُّ على تلوُّنٍ وقِلَّة استقرار. فالشَّمس معروفة، وسمِّيت بذلك لأنَّها غير مستقرّة، هي أبداً متحرّكة. وقُرئَ:﴿والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا([5])﴾ [يس 38]. ويقال شَمَسَ يومُنا، وأشمس، إذَا اشتدّت شمسُهُ. والشَّموس من الدوابّ: الذي لا يكاد يستقرّ. يقال شَمَسَ شِماساً. وامرأةٌ شَموسٌ، إِذا كانت تنفر من الرِّيبَة([6]) ولا تستقرُّ عندها؛ والجمع شُمُس. قال: شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])ورجلٌ شموسٌ، إِذا كان لا يستقرُّ على خُلُق، وهو إلى العُسْر ما هو. ويقال شمِسَ لي فلانٌ، إِذا أبدَى لك عداوتَهُ. وهذا محمولٌ على ما ذكرناهُ من تغيُّر الأخلاق. فهذا قياسُ هذا الاسم، وأمَّا ما سمَّت العرب به فقال ابن دريد: "وقد سمَّت العرب عَبد شمسٍ". قال: "وقال ابنُ الكلبيّ: الشّمس صَنَمٌ قديم. ولم يذكرْه غيره". قال: "وقال قوم: شَمْسُ: عين *ماءٍ معروفة. وقد سمت العرب عَبْشَمس، وهم بنو تميم، وإليهم يُنسَب عبشمِيّ"([8]). (شمص) الشين والميم والصاد كلمةٌ واحدة. يقال شَمَصْتُ الفَرس، إِذا نَزَّقْتَه([9]) ليتحرَّك. ويقال شمَّص إبلَه، إذا طردها طرداً عنيفاً. (شمط) [وأما] الشين والميم والطاء فقياس صحيحٌ يدلُّ على الخُلْطَة. من ذلك الشَّمَط، وهو اختلاطُ الشَّيب بسَواد الشّباب. ويقال لكل خليطين خلطتهما: قد شَمَطتُهما، وهما شَمِيط([10]). وقال : وبِهِ([11]) سُمّي الصّباح شَمِيطاً لاختلاطه بباقي ظُلمة اللَّيل. وقالوا: قال أبو عمرو: يقال أشمَطُوا حديثاً مرّة وشِعراً مَرّة. ومن الباب: الشَّمَاطيط: الفِرق؛ يقال جاء([12]) الخَيل شَماطِيطَ. ويقولون: هذه القدر تَسَعُ شاةً بشَمْطِها وَبِشِمْطِها([13])، أي بما خُلِطَ معها من تَوابلها. (شمع) الشين والميم والعين أصلٌ واحد وقياسٌ مطّرد في المِزاح وطِيب الحديث والفَكاهة وما قاربَ ذلك، وأصلُهُ قولهم: جاريةٌ شَموع، إِذا كانت حسنةَ الحديثِ طَيِّبة النَّفْس مَزَّاحة. وفي الحديث: "مَنْ تَتَبَّع المَشمَعة يُشَمِّع الله به". وقال بعض أهل العلم: المَشْمَعَة: المِزاحُ والضّحك، ومعنى ذلك أنَّ من كانت هذه حالَه وشأنَه؛ لا أنَّه كرِهَ المِزاح والضَّحك جملةً إذا كانا في غير باطلٍ وتهزُّؤ. قال الهذليُّ وذكر ضَيْفَهُ: سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشْمَعَةٍ وآتِي *** بِجُهْدِي مِنْ طعامٍ أو بِساطِ([14])يريد أنَه يبدأ ضِيفَانَه عند نزولهم بالمزاح