صدف
ص - د - ف
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٣
- الصيغ: ٣
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Yüz çevirirler
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٧٤٧باب الصاد والدال والفاء معهما
ص د ف، ف ص د، ص ف د مستعملات
صدف:
الصَّدَفُ: غِشاءٌ خَلْقٍ في البَحرِ تضُمُّه صَدَفَتانِ مَفرُوجتان عن لَحْمٍ فيه رُوحٌ يُسَمّى المَحارَةَ فيه اللُّؤْلُؤُ.
والصُّدُفان: جَبَلان مُتَصادِفان أي مُتلاقِيان بيننا وبين يَأجُوج ومَأْجُوج.
وصادَفْتُ فلاناً: لقِيتُه.
والصُّدُوف: المَيْلُ عن الشيءِ، وأصَدَفني عنه كذا.
والأصْدَفُ: مَن في يده اعِوجاجٌ، والمصدر الصَّدَفُ،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٤٥صَدَفَ عنِّي، أي أعرض. ويقال: امرأةٌ صَدُوفٌ، للتي تَعرِض وجههَا عليك ثم تَصْدِفُ. وأَصْدَفَني عنه كذا وكذا، أي أمالني. وصَدَفُ الدرّة: غشاؤها، الواحدة صَدَفَةٌ. وفرسٌ أَصْدَفُ بيّن الصَدَفِ، إذا كان متدانِيَ الفخذين متباعد الحافرين في التواءٍ من الرسغين. وقال أبو يوسف: الصَدَفُ أن يميل خُفُّ البعير من اليد أو الرجل إلى الجانب الوحشيِّ. قال: فإن مال إلى الإنسيِّ فهو أَقْفَدُ. والصَدَفُ والصُدَفُ:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٥٩٩ص د ف
صدف ، صفد ، دفص ، فصد : مستعملة .
( دفص ) : أهمل الليث : دفص . وروى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : الدَّوفص : البَصَل .
قلتُ : وهو حرف غريب .
صدف : قال الليث : الصَّدَف : غِشاءُ خَلْقٍ في البَحْر تضمُّه صَدَفَتان مَفرُوجَتان عن لحم فيه روح يسمَّى المَحارَة ، وفي مِثلِه يكون اللّؤلؤ .
وقال الفرّاء في قوله تعالى : ( حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ ) ( الكهف : 96 ) .
قرىء : (
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٤٢٤(باب الصاد والدال وما يثلثهما)
(صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره.
فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها.
وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٨٤- صدف عنه: أعرض إعراضا شديدا يجري مجرى الصدف، أي: الميل في أرجل البعير، أو في الصلابة كصدف الجبل أي: جانبه، أو الصدف الذي يخرج من البحر. قال تعالى: ﴿فمن أظلم ممن كذب بآيات الله وصدف عنها﴾ [الأنعام/157]، ﴿سنجزي الذين يصدفون...﴾ الآية إلى ﴿بما كانوا يصدفون﴾ [الأنعام/157] (تمام الآية: ﴿فمن أظلم ممن كذب بآيات الله وصدف عنها، سنجزي الذين يصدفون عن آياتنا سوء العذاب بما كانوا يصدفون﴾ ).
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٢٢ص د ف
صدف عن الشيء صدوفاً: أعرض عنه وفيه صدوف عن الفحشاء.
وامرأة صدوف: تصد عن الريبة.
وصادفته: وجدته وصادفه: قابله وتصادفا: تقابلا ومنه: صدفا المحارة: لتقابلهما.
و " ساوى بين الصدفين ": بين رأسي الجبلين المتقابلين.
