ضأن
ض - أ - ن
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Yünlü hayvanlar
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ضءن
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٨٥٠باب الضاد والنون و و ا ي ء معهما
ن ض و، ن ض ي، ض ن ي، ض ن أ، ض أ ن، و ض ن، ن و ض، أ ض ن مستعملات
نضو:
نضَا الحِنّاءُ ينْضُو عن اللِّحْيَةِ اذا ذَهَبَ لونُه.
ونُضاوَة الحِنّاء: ما يُؤْخَذُ من الخِضابِ بعدَ ما يذهَبُ لونه في اليَدِ والشَّعْرِ، وقال كُثَيِّر يُخاطِبُ عَزَّةَ:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بَـيْنَـنـا نَضَا مثلَ ما ينْضُو الخِضابُ فيَخْلَقُ
ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغَ اذا
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٤٠الضائِنُ: خلاف الماعز، والجمع الضَأنُ وضَأَنٌ أيضاً، وقد يجمع على ضَئِينٍ، والأنثى ضائِنَةٌ، والجمع ضوائِنُ. وأَضْأَنَ الرجل: كثُر ضَأْنُهُ.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٬٩٩٦ض ن ( و ا ي ء )
ضني ، ضنأ ، ضأن ، ضون ، وضن ، نضا ، نوض ، أنض .
ضني : وقال الليث : ضَنِي الرجلُ يَضْنَى ضَنًى شديداً : إذا كان به مرَضٌ مُخامِر ، وكلما ظنّ أنه قد بَرَأ نُكِس ، وقد أضناه المَرَض إضْنَاءً .
سلمةُ عن الفرّاء : العرب تقول : رجلٌ ضَنًى ودَنف ، وقَومٌ ضَنًى ، أي : ذوُو ضنًى وكذلك قومٌ عَدْلٌ ذَوُو عَدْل وصَوْمٌ ونَوْم .
وقال ابن الأعرابي : رجل ضنًى ، وامرأة ضَنًى ، وقومٌ ضَنًى ، وهو
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٣٣(باب الضاد والهمزة وما يثلثهما)
(ضأد) الضاد والهمزة والدال أُصَيلٌ قليل الفُروع، يدلُّ على مَرض من الأمراض. قالوا: الضُّؤْد: الزكام، وكذلك الضُّؤْدَة. رجلٌ مَضْؤُود، أي مزكوم. وحُكِيت كلمةٌ أخرى عن أبي زيد، إنْ صحّت، قالوا: ضَأَدْت الرَّجُل ضأداً، إذا خَصمتَه.
(ضأل) الضاد والهمزة واللام أُصَيْلٌ يدلُّ على ضَعف ودِقَّةٍ في جسم. من ذلك الضَّئيل، وهو الضَّعيف. والفعل منه ضَؤُل يَضْؤُل. ورجل
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١١٠- الضأن معروف. قال تعالى: ﴿من الضأن اثنين﴾ [الأنعام/143]، وأضأن الرجل: إذا كثر ضأنه، وقيل: الضائنة واحد الضأن.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٦٤٦ض أ ن
ماله الضأن والمعز والضئين والمعيز وعنده ضائنة من الغنم: ولحم وجلد ضائن وماعز.
وأضأن فلان وأمعز: كثر ضأنه ومعزه.
وتقول العرب: إضأن ضأنك وامعز معزك أي اعزلها وضأنت ضأني ومعزت معزي.
وسقاء ضئني: ضخم من جلد ضأن يمخض به.
قال حميد: وجاءت بضئني كأن دويّه ترنم رعد جاوبته الرواعد ومن المجاز: رجل ضائن: لين الجانب وقيل: هو الذي لايزال حسن الجسم وهو قليل الطعم.
وبت على
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٥٢٤الضّائنُ من الغنم: ذو الصوفِ، ويُوصَفُ به فيقال: كَبْش ضائنٌ، والأُنثى ضائنة. والضّائنُ: خلافُ الماعز، والجمع الضّأْنُ والضّأَنُ مثل المَعْزِ والمَعَزِ. والضَّئِينُ والضِّئينُ: تميمية. والضَّيْن والضِّينُ، غير مهموزين؛ عن ابن الأَعرابي: كلها أَسماء لجمعهما، فالضأْن كالرَّكْب، والضَّأَنُ كالقَعَد، والضَّئِين كالغَزِيّ والقَطِين، والضِّئِين داخل على الضِّئِين، أَتبعوا الكسر الكسر، يطرد هذا في جميع
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢١٨* ض أَ ن * * الضَّائِنُ * ضد الماعز والجمع * الضَّأْنُ * والمعز كراكب وركب وسافر وسفر و * ضَأنُ * أيضا كحارس وحرس وقد يجمع على * ضَئِينٍ * مثل غز وغزي والأنثى * ضائِنةٌ * والجمع * ضَوائِنُ * و * أضْأنَ * الرجل كثر ضأنه
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٢٥٨( *!الضَّائِنُ : الضَّعِيفُ ) ، والماعِزُ : الحازِمُ المانِعُ ما وَرَاءَه ؛ وقيلَ : رجُلٌ *!ضائِنٌ لَيِّنٌ كأَنَّه نَعْجةٌ .