والمضاحكة؛ ليُؤنسَهم بذلك. ومن الباب: أَشْمَعَ السِّرَاجُ، إِذا سَطَعَ نورُه. قال: * كَلَمعِ بَرقٍ أو سِرَاجٍ أَشْمَعا([15]) * وأمَّا الشَّمَْعُ فيقال بسكون الميم وفتحها، وهو معروف، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرته. (شمق) الشين والميم والقاف يقولون إِنَّه أصلٌ صحيح، ويذكرون فيه الشَّمَق، وهو إما النَّشَاط، وإِمَّا الوَلوع بالشيء. (شمل) الشين والميم واللام أصلان منقاسان مطّردان، كل واحدٍ منهما في معناه وبابه. فالأوّل يدلُّ على دَوَران الشيء بالشيء وأخْذِهِ إيّاه من جوانبه. من ذلك قولهم: شَمَِلَهم الأمرُ([16])، إذا عمَّهم. وهذا أمرٌ شاملٌ. ومنه الشَّملَة، وهي كساءٌ يُؤتَزَرُ به ويُشْتَمَل. وجمع الله شَمْله، إِذا دَعَا له بتألُّف أموره، وإِذا تألَّفَتْ اشتمل كلُّ واحدٍ منهما بالآخر([17]). ومن الباب: شملت الشاة، إِذا جعلتَ لها شِمالاً، وهو وعاء كالكيس يدُخَل فيه ضرعُها فيشتمل عليه. وكذلك شَمَلْتُ النَّخلَة، إِذا كانت تنفضُ حَمْلَها فشُدَّت أعذاقُها بقِطَع الأكسية. ومن الباب: المِشْمل: سيفٌ صغير يَشْتَمِل الرَّجُل عليه بثوبه. والأصل الثاني يدلُّ على الجانب الذي يخالف اليمين. من ذلك: اليد الشِّمال، ومنه الرِّيح الشِّمال لأنها تأتي عن شمال القِبلة إذا استند المستنِد إليها من ناحية قِبلة العراق. وفي الشمول، وهي الخمر، قولان: أحدهما أنَّ لها عَصْفَةً كعَصْفَة الريح الشمال. والقول الثّاني: أنّها تَشمَل العقل. وجمع شِمال أَشْمُل. قال أبو النجم: * يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ([18]) * ويقال غديرٌ مشمول: تضرِبُهُ ريحُ الشِّمال حتى يبرُد. ولذلك تسمَّى الخمر مشمولة، أي إِنَّها باردة الطَّعم. فأمَّا قول ذي الرُّمَّة: وبالشَّمائل من جَِلاّنَ مُقتِنصٌ *** رَذْل الثِّياب خفيُّ الشَّخصِ مُنْزَرِبُ([19])فيقال إنَّه أراد القُتَر([20])، واحدتها شمالة. فإن كان أراد هذا فكَأنَّه شَبَّه القُتْرَة بالشِّمالة([21]) التي تُجعَل للضَّرع. وقد ذكرناها. ويقال: إنَّه أراد بناحية الشِّمال. وممّا شذَّ عن هذين البابين، الشَّمَلةَ: ما بقي في النَّخلة من رُطَبها. يقال: ما بقي فيها إلاَّ شماليل. ويقال: إنَّ الشَّماليل ما تشعَّبَ من الأغصان. و*الشَّمْلَلَة: السرعة، ومنه الناقة الشِّملال والشِّمْليل. قال: حرفٌ أخُوها أبوها من مُهجَّنةٍ *** وعمُّها خَالُها قَوْداءُ شِمليلُ([22])--------------ـــــ ([1]) للنابغة، في ديوانه 19 واللسان (شمت). ([2]) في المجمل وصحاح الجوهري: "وهو في شعر ساعدة". قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة كما ذكر الجوهري، وإنما هو في شعر المعطل الهذلي، وهو: فأبنا لنا مجد العلاء وذكره *** وآبوا علينا فلها وشماتها قلت: وقصيدته هذه في شرح السكري للهذليين 277 ونسخة الشنقيطي 109. لكن هذا البيت روي أيضاً منسوباً لساعدة بن جؤية في ملحق القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 45. ([3]) يقال شامر وشامرة أيضاً، كما في القاموس، واقتصر في اللسان على "شامرة". ([4]) زاد في المجمل: "والشماخ". ([5]) هي قراءة ابن مسعود، وابن عباس، وعكرمة، وعطاء، وزين العابدين، والباقر، وابنه الصادق، وابن أبي عبلة. قرؤوا جميعاً بالنفي وبناء "مستقر" على الفتح، ما عدا ابن أبي عبلة فقرأها بالرفع على إعمال "لا" عمل ليس، كقوله: تعز فلا شيء على الأرض باقيا *** ولا وزر مما قضى الله واقيا انظر تفسير أبي حيان (7: 336). ([6]) في الأصل: "الزينة"، تحريف. ([7]) للنابغة في ديوانه 36، وقد سبق في (2: 6). ([8]) هذه النصوص الثلاثة من الجمهرة (3: 23). ([9]) وكذا في المجمل. وعبارة اللسان: "وشمص الفرس: نخسه أو نزقه ليتحرك"، مع ضبط "شمص" بالتشديد. والفعل يقال بالتخفيف وبالتشديد، كما في القاموس: ويقال نزق الفرس بالتشديد، وأنزقه أيضاً، إذا ضربه حتى ينْزو وينْزق. ([10]) في الأصل: "شمط" مع ضبط الميم بالكسر، صوابه في المجمل واللسان. ([11]) في الأصل: "رؤية" صوابه في المجمل. ([12]) في المجمل: "جاءت". ([13]) في اللسان: "الناس كلهم على فتح الشين من شمطها إلا العكلي فإنه يكسر الشين". ([14]) للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (شمع). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47. ([15]) في اللسان: "كلمح برق". وفي المخصص (11: 39): "كمثل برق". ([16]) يقال من بابي نصر وفرح. ([17]) في الأصل: "إذا تألف اشتمل كل واحد منهما بالآخر"، تحريف. ([18]) البيت في اللسان (13: 387) وأمالي ابن الشجري (1: 306). ([19]) ديوان ذي الرمة 14 واللسان (زرب، شمل). و"جلان" ضبط في اللسان والقاموس بفتح الجيم، وفي الديوان والاشتقاق 196 والمجمل بالكسر. ([20]) القتر : جمع قترة، كغرف وغرفة، وهي حفرة يكمن فيها الصائد. ([21]) لم يذكر في المعاجم المتداولة إلا "الشمال" بدون هاء. ([22]) لكعب بن زهير كما سبق في (أشر، حرف).