ومن الكناية: رجل صدوف: أبخر لأنه كلما حدّث صدف بوجهه لئلا يوجد بخره.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٠٥٠الصُّدُوفُ: المَيْلُ عن الشيء. وأَصْدَفَني عنه كذا وكذا أَي أَمالَني. ابن سيده: صَدَفَ عنه يَصْدِفُ صَدْفاً وصُدُوفاً: عَدَلَ. وأَصْدَفَه عنه: عَدَل به، وصَدَفَ عني أَي أَعْرَضَ. وقوله عز وجل: سَنَجْزِي الذين يَصْدِفون عن آياتنا سُوء العذاب بما كانوا يَصْدِفُونَ، أَي يُعْرِضون. أَبو عبيد: صَدَفَ ونكَبَ إذا عَدلَ؛ وقيل في قول الأَعشى: ولقد ساءها البياض فَلَطَّتْ
بِحِجابٍ، من بَيْنِنا، مَصْدُوفِ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٥٣* ص د ف * * صَدَف * عنه أعرض وبابه ضرب وجلس و * أصْدَفهُ * عنه كذا أماله عنه و * صَدَفُ * الدُّرَّة غشاؤها الواحدة * صَدَفةٌ * و * الصَّدَفُ * بفتحتين وبضمتين أيضا مُنقطع الجبل المرتفع ز وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿بين الصُّدُّفيْن﴾ و * صادَفَ * فلانا وجده
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٨٣٤الصدف، محركة: غشاء الدر، الواحدة بهاء، هذا نص الصحاح، والعباب، وقال الليث: الصدف: غشاء خلق في البحر، تضمه صدفتان مفروجتان عن لحم فيه روح، يسمى المحارة، وفي مثله يكون اللؤلؤ: ج: أصداف، كسبب وأسباب، ومنه حديث ابن عباس: إذا مطرت السماء فتحت الأصداف أفواهها. وقال الأصمعي: كل شيء مرتفع عظيم، من حائط ونحوه صدف، وهدف، وحائط، وجبل، ومنه الحديث: كان إذا مر بهدف مائل، أو صدف مائل، أسرع المشي ومنه حديث
الصدف، محركة: غشاء الدر، الواحدة بهاء، هذا نص الصحاح، والعباب، وقال الليث: الصدف: غشاء خلق في البحر، تضمه صدفتان مفروجتان عن لحم فيه روح، يسمى المحارة، وفي مثله يكون اللؤلؤ: ج: أصداف، كسبب وأسباب، ومنه حديث ابن عباس: إذا مطرت السماء فتحت الأصداف أفواهها. وقال الأصمعي: كل شيء مرتفع عظيم، من حائط ونحوه صدف، وهدف، وحائط، وجبل، ومنه الحديث: كان إذا مر بهدف مائل، أو صدف مائل، أسرع المشي ومنه حديث مطرف: من نام تحت صدف مائل، وهو ينوي التوكل، فليرم نفسه من طمار، وهو ينوي التوكل قال أبو عبيد: الصدف، والهدف، واحد، وهو: كل بناء مرتفع عظيم، قال الأزهري: وهو مثل صدف الجبل، شبهه به، وهو ما قابلك من جانبه. والصدف: موضع الوابلة من الكتف، نقله الصاغاني. وصدف: ة،، قرب قيروان علي خمسة فراسخ منها. والصدف: لحمة تنبت في الشجة عند الجمجمة، كالغضاريف، نقله الصاغاتي، وهو مجاز. والصدف: لقب ولد، هكذا في النسخ، والصواب: لقب والد نوح بن عبد الله بن سيف البخاري، هكذا في العباب، والذي في التبصير شيخ للبخاري، حدث عن يحيى بن النضر، وعنه ابنه إبراهيم بن نوح. والصدف في الفرس: تداني الفخذين، وتباعد الحافرين، في التواء في الرسغين، هكذا في النسخ، والصواب: من الرسغين وهو من عيوب الخيل التي تكون خلقة، وقد صدف، فهو أصدف، أو: هو ميل في الحافر إلى الشق الوحشي، قاله ابن السكيت، أو: هو ميل في الخف، أي خف البعير من اليد أو الرجل إلي الشق الوحشي، وقيل: هو ميل في القدم، قال الأصمعي: لا أدري أعن يمين أو شمال، وقيل: هو إقبال إحدى الركبتين على الأخرى، وقيل: هو في الخيل خاصة إقبال إحداهما على الأخرى، قاله الأصمعي، فإن مال إلي الجانب الإنسي فهو القفد، وقد قفد، قفدا، فهو أقفد، وقد ذكر في الدال. والصدف، كجبل، وعنق، وصرد، وعضد: منقطع الجبل المرتفع، أو ناحيته وجانبه، كما في المحكم، وقرئ بهن قوله تعالى: حتى إذا ساوي بين الصدفين . الأولى: قراءة أبي جعفر، ونافع، وعاصم، وحمزة، والكسائي، وخلف. والثانية: لغة عن كراع، وهي قراءة ابن كثير، وابن عامر، وأبي عمرو، ويعقوب، وسهل. والثالثة: قراءة قتادة والأعمش والخليل والرابعة قراءة يعقوب بن الماجشون. أو الصدفان ههنا، أي في الآية: جبلان متلازقان، كذا في النسخ، والصواب: متلاقيان، كما هو نص اللسان، بيننا وبين يأجوج ومأجوج. وقال ابن دريد: الصدفان، بضمتين خاصة: ناحيتا الشعب أو الوادي، كالصدين، ويقال لجانبي الجبل إذا تحاذيا، صدفان، وكذا صدفان؛ لتصادفهما، أي: تلاقيهما، وتحاذي هذا الجانب الجانب الذي يلاقيه، وما بينهما فج، أو شعب، أو واد. والصدف، كصرد: طائر أو سبع من السباع. وصدف عنه، يصدف، من حد ضرب: أعرض، ومنه قوله تعالى: سنجزي الذين يصدفون عن آياتنا سوء العذاب بما كانوا يصدفون أي: يعرضون. وصدف فلانا، يصدفه: صرفه، كأصدفه عن كذا وكذا، أي: أماله، وقيل: عدل به. وفي المحكم: صدف عنه فلان،
يصدف، ويصدف، من حدي نصر، وضرب، صدفا، وصدوفا: انصرف، ومال، وقال أبو عبيد: صدف، ونكب: إذا عدل، وفي العباب أن صدف لازم متعد، إلا أن مصدر اللازم الصدف، والصدوف، ومصدر المتعدي الصدف، لا غير. والصدوف: المرأة تعرض وجهها عليك، ثم تصدف، وفي المحكم: هي التي تصدف عن زوجها، عن اللحياني، وقيل: التي لا تشتهي القبل. والصدوف: الأبخر، عن ابن عباد، والذي في نوادر اللحياني: الصدوف: البخراء. وصدوف بلالام: علم لهن قال رؤبة:ف، ويصدف، من حدي نصر، وضرب، صدفا، وصدوفا: انصرف، ومال، وقال أبو عبيد: صدف، ونكب: إذا عدل، وفي العباب أن صدف لازم متعد، إلا أن مصدر اللازم الصدف، والصدوف، ومصدر المتعدي الصدف، لا غير. والصدوف: المرأة تعرض وجهها عليك، ثم تصدف، وفي المحكم: هي التي تصدف عن زوجها، عن اللحياني، وقيل: التي لا تشتهي القبل. والصدوف: الأبخر، عن ابن عباد، والذي في نوادر اللحياني: الصدوف: البخراء. وصدوف بلالام: علم لهن قال رؤبة: وقد تري يوما بها صدوف كالشمس لاقى ضوءها النصيف وصادف: فرس قاسط الجشمي، قال أبو جرول الجشمي: يكلفنـي زيد بـن فـارس صـادف وزيد كنصل السيف عاري الأشاجع وصادف أيضا: فرس عبد الله ابن الحجاج الثعلبي، كما في المحيط. والصدف، ككتف: بطن من كندة، ينسبون اليوم إلى حضرموت، وإذا نسبت إليهم قلت: هو صدفي، محركة، كراهة الكسرة قبل ياء النسب، قاله ابن دريد، وأنشد: يوم لهمدان ويوم للصدف ولتميم مثله أو تعتـرف وقال غيره: هو صدف بن عمرو بن قيس بن معاوية بن جشم بن عبد شمس بن وائل بن الغوث بن حيدان بن قطن بن عريب بن زهير بن أيمن بن الهميسع بن حمير بن سبأ، وينسب إليه خلق من الصحابة، وغيرهم، قد نزلوا بمصر، واختطوا بها، ومنهم يونس بن عبد الأعلى الصدفي، وغيره. قال ابن سيده: النجائب الصدفية، أراها نسبت إليهم، قال طرفة: لدي صدفي كالحنية بارك وصادفه، مصادفة، وجده، ولقيه، ووافقه. وتصدف عنه: أعرض، وفي العباب: عدل، وأنشد للعجاج يصف ثورا: فانصاع مذعورا وما تصدفا كالبرق يجتاز أميلا أعرفا ومما يستدرك عليه: المصدوف: المستور، وبه فسر قول الأعشى: فلطت... بحجاب من بيننا مصدوف والمصادفة: المخاذاة. والصوادف: الإبل التي تأتي على الحوض، فتقف عند أعجازها، تنتظر انصراف الشاربة، لتدخل هي، قال الراجز: لاري حتى تنهل الروادف الناظرات العقب الصوادف وتصدف: تعرض، ومنه قول مليح الهذلي: فلما استوت أحمالها وتصدفتبشم المراقي باردات المداخل
قال السكري: أي تعرضت. والصدفة: محارة الأذن، والصدفتان: النقرتان اللتان فيهما مغرز رأسي الفخذين، وفيهما عصبة إلى رأسهما. والأصداف: أمواج البحر، كما في التكملة. والمصدف، كمعظم: من تصيبه الأمراض كثيرا، عامية. ومن الكناية: رجل صدوف، أي أبخر، لأنه كلما حدث صدف بوجهه، لئلا يوجد بخره.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬٦٤٨صَدَفَ عَنِّى
1 صَدَفَ عَنِّى ذ , (S, O,) or عَنْهُ, (Msb, K,) aor. صَدِفَ , (O, K,) He turned away from, avoided, shunned, and left, (S, O, Msb, K,) me, (S, O,) or him, or it; (Msb, K;) so the verb signifies in the Kur vi. 158 [and a similar instance occurs in verse 46 of the same chap.]; (O;) and so عَنْهُ ↓ تصدّف: (O, * K:) and (so in the K [but more properly “ or ”]) صَدَفَ, (A'Obeyd, M, O,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧١٤صَدَفَ
