صدع
ص - د - ع
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٥
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٣
Çatlak, yarık demektir. Yarma da denmektedir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Çatlak, yarık demektir. Yarma da denmektedir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٥٠٢باب العين والصاد والدال معهما
ع ص د، ص ع د، د ع ص، ص د ع مستعملات ع د ص، د ص ع مهملان عصد: قلت لأبي الدُّقَيش: ما العَصْدُ? قال: تقليبك العصيدة في الطَّنجير بالمِعصدة. تقول: عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً.
قلت: هل تعرفه العرب العاربة ببواديها? قال: نعم! أما سمعت قول غيلان:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
أي: يذبذب رأسه ويضطرب شبه الناعس الذي يعصد لخفة رأسه. وقال بعضهم: العاصد في هذا البيت هو الميّت
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٠٨٢الصَدْعُ: الشقُّ. يقال: صَدَعْتُهُ فانْصَدَعَ هو، أي انشقَّ. والصَديعُ: الصبحُ. والصَديعُ: الصِرْمَةُ من الإبل، والفِرْقَةُ من الغنم. وصَدَعْتُ الفلاةَ: قطعتها. وصَدَعْتُ الشيء: أظهرته وبيَّنته. ومنه قول أبي ذؤيب:
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
يقال: صَدَعْتُ بالحقِّ، إذا تكلّمت به جهاراً. وقوله تعالى: "فاصْدَعْ بما تُؤْمَر". قال الفراء: أراد فاصْدَعْ بالأمر، أي أَظْهِرْ دينَكَ. أبو زيد:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١١٬٥١٣باب العين والصاد مع الدال
عصد ، صدع ، صعد ، دعص : مستعملة
عصد : أبو عُبَيد عن أبي زيد : يقال : عَصَد فلان يَعْصِد عُصُوداً إذا مات . وأنشد شَمِر :
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ
وقال الليث : العاصد ههنا : الذي يعصِد العَصِيدة أي يُديرها ويقلبها بالمِعْصَدة ، شبَّه الناعس به لِخَفَقان رأسه . قال : ومن قال : إنه أراد الميّت بالعاصد فقد أخطأ . ابن شُمَيل : تركتُهم في عِصْواد وهو الشَّرّ من
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٤٢٤(باب الصاد والدال وما يثلثهما)
(صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره.
فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها.
وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى
(باب الصاد والدال وما يثلثهما) (صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره. فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها. وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد: وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى تعرِفَ السَّدَفا([2])صَدْر المطية مصدر. وأمَّا الآخر فالصَّدر للإنسان، والجمع صُدور، قال الله تعالى: ﴿ولَكِنْ تَعْمَى القُلُوبُ الَّتِي في الصُّدور﴾ [الحج 46]، ثم يشتقُّ منه. فالصِّدار: ثوبٌ يُغطِّي الرَّأس والصَّدْر. والصِّدَار: سِمةٌ على صدر البعير. والتَّصدير: حبل يُصدَّر به البعير لئلاَّ يُرَدَّ حِمْلُهُ إلى خَلْفه. والمُصَّدر: الأَسَد، سُمِّيَ بذلك لقوّة صَدْرِهِ. والمصدور: الذي يشتكى صَدْرَهُ. (صدع) الصاد والدال والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انفراجٍ في الشيء. يقال صَدَعْتُهُ فانصدَعَ وتصدَّعَ. وصَدَعْتُ الفلاةَ: قطعتُها. ودليلٌ هادٍ مِصدَع. والصَّدْع: النَّبات؛ لأنه