ـ

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٢
- قال الله عز وجل: ﴿رواسي شامخات﴾ [المرسلات/27]، أي: عاليات، ومنه: شمخ بأنفه عبارة عن الكبر.
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١١٤
ش م خ شمخ بأنفه‏.‏ وجبل شامخ وجبال شوامخ وشمخ‏.‏ ولبعضهم‏:‏ نرى شمخ الأطواد من شم خندف ذراهن في ضحضاح بحرك تغرق
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٩٨
شَمَخَ الجَبَلُ يَشْمَخُ شُموخاً: علا وارتفع. والجبال الشَّوامخُ: الشواهق. وجبل شامخٌ وشَمَّاخٌ: طويل في السماء، ومنه قيل للمتكبر: شامخ. والشامخ: الرافع أَنفه عِزّاً وتكبراً والجمع شُمَّخٌ. وقد شَمَخَ أَنفه وبأَنفه يَشْمَخُ شُموخاً: تكبر وتعظم. وفي حديث قُسٍّ: شامخُ الحَسَب؛ الشامخ: العالي. وفي الحديث: فَشَمَخَ بأَنفه ارتفع وتكبر؛ وأُنُوف شُمَّخٌ. وشَمَخ فلانٌ بأَنفه وشَمَخَ أَنْفُه لي إِذا رفع
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٩٩
* ش م خ * الجبال * الشَّوامَخُ * الشواهق وقد * شَمَخَ * الجبل من باب خضع وقد شمخ الرجل بأنفه تكبَّر
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٧٤
شمخ الجبل يشمخ شموخا: علا وارتفع وطال. والجبال الشوامح: الشواهق. وشمخ الرجل بأنفه وشمخ أنفه: تكبر وارتفع وعز، يشمخ شموخا. وفي التهذيب: شمخ بن فزارة. بطن. وقد صحف الجوهري في ذكره بالجيم، وذكر الخلاف الزبير ابن بكار وغيره، ولكن الراجح ما ذكر المصنف. وقال أبو تراب: قال عرام: نية زمخ وشمخ، محركة، وزموخ وشموخ: بعيدة. والشماخ بن حليف وابن المختار، وابن العلاء، وابن عمرو، وابن ضرار، وابن أبي شداد:
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٣٨٦
شَمَخَ 1 شَمَخَ ذ , (S, L, K,) aor. شَمُخَ , inf. n. شُمُوخٌ, (L,) It (a mountain) was high, or lofty. (S, L, K.) ― -b2- Hence, (Har p. 442,) شَمَخَ بِأَنْفِهِ, (S, A, L, K,) and شَمَخَ أَنْفُهُ, aor. and inf. n. as above, (L,) He (a man) magnified, or exalted, himself; was proud; (S, A, L, K;) behaved proudly, or disdainfully; elevated his nose, from pride. (L.) [See also زَمَخَ.] نِيَّةٌ
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧١٢
شَمخَ شَمخَ U ( n. ac. شَمْخ 1 , شُمُوْخ 27 ), a. Was high, lofty. شَمَّخَ شَمَّخَ II , a. Raised, elevated. b. [ Bi ], Magnified himself. تَشَاْمَخَ تَشَاْمَخَ VI , a. Was high, lofty; exalted himself, carried his head high. شَاْمِخ شَاْمِخ 21 , ( pl. شُمَّخ 11 ), a. High, lofty. b. Proud, haughty, supercilious. شَاْمِخَة شَاْمِخَة 21t , ( pl. reg. & شَوَاْمِخُ 41 ), a. Fem. of
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣٬٥٠٩
شمخ شَمَخَ - يَشْمَخُ - شَامِخ - شَامِخَة - شَامِخَات شَمَخَ - يَشْمَخُ + الكائن أو البناء: يرتفع ويعلو بشدة في السماء شامِخ: اسم فاعل صفة مشبهة لفعل " شَمَخَ - يَشْمَخُ " شَامِخَة: مؤنث " شَامِخ" شَامِخَات: جمع " شامِخَة " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "بيان التحدب والبروز فوق سطح بدرجات تقوسه وارتفاعه المختلفة "، وهي: بَرَّ - يَبُرُّ،
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(١)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٥ (الإجمالي: ٦)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. فرت

    الآيات المشتركة: ١ · Fırat Çoşkulu akan nehre fırat, durgun akan suya nil denir

  2. رسو

    الآيات المشتركة: ١ · Sıra dağlar

  3. سقي

    الآيات المشتركة: ١ · Sakiy: Kaba konmuş sudur

  4. موه

    الآيات المشتركة: ١ · Su

  5. جعل

    الآيات المشتركة: ١ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

الآيات التي ورد فيها(١)

  1. وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا

    Zirvesi olanlar

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökشمخ
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerشهق, سمك, علت
Zıt Kökسفل
Çekirdek Özet 1Fiziksel olarak dikleşip göğe doğru aşırı yükselme, ulu ve sarp tepe
Çekirdek Özet 2Yer yuvarlağında denge unsuru olan devasa ve yüksek dağ kütleleri
Çekirdek Özet 3Fiziksel zirvenin ontolojik sağlamlık ve vakar, ahlaki düzlemde ise kibir ve büyüklük taslama üretmesi
Kritik Hata RiskiÂyetteki jeolojik ve işlevsel yüksekliği salt soyut bir dağ manzarası veya sadece ahlaki bir kibir motifi olarak okumak

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
شمBurun hizasına yükselme, koku alma, başı yukarı kaldırma veya bir şeyi bütünüyle içine alacak şekilde toparlama hareketidir; nitekim شمس kökünde yakıcı yükseklik ve ışıma, شمل kökünde bütünüyle kuşatma ve kapsama, شمز kökünde yukarı kalkıp geri çekilerek büzülme, شمت kökünde ise başkasına üstten bakıp başına gelene sevinme anlamı görülür.خHırıltılı ve sert boğaz sesi olan خ harfi, yükselme hareketini fiziksel olarak sarp, aşılması güç, yalçın ve dik bir zirveye veya boyun bükmez bir tefahura dönüştürmüştür.