صَدَفَ I , U ( n. ac. صَدْف 1 , صُدُوْف 27 )
a. [ 'An ], Turned away from, avoided.
b. Turned away, caused to revert from.
c. [ coll. ]. see III .
صَاْدَفَ
صَاْدَفَ III ,
a. Met by chance, found, encountered.
تَصَدَّفَ
تَصَدَّفَ V ,
a. see I (a) .
b. [ coll. ], Happened by chance, befell.
صُدْفَة
صُدْفَة 3t
a. [ coll. ], Meeting.
صَدَف
صَدَف 4 , ( pl. أَصْدَاْف 38 ),
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٦٬٤٧٦صدف
صَدَفَ - يَصْدِفُ - صَدَف - صَدَفَيْن
صَدَفَ - يَصْدِفُ + كائن + بشيء: يمر قرب الشيء وهو يعطيه ويقابله بجانبه: وفيه كناية عن المرور والتلاقي من غير عزم أو نية (صُدفة)
صَدَفَ - يَصْدِفُ + كائن + عن شيء: يمر مبتعداً عن الشيء وهو يعطيه ويقابله بجانبه: وفيه كناية عن عدم الاكتراث أو اللا مبالاة
صَدَف: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٤ (الإجمالي: ٥٠)
- قطر
الآيات المشتركة: ١ · Maden eriyiğidir
- فرغ
الآيات المشتركة: ١ · Ferğ “Firağ”, kovanın su dökülen ağzıdır
- ختم
الآيات المشتركة: ١ · Ve mühürledi
- قول
الآيات المشتركة: ٣ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- زبر
الآيات المشتركة: ١ · “Zebra”, derisi çizgili yaban eşeğidir
- نفخ
الآيات المشتركة: ١ · Körük demektir
- حدد
الآيات المشتركة: ١ · Hadid demir demektir
- صرف
الآيات المشتركة: ١ · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
- بين
الآيات المشتركة: ٢ · Beyn topraktaki yarık demektir
- أتي
الآيات المشتركة: ٢ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- أيي
الآيات المشتركة: ٢ · Evye kuş yuvası demektir
- سوي
الآيات المشتركة: ١ · Seviye: Engebesiz düz yerdir
الآيات التي ورد فيها(٣)
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ
Yüz çevirirler
… مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ
Yüz çevirirler
… الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ
Yüz çevirirler
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدف |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عرض, صدد, نكب |
| Zıt Kök | أقبل |
| Çekirdek Özet 1 | İki yüzeyin açılı biçimde karşılaşması, bir kenara eğilme, doğrudan temastan saparak yan çizme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi hakikatle yüz yüze gelindiğinde kasıtlı olarak yönü çevirip savuşma, hakka sırt dönme |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate karşı kurulan açısal kapanma ve geçit vermeyen iki engel arasında set çekme |
| Kritik Hata Riski | Anlamı yalnızca pasif bir yüz çevirme veya rastlantısal karşılaşma sayıp bilinçli ve eğrilerek uzaklaşan direnç boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Sert bir cisme çarpma, set çekme, engelleme ve geri püskürtme; صدد, صدر, صدع, صدق köklerinde olduğu gibi katı bir yüzeyle karşılaşma ve direnç | ف | Kenar, ağız ve ayrılma yönünü temsil eden harfin eklenmesiyle çarpışmanın doğrudan değil, bir kenara doğru açı yaparak kırılması, yan çizme ve iki kanadın birbirine açılı durması anlamı kazanılmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki sapı; kıvrılma, yana bükülme, sıkışma | Doğrusal gidişin bir eksene bükülmesi, dirençle karşılaşan yönün eğrilmesi |
| د | Çadır kapısı; geçiş, açılıp kapanma, eşik | İki durum veya yön arasında bir açıklık ve geçit oluşturma hareketi |
| ف | Ağız; dışa açılma, kenar, nefesin kenardan salınması | Yönelişin uç noktada kenara kayması ve merkezden dış çepere doğru açılması |