يَصدَع الأرض، [في] قوله تعالى: ﴿وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ﴾ [الطارق 12]. ومن الباب: صَدَع بالحقِّ، إِذا تكلَّمَ به جهاراً. قال سُبحانَهُ لنبيِّه عليه السلام: ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ﴾ [الحجر 94]. ويقال تصدَّعَ القَوْمُ، إِذا تفرّقُوا. والصِّدْعَة من الإِبل: قِطعةٌ كالسِّتِّين ونحوِها، كأنَّها انصدعت عن العسكَر العظيم. ومما شذَّ عن الباب: الصَّدَع، الفتِيُّ من الأوعال. (صدغ) الصاد والدال والغين أصلان ، أحدهما عضوٌ من الأعضاء، والآخَر يدلُّ على ضَعْف. فالأوّل الصُّدْغ، وهو ما بين خَطِّ العين إلى أصلِ الأُذُن. يقال صَدَغْت الرّجل، إذا حاذيتَ صُدْغَه بِصُدْغِكَ في المشي. والصِّداغ: سِمَة في الصُّدْغ. والأصل الآخَر الصَّدِيغ: الرجل الضَّعيف. يقال ما يَصْدَغ نملةً من ضَعْف([3])، أي ما يقتُل. ويقال إنَّ الصَّديغ الولدُ إلى أن يستكملَ سبعةَ أيام([4]). ومما شذَّ عن البابين قولُهم: صدغتُهُ عن الشيء، أي كففتُهُ عنه. (صدف) الصاد والدال والفاء أصلان: [الأوَّل] يدلُّ على المَيْلِ، والثاني عَرَضٌ من الأعراض. فالأوَّلُ قولهم: صَدَفَ عن الشيء، إِذا مال* عنه وولى ذاهباً. قال الله تعالى: ﴿سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفونَ عَنْ آياتِنَا﴾ [الأنعام 158]. والصَّدَف من البعير: أَنْ يميل خُفُّهُ من اليد أو الرِّجْل إلى الجانب الوَحْشيّ([5])؛ وقد صَدِفَ. ويقال للإِبلِ التي تقف عند أعجاز الإِبل على الحوضِ تنتظر انصرافَ الشّاربةِ لتدخُل: هي الصَّوادِف. قال: * النّاظراتُ العُقَبَ الصَّوادفُ([6]) * والصَّدَف: جانب الجَبَل، وإِنّما سُمِّيَ لميْله إلى إحدى الجِهَتين. وأمّا الآخر فالصَّدَف المَحَارة، هي معروفة. (صدق) الصاد والدال والقاف أصلٌ يدلُّ على قوّةٍ في الشيء قولاً وغيرَه. من ذلك الصِّدْق: خلاف الكَذِبَ، سمِّيَ لقوّته في نفسه، ولأنَّ الكذِبَ لا قُوَّة له، هو باطلٌ. وأصل هذا من قولهم شيءٌ صَدْقٌ، أي صُلْب. ورُمْح صَدْقٌ. ويقال صَدَقُوهم القِتالَ، وفي خلاف ذلك كَذَبوهم. والصِّدِّيق: الملازم للصِّدْق. والصَّدَاق: صَدَاقَ المرأة، سُمِّيَ بذلك لقوّته وأنَّه حقٌّ يَلزمُ. ويقال صَدَاقٌ وصُدْقة وصَدُقة([7]). قال الله تعالى: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتهنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4]. وقرئت: ﴿صدقاتِهِنَّ([8])﴾. و[من] الباب الصَّدَقة: ما يتصدَّق به المرءُ عن نفسه وماله. وأمَّا المُصَدِّق فخبّرَنا أبو الحسن علي بن إبراهيم، عن المفسِّر،عن القُتَيْبِيّ قال: ومما يضَعُهُ النّاسُ غير موضعه قولهم: هو يتصدَّق، إِذا أعطى، ويتصدّقُ إِذا سأل. وذلك غلطٌ، لأن المتصدِّق المُعطي. قال الله تعالى في قصّة من قال: ﴿وَتَصَدَّقْ علينا﴾ [يوسف 88]. وحدَّثَنا هذا الشيخ عن المَعْدَانيِّ عن أبيه، عن أبي مُعاذٍ، عن اللَّيْث، عن الخليل قال: المُطْعِم مُتصَدِّق والسَّائلُ متصدِّق. وهما سواء. فأمَّا الذي في القرآن فهو المعطِي. والمُصَدِّق: الذي يأخذ صَدَقات الغنم. ويقال: هو رجلُ صِدقٍ([9]). والصَّدَاقة مشتقّة من الصِّدق في المودّة. ويقال صَدِيق للواحد وللاثنين وللجماعة، وللمرأة. وربما قالوا أصدقاء، وأصادق. قال: فلا زِلْنَ حَسْرَى ظُلَّعاً لِمْ حَمَلْنَها *** إلى بلدٍ ناءٍ قليل الأصادقِ([10])(صدم) الصاد والدال والميم كلمةٌ واحدةٌ، وهي الصَّدْم، وهو ضَرْب الشَّيءِ الصُّلْبِ بمثله. (صدن) الصاد والدال والنون أصلٌ ضعيف. يقولون: الصَّيْدَن: الثَّعْلَب. (صدي) الصاد والدال والحرف المعتل فيه كلمٌ متباعدةُ القياس، لا يكاد يلتقي منها كلمتانِ في أصل. فالصَّدَى: الذَّكَرُ من البُومِ، والجمع أصداء. قال: فليس الناسُ بعدَكَ في نقيرِ *** وما هم غيرَ أصداءٍ وهامِ ([11])والصَّدَى: الدِّماغُ نفسُه، ويقال بل هو الموضع الذي جُعِلَ فيه السَّمْع من الدِّماغ، ولذلك يقال: أَصَمَّ اللهُ صَدَاهُ. ويقال بل هذا صَدَى الصَّوْت، وهو الذي يُجيبُك إذا صِحْتَ بقُرْبِ جَبَل. وقال يصف داراً: صَمَّ صداها وعفا رسمُها *** واستعجمَتْ عن منطقِ السَّائِلِ([12])والصَّدَى: الرَّجُلُ الحَسَنُ القِيام على ماله، يقال هو صَدَى مالٍ. ولا يقال إلاَّ بالإِضافة. والصَّدَى: العَطَش، يقال رجلٌ صَدٍ وصادٍ، وامرأة صادية. وتصدَّى فُلانٌ للشَّيء يستشرفُهُ ناظراً إليه. والتَّصدية: التَّصفيق باليدين. قال الله تعالى: ﴿وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِنْدَ البَيْتِ إلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً﴾ [الأنفال 35]. فأمَّا الصَّوادي من النَّخْلِ فهي الطِّوال. ويقال: صاديتُ فلاناً، إِذا دارَيْتَه. وصاديت [فلاناً مُصاداةً: عاملتُهُ بمثل صَنيعه([13])]. وإِذا كان بعد الدَّال همزة تغيَّر المعنى، فيكون من الصَّدَأ صدإ الحديد. يقولون: صاغِرٌ صَدِئٌ من صدأ العار([14]). (صدح) الصاد والدال والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوت. يقال صدح الدِّيك والغُراب. وكان اللِّحياني يقول: إِنَّهُ لَصَيْدَحٌ، أي مرتفع الصَّوت. ويقولون: ـ وليس هو من هذا القِياس: إنَّ الصُّدْحَة خَرَزة يُؤَخَّذُ بِها. ويقال الصَّدَح: الإِكام([15]). والله أعلم. --------------ـــ ([1]) هو خلف الأحمر. وفي الأصل: "الآخر"، صوابه في المجمل. ([2]) البيت لابن مقبل، كما في اللسان (صدر). ([3]) في المجمل: "من ضعفه". ([4]) في اللسان: "سمي بذلك لأنَّه لا يشتد صدغاه إلا إلى سبعة أيام. ([5]) في الأصل: "من جانب الوحشي"، صوابه في المجمل واللسان. ([6]) أنشده في المجمل واللسان، وسيأتي في (عقب). وقبله في تاج العروس: * لا ريّ حتى تنهل الروادف *. ([7]) كذا ضبطت الكلمتان في الأصل. وزاد في اللسان والقاموس: "صدقة" بالفتح، وبفتحتين وبضمتين. ويقال أيضاً: "صداق" ككتاب. ([8]) لم تضبط أي كلمة منهما في الأصل. وقد قرأ الجمهور: "صدقاتهن" بفتح الصاد وضم الدال. وقرأ قتادة بإسكان الدال وبضم الصاد، وقرأ مجاهد وموسى بن الزبير وابن أبي عبلة وفياض ابن غزوان بضمهما. تفسير ابن حيان (3: 166). ([9]) كذا ضبط في المجمل بالإضافة. ويقال أيضاً: "رجل صدق". بالوصف، مع كسر الصاد وفتحها. ([10]) لم، أي لماذا. وفي الأصل: "لم يحملنها"، صوابه من المخصص (17: 30)، حيث أنشد البيت. وأوله عنده: "فلا زلن دبرى". ([11]) البيت للبيد في ديوانه 135 واللسان (صدى، نقر). في نقير، أي ليسوا بعدك في شيء. وفي الأصل: "من نقر"، صوابه في الديوان واللسان. ([12]) لامرئ القيس في الديوان 148 واللسان (صدي). ([13]) التكملة من المجمل، وقد بيض لها في الأصل. ([14]) في اللسان: "وفلان صاغر صدئ إذا لزمه صدأ العار واللوم". ([15]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "الأزهري: الصدحان آكام صغار صلاب الحجارة واحدها صدح".