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
شDişKeskinlik, ayrışma, yukarı doğru sivrilerek çıkıntı oluşturma hareketidir.
مSuYoğunlaşma, derinlik, kütlesel hacim ve kesintisiz akışkan bütünlüktür.
خÇit / engel (duvar türetimi)Aşılması zor sert bir engel, sarp bir perde ve geçit vermeyen direnç hattıdır.
شمخSivrilerek yükselen kütlenin sarp bir engel oluşturmasıKütlenin dipten yukarıya doğru sivrilip hacim kazanarak gökyüzüne uzanması ve geçit vermez sarp bir set kurması hareketini tasvir eder.

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamDağın baş döndürücü şekilde dikleşip göğe doğru uzanması ve burnunu yukarı kaldırarak yürüyen kimsenin başını dik tutmasıdır.
Cahiliye şiiri kullanımıErken Arap şiirinde شمخ ve türevleri özellikle sarp sıradağların ulaşılamaz dorukları ve bu dağlara sığınan kabilelerin dokunulmazlığı bağlamında kullanılmıştır. Nitekim Câhiliye şairi Şemmâh b. Dırâr el-Gatafânî lakabını bu kökün ifade ettiği dik duruş ve boyun eğmezlik vasfından almıştır.
Erken Arapça kullanımHz. Peygamber öncesi ve erken dönem Arap kelâmında Kus b. Sâide el-İyâdî’ye nispet edilen hutbede yer alan yüksek ve ulu soy anlamındaki şu ifadede geçer: شامخ الحسب

المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça شمخ kökü, Sami dillerinde yüksekte bulunma, başı yukarı kaldırma ve ulu olma anlam alanıyla örtüşen ilksel bir ses-anlam tabakasına dayanır. İbrânîce ve Ârâmîce katmanında doğrudan aynı üçlü kök dizilimi yerine, anlam ve ses denkliği bakımından burnun ve başın yukarı dikilmesiyle büyüklük ifade eden semantik akrabalıklar görülür. Bu semantik doğrultuda Ge'ez ve Güney Sami dillerinde dağın dikleşmesi ve yüksek yapılar kök içi ötümlüleşmelerle paralellik arz eder. Arapçada kök, hem devasa jeolojik yükseltileri hem de bir kimsenin burnunu havaya dikip kibirlenmesini ifade eden çift yönlü (fiziksel ve psiko-ahlaki) somut bir ayrışma kazanmıştır.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönYükselme ve teazzümDağın dikey düzlemde ulaşılamaz yüksekliğe varması ile insanın burnunu dikleştirip böbürlenmesi arasında doğrudan fiziksel-metaforik bağ vardır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiBaş ve burun kaldırma kökleriBatı ve Güney Sami kollarında yükseklik ve kibir anlamını burun/yüz hareketiyle birleştiren morfolojik paralellikler bulunur.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik yükselti tabakasıYüksek tepe ve dik kayaç formasyonlarını betimleyen ses taklitçisi ilksel yükselme kökleriyle ilişkilenir.Muhtemel