| صدف | Bir eşik veya direnç noktasında bükülerek kenara doğru açılma ve yüzeyi eğme | Karşılaşılan hakikat veya kütle karşısında doğrudan hiza almayıp açılı durma, yan dönme ve iki kanat gibi birbirine karşı durup arayı açma |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin tabanının veya ayağının dış kenara doğru eğrilmesi (صدف البعير); istiridyenin birbirine açılı kapanan iki sert kabuğu (الصدف); iki dağ yamacının karşı karşıya gelip aralarında geçit bırakması (جانب الجبل) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde saçındaki beyazlığı sevmeyip araya açılı bir örtü çeken kadını anlatırken türemiş formu örtülmüş, araya açı konmuş anlamında şöyle kullanır: ولقد ساءها البياض فَلَطَّتْ / بِحِجابٍ، من بَيْنِنا، مَصْدُوفِ |
| Erken Arapça kullanım | Su içme sırasını beklerken havuzun gerisinde yan durup bekleyen develer için erken kabile dilinde الصوادف nitelemesi kullanılmıştır; ayrıca bedende bir tarafa çarpık duran el veya ayak için صدف tabiri sabittir. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-A‘şâ.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça صدف kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda özellikle açılı duruş, iki sert kanadın birbirine kavuşması veya bir yüzeyden açı yaparak sapma anlam örgüsüyle belirginleşir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan ص-د-ف kök harfleriyle birebir örtüşen yaygın bir fiil kökü bulunmamakla birlikte, kökün ilk iki ünsüzü olan צ-ד (Arapça صد) kökü yan taraf, kenar ve sarp sınır bildiren צַד (tsad) kelimesiyle fonetik ve semantik akrabalık taşır. Arapçada üçüncü harf olan ف eklentisiyle kavram, salt bir yan olma durumundan bir yüzeyden açı çizerek ayrılma (صُدُوف) ve deniz kabuklusunun karşılıklı iki sert kanadına (صَدَف) ad olma yönünde morfo-semantik bir özelleşme yaşamıştır. Kökün karşıt iki dağ yamacını ifade etmesi de iki yan yüzeyin birbirine açı oluşturması esasına dayanır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صد ikilisinden ف ilavesiyle türeme | Sert bir duruş ve engelleme bildiren kökten açı yaparak yan tarafa sapma ve iki sert kapağın birbirine kavuşması türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צַד (tsad: yan, taraf, yamaç) kökü ile fonetik bağ | Yan taraf, sınır ve eğik yüzey kavramları Sami tabanında ortaktır; üçüncü harf Arapçada özelleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yan/kanat kökleri | İki sert kabuk veya iki dağ kanadı arasındaki yarığa dair somut göçebe tasviri sınırlı bir alanda korunmuştur. | Muhtemel |
المصدر Gesenius’ Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab, Lane’s Arabic-English Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدف | Anlamlı | Yan dönme, açılı durma, yüz çevirme | İki kanatlı kabuk, dağ yamacı ve haktan sapıp yan çizme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صفد | Anlamlı | Bağlamak, sıkıca tutturmak, bukağı | Elleri boyuna bağlamak veya kişiyi ihsan ile kendine bağlamak | Kalb ve ortak temas; Kur'an'da geçer |
| دصف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kullanım tespiti yoktur | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| دفص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Tehzîb'de müsta'mel kaydedilse de yerleşik anlamı bulunmaz | Kur'an'da geçmez |