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٤١- الصدع: الشق في الأجسام الصلبة كالزجاج والحديد ونحوهما، يقال: صدعته فانصدع، وصدعته فتصدع، قال تعالى: ﴿يومئذ يصدعون﴾ [الروم/ 43]، وعنه استعير: صدع الأمر، أي: فصله، قال: ﴿فاصدع بما تؤمر﴾ [الحجر/94]، وكذا استعير منه الصداع، وهو شبه الاشتقاق في الرأس من الوجع. قال: ﴿لا يصدعون عنها ولا ينزفون﴾ [الواقعة/19]، ومنه الصديع للفجر (انظر: المجمل 2/552، والبصائر 3/395، واللسان: صدع)، وصدعت الفلاة: قطعتها
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٠٣٥ص د ع
في العود ونحره من الأشياء صدْعٌ وصدوع وصدعته فانصدع وكأنه صدع الزجاجة.
ومن المجاز: صدع البين شملهم.
وصدع الظعائن يوم بن فؤاده.
وتصدع الحي.
وتصدعوا عني.
وانصدع الفجر.
وجئته وعمود الصبح منصدع.
قال ذو الرمة: فغلت وعمود الصبح منصدع عنه وسائره بالليل محتجب وطلع الصديع وهو الفجر.
وانصدعت الأرض بالنبات.
وصدعها الله تعالى " والأرض ذات الصدع " وصدعت الفلاة:
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٢٢١الصَّدْعُ: الشَّقُّ في الشيءِ الصُّلْبِ كالزُّجاجةِ والحائِطِ وغيرهما، وجمعه صُدُوعٌ؛ قال قيس ابن ذريح:
أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً،
ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ؟
ذهب فيه أَي أَن كل جزء منها صار صَدْعاً، وتَأْوِيل الصَّدْعِ في الزجاج أَن يَبِينَ بعضُه من بعض. وصَدَعَ الشيءَ يَصْدَعُه صَدْعاً وصَدَّعَه فانْصَدَعَ وتَصَدَّعَ: شَقّه بنصفين، وقيل: صَدّعه شقّه ولم يفترق. وقوله عز
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٢٢* ص د ع * * الصَّدْعُ * الشق وقد * صَدَعَهُ فانْصَدَعَ * وبابه قطع قلت ومنه قوله تعالى ﴿والأرض ذات الصدع﴾ و * صَدَعَ * بالحق تكلم به جهارا وقوله تعالى ﴿فاصدع بما تُؤمر﴾ قال الفراء أراد فاصدع بالأمر أي أظهر بدينك و * تَصَدَّعَ * القوم تفرقوا و * الصُّدَاعُ * وجع الرأس و * صُدِّعَ * الرجل على ما لم يسم فاعله * تَصْديعا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٩٬٨٣٦الصدع: الشق في شيء صلب، كالزجاجة والحائط ونحوهما، قاله الليث، وأنشد لحسان يهجو الحارث بن عوف المري:
وأمانة المري حيث لـقـيتـه مثل الزجاجة صدعها لم يجبر وجمعه صدوع، قال قيس بن ذريح:
أيا كبدا طارت صدوعا نوافذا ويا حسرتا ماذا تغلغل بالقلب
ذهب فيه إلى أن كل جزء منها صار صدعا، وتأويل الصدع في الزجاجة أن يبين بعضه من بعض. الصدع:
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٦٬٣٠٢صَدَعَهُ
1 صَدَعَهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. صَدَعَ , (Msb, K,) inf. n. صَدْعٌ, (S, * Msb, K, *) He clave, split, slit, or cracked, it [i. e. a hard thing, such as a glass vessel, and a wall, and the like of these; (see صَدْعٌ below;) or so generally]; syn. شَقَّهُ; (S, Msb, K;) as also ↓ صدّعهُ, [but app. in an intensive sense, or relating to a number of objects,] inf. n. تَصْدِيعٌ: (TA:) or so as
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٠١٧صَدَعَ
صَدَعَ A ( n. ac. صَدْع 1 ),
a. Split, cleft, parted, divided, separated.