المصدر Maqāyīs al-Lugha ve Lane's Arabic-English Lexicon.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
شمخAnlamlıGöğe doğru aşırı yükselmeDağın sarp bir zirveye sahip olması ve burnun yukarı dikilmesiHedef köktür; Kur'an'da geçer.
شخمAnlamlıDeğişme ve kokuşmaEtin veya sütün bozularak tadının ve kokusunun keskinleşmesiKur'an'da geçmez; sertleşme ve dönüşme boyutuyla zayıf akrabadır.
مشخAnlamlıÇekip çıkarma, sıyırmaBir şeyi yerinden kuvvetle çekip almak veya hafifçe tırmalamakKur'an'da geçmez; tahrip ve temas yönü vardır.
مخشAnlamlıTırmalama ve sıyırmaDeriyi hafifçe çizmek, kabuğunu soymak veya vurup iz bırakmakKur'an'da geçmez; yüzeyde sivri iz bırakma nüansı taşır.
خشمAnlamlıBurun ve kokuBurnun üst kemiği, burundan konuşma ve ağır koku alma duyusuKur'an'da geçmez; burun organıyla doğrudan bağlantılıdır.
خمشAnlamlıYüzü tırmalamaTırnakla yüzü veya cildi yırtarcasına çizip yaralamaKur'an'da geçmez; sivrilik ve şiddet ortak paydasıdır.

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
شمخMerkezDikey ve sarp yükselişHeybet, sarp diklik ve geçit vermeyen azametle yukarı uzanmaZirvesi ulaşılamaz derecede dik olan dağlar ve başı dik duruş
شهقKomşuGöğe uzanan irtifaİrtifanın dikey uzunluğuna ve ses/nefes kesici yüksekliğe odaklanırUçurumu ve tırmanması baş döndürücü boyuttaki diklik
سمكKomşuÇatı ve tavan yükseltisiBir yapıyı alttan destekleyip yukarı doğru kalınlaştırarak kaldırmaGöğün tabakasını ve çatısını kalın kütleyle yükseltme
علتKomşuMutlak üstünlük ve irtifaMekânsal veya hiyerarşik bakımdan yukarıda bulunma haliGenel yükseklik ve konum üstünlüğü
سفلZıtAşağıda ve dipte olmaDikey eksenin en alt kademesine inme, çökme ve alçalmaZirvenin tam karşıtı olarak taban ve düşüklük

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaشمخSarp doruklu yükseklikKütlenin heybetle dikleşip baş eğmez şekilde göğe yükselmesiKesin
LatinceCelsus, Eminens, SuperbusYüksek, sarp, mağrurCelsus fiziksel ve ahlaki asaleti, superbus ise burnu havada kibri karşılar.Güçlü
İngilizceTowering, Lofty, HaughtyGöğe yükselen, ulu, kibirliTowering kütlesel sarp yüksekliği, haughty ise insanın kendini yukarıda görmesini verir.Güçlü
AlmancaR艙gend, Erhaben, HochmütigSivrilip yükselen, yüce, mağrurR艙gend dağın sarpça yükselmesini, hochmütig kibirli baş kaldırışı karşılar.Güçlü
FransızcaAltier, Culminant, HautainDoruk oluşturan, dik, kibirliCulminant jeolojik zirve yüksekliğini, hautain ahlaki kibir yönünü ifade eder.Güçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
شَامِخَاتٍYeryüzünü dengeleyen heybetli ve ulu sıradağlarYer yuvarlağının canlılar için bir toplanma ve barınma mekânı kılınması, su döngüsü ve yer kabuğu dengesi bağlamında ulu dağ kütleleri (Mürselât 77:27).

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKevnî deliller ve yaratılış nizamıYeryüzüne yerleştirilen sarp dağların yerin dengesi ve ilahî kudretin azameti üzerindeki burhanî değeriKâinat mimarisinde sarsılmaz sağlamlık ve ilahî kudret tecellisi
FıkıhHac, sınırlar ve tabii engellerSarp ve aşılmaz dağ silsilelerinin mülkiyet, yol güvenliği ve beldeler arası doğal sınır teşkil etmesiGeçit vermez tabii mâni ve korunaklı sınır
TefsirMürselât suresi tefsiriÂyetteki tatlı su pınarları ile sarp dağ zirveleri arasındaki hidrolojik irtibatın izahıYüksek dorukların yağış toplama ve yer altı sularını besleme işlevi
HadisAhlak ve vakar rivayetleriHadis metinlerinde burnunu dikip kibirlenme (شمخ بأنفه) yerilirken, şerefli ve ulu nesep övgüsünde kullanılırKibir ile vakar arasındaki ince ahlaki ayrışma