| فصد | Anlamlı | Damar yarmak, kan akıtmak | Kan almak için damarı boylamasına kesip kanını boşaltmak | Kesme ve ayırma eylemi; Kur'an'da geçmez |
| فدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kullanımı olmayan harf dizilişidir | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدف | Merkez | Açılı sapma ve yüz çevirme | Hakikatle yüzleştiği anda açı yaparak kasten yan çizme ve sırt dönme | Hakka karşı sert ve bilinçli bir açısal kırılma |
| عرض | Komşu | Yüz çevirme, yanını dönme | Genişlik ve yan boyutu gösterme; ilgisizlik sebebiyle yan dönme | صدف köküne göre daha genel ve ilgisizlikle de olabilen sapma |
| صدد | Komşu | Engelleme, set çekme | Doğrudan karşı koyarak veya bir engelle geçişi tümden durdurma | صدف yan çizmeyi, صدد ise yolu doğrudan kesmeyi öne çıkarır |
| نكب | Komşu | Yoldan sapma | Rotadan çıkıp kenara kayma, ayağın tökezleyip istikametten çıkması | صدف karşılaşılan somut delile karşı kasti açı almayı belirtir |
| أقبل | Zıt | Yönelme, karşılama | Bütün varlığıyla yüzünü ve yönünü bir şeye doğru çevirme | Açıyı sıfırlayarak dosdoğru hedefe doğru yöneliş |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدف | Yan çizmek, kabuk | Bir tarafa meyil ederek yüz çevirmek; iki simetrik sert yüzey | Kesin |
| Latince | declinare, avertere | Sapmak, başka yöne çevirmek | Declinare doğrultudan açılı sapmayı karşılar; deniz kabuğu anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | to turn away, to swerve, valve | Açılı sapmak, yüz çevirmek, kavkı | To swerve doğrultudan kasıtlı açıyla kaçmayı karşılar; valve ise iki kanatlı kabuğu ifade eder | Güçlü |
| Almanca | abwenden, abweichen, Schale | Yüz çevirmek, sapmak, kabuk | Abwenden bilinçli yön değişimini, abweichen ise rotadaki açısal sapmayı verir | Güçlü |
| Fransızca | se détourner, décliner | Yönünü değiştirmek, sapmak | Doğrusal akıştan yana doğru kırılma eylemini karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَصْدِفُونَ / وَصَدَفَ | Ayetlerden kasten ve dirençle yüz çevirme | Kendilerine açık deliller, mucizeler ve ilahi uyarılar geldikten sonra bile bile haktan yan çizenlerin tutumu (En‘âm 6:46, 6:157) |
| الصَّدَفَيْنِ | Karşı karşıya duran iki dağ yamacı | Zülkarneyn kıssasında iki dik dağ kütlesinin birbirine bakan ve aralarında geçit oluşturan dik yüzeyleri (Kehf 18:96) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnkâr psikolojisi ve hidayetten sapma | Hakkı bilmesine rağmen inatla ve açı yaparak uzaklaşan kâfirin sorumluluğu | Basit cehalet değil, delille karşılaştıktan sonra kasten yan çizme iradesi |
| Fıkıh | Sözleşmelerden ve yükümlülüklerden kaçınma | Bir haktan veya meşru akitten yüz çevirip borçtan savuşmanın hukuki hükmü | Belirgin bir terimleşme tespit edilmedi; ahlaki-hukuki sapma bağlamı |
| Tefsir | En‘âm ve Kehf surelerindeki lafızlar | الصدفين lafzında iki dağın temas açısı; صدف lafzında اعراض kelimesinden daha şiddetli bir yüz çevirme | İki sert kütlenin birbirine bakması ve hakka sırt çevirmedeki katı meyil |