b. Crossed, traversed ( desert ).
c. Made clear, evident, manifest.
d. [ Bi ], Manifested, declared, disclosed, revealed.
e. [ Bi ], Carried out, accomplished ( affair ).
f. ( n. ac. صُدُوْع 27 ) [ Ila ], Inclined to.
صَدَّعَ
صَدَّعَ II ,
a. see I (a) ,
b. ( c ).
d. [ coll. ], Distressed, molested.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٦٬١٦٣صدع
صَدَعَ - يَصْدَعُ - صَدْع - صَدَّعَ - يُصَدِّعُ، صُدِّعَ - يُصَدَّعُ - تَصَدَّعَ - يَتَصَدَّعُ، يَصَدَّعُ - يَصََّدَّعُوْن - مُتَصَدِّع - مُتَصَدِّعَاً
صَدَعَ - يَصْدَعُ + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر: يرد تحرك شيء باتجاهه بمواجهته بحاجز أو جسم صلب، فيجعله يعود من حيث أتى على شكل أجزاء مبعثرة متفرقة
﴿فاصدع بما تؤمر﴾: اصدع الناس بما
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٤ (الإجمالي: ٣٥)
- نزف
الآيات المشتركة: ١ · Çekilerek suyu bitirilmiş kuyu demektir
- خشع
الآيات المشتركة: ١ · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
- فكر
الآيات المشتركة: ١ · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
- جبل
الآيات المشتركة: ١ · Dağ anlamındadır
- خشي
الآيات المشتركة: ١ · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
- ضرب
الآيات المشتركة: ١ · Örnek verdi
- ردد
الآيات المشتركة: ١ · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- وجه
الآيات المشتركة: ١ · Yüz demektir
- عرض
الآيات المشتركة: ١ · Ön dişler demektir
- قرأ
الآيات المشتركة: ١ · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
- دين
الآيات المشتركة: ١ · Dane, inek yavrusuna denir
- ذو
الآيات المشتركة: ١ · Sahip
الآيات التي ورد فيها(٥)
وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ
Çatlak
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فلق, شقق, فطر, فصل |
| Zıt Kök | لأم |
| Çekirdek Özet 1 | Cam, taş veya kuru toprak gibi sert ve katı bir cismin yarılması, çatlayıp birbirinden ayrılması |
| Çekirdek Özet 2 | Hakikatin örtüsünü kırarak açıkça ortaya çıkması ve toplumsal ya da varlıksal blokların ikiye ayrılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül bir yapının dış etki veya iç gerilimle kırılıp kesin bir ayrıma ve görünürlüğe ulaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir kırılma veya dağılma sayarak, sert bir direncin aşılması ve hakikatin aleniyetle ayrışması boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Katı bir engelle karşılaşma, direnç gösterme, bir tarafa dönme veya yüz çevirme anlamı taşır; صدد, صدر, صدف, صدق köklerinde olduğu gibi sertlik, yüzleşme ve bir sınıra dayanma ortak çekirdektir. | ع | ع boğaz harfinin getirdiği derinlik ve açığa çıkma etkisiyle, sert engelin ve direncin içten dışa yarılarak çatlaması, gizli olanın yüzeye fırlaması ve kesin bir ayrışmanın meydana gelmesi anlamını doğurmuştur. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dirençli ve sıkışık bir kütlenin tutunma gücünü, iç gerilimini ve toplanmış sertliğini temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bu sıkışmış ve sert yapı içinde bir açıklığın, geçiş aralığının veya yarığın belirmesini simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Yarılan ve aralanan yerden içkin olanın dışarıya bakması, görünür kılınması ve aleniyet kazanması hareketini ifade eder. |
| صدع | Sıkışmış ve sert bir kütlenin kapı gibi yarılarak içindekini gözler önüne sermesi | Katı ve yekpare duran yapının direncinin kırılarak bir yarık açılması ve bu yarık vasıtasıyla saklı olan hakikatin ya da unsurun bütünüyle dışa vurulması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Cam, kaya, duvar ve kuru toprak gibi sert nesnelerde meydana gelen yarık ve çatlak; çölde yolu ortadan ikiye yararak ilerleme veya sürüyü iki belirgin fırkaya ayırma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî bir beytinde kumar oklarını dağıtan ve her bir hisseyi açıkça ortaya koyan kişiyi tasvir ederken kökü aleniyet ve payları kesin olarak ayırma anlamında kullanır: فكأنهن ربابة وكأنه / يسر يفيض على القداح ويصدع |