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniYaratılış ayetleriİlahî azametTevhid deliliİnsana acziyetini hatırlatan baş döndürücü ulu dağlar ilahî kudreti sergiler.Kesin
İlmiJeoloji ve hidrolojiOrojenik denge ve su rezerviİklim ve su regülatörüYüksek zirveler bulutları tutarak tatlı suların depolanmasını ve akışını sağlar.Kesin
SiyasiSavunma ve coğrafi hâkimiyetDoğal kale ve müstahkem sınırGüvenlik kalkanıSarp yükseltiler işgallere karşı tabii engel oluşturup topluma bağımsızlık kazandırır.Güçlü
İktisadiMaden ve su kaynaklarıZengin su ve mineral havzasıKaynak besleyiciZirvelerde toplanan kar ve su kütleleri tarım ve yaşam havzalarını kesintisiz besler.Güçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFonksiyonun yerel ve mutlak maksimum noktasıBir topografya veya koordinat yüzeyinde dikey türevin tepe yaptığı ve çevre gradyanlarının altında kalmayan en yüksek ekstremum noktasıdır.Güçlü
Beşeri bilimlerKurumsal tahkimat ve sarsılmaz itibarBir cemiyetin veya şahsiyetin dış baskılara karşı boyun bükmeyen, bağımsız ve sarsılmaz bir vakarla varlığını koruma kapasitesidir.Muhtemel

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiÂyette geçen kelimeyi sadece estetik bir dağ manzarası ya da romantik bir doğa tasviri seviyesine indirgemek.
Kur'an içi daha geniş anlamDağların sadece yüksekliğini değil; yeryüzünün dengesini sağlayan kazıklar (revâsî) olmasıyla birlikte, tatlı su döngüsünü başlatan kütlesel bir ekolojik mimariyi ifade etmesi.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataDağların jeolojik ve hidrolojik sistemdeki hayati işlevini gözden kaçırarak, âyetin hemen devamındaki tatlı su (furât) bağlamıyla kurduğu doğrudan sebep-sonuç bağını koparmak.

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Tekil geçtiği yerde yeryüzünün yerleşime elverişli kılınması ile orografik yapının tatlı su üretimindeki mükemmel uyumunu tek bir kelimede topladığı için önemlidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yerin bir toplanma alanı kılınmasını ve yeryüzü nizamının devamlılığını anlatan kevnî ayet gruplarında (Mürselât 77:25-27) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Kur'an'daki tabiat tasvirlerinin gelişigüzel edebi benzetmelerden ibaret olduğu zannını yıkarak, her bir coğrafi sıfatın ekolojik bir vazifeye tekabül ettiğini gösterir.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamDağın dikleşerek göğe doğru devasa bir kütle halinde yükselmesi, sarp ve ulaşılamaz zirve.
  • Soyut anlamDış müdahalelere boyun eğmeyen vakar, aşılmaz direnç veya haddi aşarak kibre dönüşen baş dikliği.
  • Sistematik karşılıkYer kabuğunda sarsıntıyı önleyen jeolojik kütle ile atmosferik suyu hapsedip yeryüzüne tatlı su sunan hidrolojik zirve dinamiği.
  • LaTeX modeliH(x,y)≫0  ⟹  ∇P(x,y)⋅k⃗>0∧W(H)>0
  • LaTeX açıklamasıFormülde H(x,y) yatay koordinatlardaki dikey irtifayı ve kütlesel yükseltiyi temsil eder. Yükseltinin çevresine göre çok büyük olması (H≫0), dikey doğrultudaki gradyan vektörünün (∇P⋅k⃗>0) atmosferik akışları yukarı zorlayarak yoğuşturmasını ve sonuçta sistemde tatlı su üretimini (W(H)>0) netice vermesini simgeler. Kökün temsil ettiği heybetli diklik, fiziksel âlemde su ve hayat döngüsünün kaynağına dönüşmektedir.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ش