| Hadis | Yolu saptırma ve meclisten yan çizme | Doğru istikametten yan çizenlerin ve yüzünü çevirenlerin yerildiği rivayetler | Doğru yönden açılı biçimde ayrılma davranışı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy karşısındaki tutum | Bilinçli yüz çevirme | Hakikatle teması kesmek için açısal direnç geliştirme | Delil ile temas anında yönü başka tarafa kırarak sorumluluktan kaçma | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve veri ahlakı | Doğrulanmış veriyi yok sayma | Hipotezi çürüten kesin delilden yan çizme | Apaçık kanıt karşısında teorik tutarlılığı bozma pahasına savuşma | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meşruiyet düzeni | Kamusal sözleşmeden sapma | Toplumsal adaleti kuracak ilkeleri görmezden gelme | Devletin veya otoritenin temel ilkelerden yan çizerek keyfiliğe yönelmesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve kaynak yönetimi | Pazar dengesinden kaçınma | İki tarafın birbirine denk durduğu adil zemini bozma | İki kanatlı dengeyi (arz-talep) görmezden gelip tek taraflı meyil oluşturma | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kırılma açısı ve açısal sapma | Bir ışının veya kuvvet vektörünün yoğun ortama çarptığında dik doğrultudan saparak bir açıyla yol değiştirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel kaçınma | Bireyin inançlarıyla çelişen güçlü bir kanıtla karşılaştığında gerilimi düşürmek için dikkatini kasten başka yöne çevirmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir ilgisizlik, unutma veya rastlantısal bir yüz çevirme gibi daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Delil ile bilfiil burun buruna gelindiği anda, gerçeği bilerek ve dirençli bir meyil ile yan çizmek; fiziki olarak ise iki kütlenin birbirine bakan kanatları olmak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki şiddetli azap tehdidini hakikate ulaşamamış kitlelere teşmil etmek; oysa tehdit delili görüp bile bile açı yaparak savuşan inatçı tutumadır |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın inkâr tipolojisinde basit bilgi eksikliği ile yüzleşme sonrası bilinçli direniş arasındaki ayrımı netleştirdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | En‘âm suresindeki peş peşe mucize ve kanıt sunumundan sonra gelen uyarı ayetlerinde ve Kehf suresindeki Zülkarneyn kıssasının inşa bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatten uzaklaşmanın sadece pasif bir kopuş olmadığını, aksine bilinçli bir eğrilme, yön değiştirme ve açılanma eylemi olduğunu göstererek sorumluluğun ağırlığını ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamİki sert yüzeyin açılı biçimde karşı karşıya gelmesi veya bir nesnenin/ayağın doğrusal eksenden dış kenara doğru açı yaparak meyil etmesi.
- Soyut anlamİlahi bir kanıt veya apaçık hakikat karşısında doğrusal yönelişi bozup kasten yan çizme, gerçeğe sırt dönerek açısal kaçınma üretme.
- Sistematik karşılıkİki karşıt blok arasında sınır inşa etme yeteneği veya kanıttan kaçınarak hakikat eksenini terk etme sapması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde vektörü gelen hakikat veya referans doğrultusunu, vektörü muhatabın yönelişini temsil eder. İki vektör arasındaki açı , sıfırdan büyük olduğu ölçüde doğrusal hizalanmanın bozulduğunu ve sistemin bir kenara doğru açı yaparak saptığını sembolize eder. Kehf suresindeki iki yamaçta ise bu açı, iki kütle vektörünün birleşmeyip aralarında bir açıklık bıraktığı durumu gösterir.