| Erken Arapça kullanım | Kays b. Zerîh aşk acısıyla yüreğinin parçalanmasını anlatırken kökü kullanır: أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً / ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ Ayrıca zekât memurunun koyun sürüsünü iki eşit parçaya ayırmasını anlatan hadiste sürünün her bir parçası صِدْعَة olarak adlandırılmıştır. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde صدع kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında sert nesnelerin kırılması, yarılması, çatlak açılması ve fırkalara bölünme semantik ekseninde yer alır. Arapçada ص harfiyle temsil edilen sertlik ve sürtünme vurgusu, İbranicede צ (tsade) veya zıtlaşma bildiren köklerle fonetik paralellik gösterirken; Süryanicede s-d-ʿ / s-d-ʾ varyantlarında tahta veya taşın yarılması, kumaşın yırtılması anlamları mevcuttur. Kökün en ilksel somut çekirdeği, organik olmayan ya da sertleşmiş maddelerin darbe yahut iç basınç altında esnemeyip kırılması ve yüzeyinde doğrusal bir hat boyunca yarık oluşturmasıdır. Arapça bu fiziksel yarıktan iki güçlü soyutlama türetmiştir: birincisi sabahın karanlığı yararak doğması (انصداع الصبح) veya bitkinin toprağı çatlatıp çıkması (صدع الأرض) gibi örtünün yırtılıp aleniyetin belirmesi; ikincisi ise toplumun ya da toplulukların fırka fırka birbirinden kopmasıdır (تصدع القوم).
درجة الثقة Güçlü
المصدر Payne Smith (Thesaurus Syriacus), Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert cisimde yarık açma | Cam, taş veya kemikteki ayrılma; hakikati açıkça ilan ederek (صدع بالحق) bâtılın kapalılığını kırma yönünde semantik genişleme göstermiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice yarıcı / çatlatıcı kökler | Süryanice ve civar lehçelerde taş ve sert zeminlerin yarılması veya yırtılması eylemleriyle ortak semantik çekirdeği paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sert kabuk kırma / ayırma kökleri | Kökün sert engelleri bölme yönü Afro-Asyatik tabakadaki bazı kırılma ve fışkırma morfemleriyle örtüşmektedir. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Gesenius / David Cohen semitik kök analizleri.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدع | Anlamlı | Yarma, çatlatma, ayırma | Sert bir nesnenin yarılarak ayrılması, bitkinin yeri çatlatması, emrin açıkça ortaya konması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صعد | Anlamlı | Yukarı çıkma, yükselme | Bir basamağı veya irtifayı tırmanma, yukarıya doğru yönelme | Kur'an'da geçer; yer çekimine karşı bir direnci aşma yönüyle ortak sertlik nüansı taşır |
| دصع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (el-Ayn) mühmel kabul edilmiştir |
| دعص | Anlamlı | Yığma, basıp sıkıştırma | Toprağı, kumu üst üste yığma; sertleşmiş kum tepesi (دعص) | Kur'an'da geçmez; ayrılmanın aksine bir araya yığışma bildirir |
| عصد | Anlamlı | Burarak çevirme, karıştırma | Tenceredeki yemeği (asîde) kaşıkla zorlayarak ve kuvvetle çevirme | Kur'an'da geçmez; içsel bir dirençle yoğurma eylemidir |
| عدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدع | Merkez | Yarma, çatlatma, alenileştirme | Sert ve dirençli yapıyı kırarak içindekini bütünüyle dışa vurma | Sertlik şarttır; ayrılan kısımlar tamamen kopmasa da çatlak katidir |
| فلق | Komşu | İkiye ayırma, içinden fışkırtma | Bir tohumun veya tanenin kabuğunu patlatıp içinden hayat çıkarma | صدع köküne göre daha yumuşak ve üretici bir çatlamayı, doğuşu hedefler |
| شقق | Komşu | Boylu boyunca yarma | Cisimde düz veya derin bir yarık açma; meşakkat verme | صدع sert cisimlere ve sesli / aleni tebliğe odaklanırken, شقق genel yarılmayı bildirir |
| فطر | Komşu | İlk defa yararak var etme | Yokluk karanlığını yırtıp ilk yaratılışı başlatma | Başlangıç ve özgün yaratılış boyutuna odaklanır |
| فصل | Komşu | İki şeyi birbirinden tamamen ayırma | Parçaların arasını açıp birbirine karışmaz kılma | Fiziksel bir çatlama şartı olmaksızın hüküm ve kategori ayrımıdır |
| لأم | Zıt | Yarayı sarma, çatlağı onarma | Ayrılmış veya yarılmış iki parçayı birbirine kaynatıp birleştirme | Çatlağın kapanması, aranın düzeltilmesi ve kırığın bitişmesidir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدع | Yarma, çatlatma, alenen ilan etme | Sert bir cismin kırılıp ayrılması veya tebliğin aleniyetle açığa vurulması | Kesin |
| Latince | findere, diffindere, proclamare | Yarıp açmak, ilan etmek | Findere fiziksel çatlatmayı karşılarken kökün emri haykırma yönünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to cleave, to fissure, to proclaim openly | Çatlatmak, yarık açmak, açıkça bildirmek | Fissure fiziksel çatlağı, proclaim ise mecazi tebliğ yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | spalten, zerspringen, kundtun | Yarıp ayırmak, çatlamak, duyurmak | Spalten sert bir cismin eksen boyunca ayrılması anlamında kökle tam örtüşür | Güçlü |
| Fransızca | fendre, fissurer, proclamer | Yarıp açmak, çatlatmak | Fiziksel direncin kırılması ve hakikatin sesle duyurulması anlamını paylaşır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاصْدَعْ | Açıkça, haykırarak, kapalılığı kırarak tebliğ etmek | Tebliğ bağlamında, müşriklerin oluşturduğu baskı ve direnç duvarını hakikatle yarma emri (Hicr 15:94). |
| مُتَصَدِّعًا | Saygı ve haşyetten parça parça yarılıp dağılmak | Varlık ve idrak bağlamında, Kur'an'ın ağırlığı karşısında dağın bile katılığına rağmen yarılacağını beyan (Haşr 59:21). |
| الصَّدْعِ | Toprağın yarılarak içinden bitkinin fışkırması | Kozmik nizam bağlamında, gökten inen suyun ardından toprağın çatlayıp nebat vermesi yemini (Târık 86:12). |
| يَصَّدَّعُونَ | İnsanların kesin fırkalara ve sınıflara ayrılması | Kıyamet bağlamında, insanların cennetlik ve cehennemlik olarak birbirlerinden geri dönülmez biçimde kopması (Rûm 30:43). |
| يُصَدَّعُونَ | Başın sancıyla yarılır gibi ağrıması | Ahiret tasviri bağlamında, cennet içeceğinin dünyevi içkiler gibi baş ağrısı ve sersemlik vermemesi (Vâkıa 56:19). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Risaletin aleniyeti ve muhatap üzerindeki ilahi kelam baskısı | Peygamberin emri gizlemeden açıkça çatlatırcasına tebliğ etmesi ve haşyetle yarılma meselesi. | Hakikatin tavizsiz ayrımı ve bâtılı yarıp geçmesi. |
| Fıkıh | Zekât mallarının taksimi ve ortak mülkiyetin ayrılması | Zekât memurunun sürüyü iki eşit fırkaya ayırması (صِدْعَتَيْن) veya malların ifrazı. | Katı bir bütünün hak sahipleri arasında kesin sınırla ikiye bölünmesi. |
| Tefsir | Târık ve Hicr surelerindeki ontolojik ve tebliğsel çatlama | Nebatın yeri çatlatması ile hakikatin toplumsal cehaleti çatlatması arasındaki yapısal uyum. | Örtünün, sert kabuğun içten gelen güçle yırtılması. |
| Hadis | Baş ağrısı (sudâ') ve fitnelerin toplumu parçalaması | Şiddetli baş ağrısı için kökün kullanımı; toplumun fırkalara ayrılarak yeknesaklığını kaybetmesi. | Ağrının başı ikiye yarar gibi zonklaması; cemiyetin çatlaması. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Davet ve iman | Aleni tebliğ ve hak-bâtıl ayrımı | Gizliliği bitirme ve tarafları netleştirme | Hakikatin hiçbir diplomatik perde arkasına sığınmadan, şirk duvarını çatlatarak ortaya konmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve jeolojik süreçler | Kırılma, fay hattı ve nebat çıkışı | Basıncın yüzeyi yararak döngüyü sürdürmesi | Toprağın çatlaması, suyun tohumu uyandırması ve yer kabuğunun kırılması ilmi sürekliliktir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kutuplaşma ve tasnif | Fırkalara ayrılma (infisal) | Safların ayrışması | Kıyamet günü veya kriz anlarında kitlelerin hakikate göre iki kesin blok haline gelmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin ifrazı ve dağıtımı | Malın net parçalara bölünmesi | Mülkiyet sınırlarının berraklaşması | Ortak veya yığın halindeki malın kesin çizgilerle ayrılarak hak sahiplerine verilmesidir. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kırılma mekaniği, çatlak ilerlemesi ve faylanma | Malzeme biliminde gerilim altındaki sert bir cismin kritik eşiği aştığında elastikiyetini kaybedip çatlaması ve jeolojide fay hatlarının ayrılmasıyla birebir örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal polarizasyon ve aleniyet krizi | Sosyolojide homojen görünen bir toplumun dışsal veya ahlaki bir şok karşısında gizli çatlaklarının belirginleşip iki uzlaşmaz kampa bölünmesidir. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece sıradan bir baş ağrısına (migren / sudâ') veya rastgele bir çatlamaya indirgeyerek tebliğdeki dönüştürücü gücünü unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Toprağın bitki vermesinden dağın Kur'an karşısında parçalanmasına, peygamberin tebliğinden mahşerdeki kesin tasnife kadar uzanan topyekûn ontolojik bir yarıktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hicr 15:94 ayetindeki tebliği pasif bir anlatım zannederek, hakikatin bâtıl yapıyı sarsıcı ve çatlatıcı bir meydan okuma içerdiğini kavrayamamak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikati sunuş biçiminin uzlaşmacı değil, statükoyu ve sahte bütünlükleri yarıcı, hak ile bâtılı cerrahi bir kesinlikle ayırıcı olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberin açık davetle emrolunduğu Mekkî ayetlerde, ahiretteki kesin ayrışma sahnelerinde ve yerin diriliş delillerinin sergilendiği kozmolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin dile getirilmesini yalnızca yatıştırıcı bir teselli zanneden algıyı düzeltir; hakikatin sert yapılara çarptığında onları çatlatacak bir kudrete sahip olduğunu hatırlatır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSert, katı ve monolitik bir nesnenin (cam, kaya, kuru zemin) iç gerilim veya dış darbeyle yarılarak iki belirgin hatta ayrılması.
- Soyut anlamGizli kalmış, bastırılmış veya dirençle örtülmüş bir hakikatin aleni bir tebliğle direnç duvarını parçalayıp görünür hale gelmesi ve safları kesin biçimde ayırması.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki potansiyel gerilimin kritik noktaya ulaşması sonucu homojen yapının bozularak iki zıt veya ayrık faza geçmesi (faz ayrışması ve kırılma).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde başlangıçtaki sert ve bütüncül yapıyı temsil eder. Bu yapı üzerine etki eden gerilim veya dış basınç , malzemenin kritik kırılma eşiği olan değerine ulaştığında veya onu aştığında sistem çatlayarak iki ayrık bileşene ( ve ) bölünür. Kesişimlerinin boş küme olması (), صدع kökünün doğurduğu nihai ayrışmanın kesinliğini, tarafların birbiriyle kaynaşamaz biçimde fırkalara ayrılışını ve hakikatin sınırlarının berraklığını ifade eder.