( و ) قيلَ : هو ( المُسْتَرْخِي البَطْنِ ) اللَّيِّنُه .
( و ) قيلَ : هو ( الحَسَنُ الجِسْمِ القَليلُ الطَّعْمِ ) ، وكلٌّ مجازٌ .
( و ) *!الضَّائِنُ : ( الأَبيضُ العَريضُ مِن الرَّمْلِ ) ، قالَ الجعْدِيُّ :
إلى نَعَجٍ من *!ضائِنِ الرَّمْلِ أَعْفَرَا ( و ) *!الضَّائِنُ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٧٣٩ضَأَنْتُ الضَّأْنَ
1 ضَأَنْتُ الضَّأْنَ ذ I set apart the sheep [from the goats]. (Az, TA, and K in art. معز.) One says, اِضْأَنْ ضَأْنَكَ وَامْعَزْ مَعْزَكَ Set apart thy sheep from the goats, and set apart thy goats from the sheep. (Az, TA.)
اضأن
4 اضأن ذ , (S, M, K,) said of a man, (S,) or of a party of men, (M,) His, or their, ضَأْن [or sheep] became numerous. (S, M, K.)
ضَأْنٌ
ضَأْنٌ ذ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٥٤المدخل: ضءنضَانَ
ضَانَ أَضْاَنَ IV ,
a. Had many sheep.
ضَائِن
ضَائِن [ 21 ] , ( pl. ضَأْن [ 1 ] , ضَأَن [ 4 ] , ضَئِيْن [ 25 ] ),
a. Sheep.
ضَائِنَة
ضَائِنَة [ 21t ] , ( pl. ضَوَائِن [ 41 ] ),
a. Ewe.
ضَانِي
ضَانِي
a. [ coll. ], Mutton, sheep's ( flesh ).
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٦٬٤١٧المدخل: ضءنضءن
ضَأَنَ - يَضْأَنُ - ضَائِن - ضَأْن
ضَأَنَ - يَضْأَنُ + الكائن أو الشيء: يضعف ويسترخي ويلين
ضَائِن: ذو الصوف من الغنم
ضَأن: جمع " ضَائِن "
تفرق عن غنم ومعز: الغنم: مجموع المعز والضأن، والضأن: ذو الصوف من الغنم، و المعز: ذو الشعر من الغنم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الليونة والطراوة والرخاوة" وهي:
رَعُنَ - يَرْعُنُ، رَخِيَ - يَرْخَى
ضءن ضَأَنَ - يَضْأَنُ - ضَائِن - ضَأْن ضَأَنَ - يَضْأَنُ + الكائن أو الشيء: يضعف ويسترخي ويلين ضَائِن: ذو الصوف من الغنم ضَأن: جمع " ضَائِن " تفرق عن غنم ومعز: الغنم: مجموع المعز والضأن، والضأن: ذو الصوف من الغنم، و المعز: ذو الشعر من الغنم واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الليونة والطراوة والرخاوة" وهي: رَعُنَ - يَرْعُنُ، رَخِيَ - يَرْخَى (رَخُوَ - يَرْخُو)، لانَ - يَليْنُ، عَهَن - يَعْهِنُ، ضَأَنَ - يَضْأَنُ، طَرِيَ - يَطْرَى (طَرُوَ - يَطْرُو) ضأن ﴿ثمانية أزواج من الضأن اثنين ومن المعز اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين نبئوني بعلم إن كنتم صادقين(143)﴾ الأنعام مختار الصحاح ● [ضأَن] ض أَ ن: الضَّائِنُ ضد الماعز والجمع الضَّأْنُ والمعز كراكب وركب وسافر وسفر و ضَأنُ أيضا كحارس وحرس وقد يجمع على ضَئِينٍ مثل غز وغزي والأنثى ضائِنةٌ والجمع ضَوائِنُ و أضْأنَ الرجل كثر ضأنه معجم الفرائد القرآنية ض أ ن "الضَّأْنِ" ي قوله تعالى:" ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ" (143) الأنعام. الضَّأنُ : ذو الصوف من الغنم، ويقابل المعز، وهو جمع ضائن . الراغب ضأن - الضأن معروف. قال تعالى: }من الضأن اثنين{ [الأنعام/143]، وأضأن الرجل: إذا كثر ضأنه، وقيل: الضائنة واحد الضأن. ملخص اللسان: 1. الضّائنُ من الغنم: ذو الصوفِ، ويُوصَفُ به ، والجمع الضّأْنُ ، والضّانُ أَصله ضَأْن، فخفف. 2. الضوائن جمع ضائنة وهي الشاة من الغنم خلاف المعز. 3. وقد ضأَنْتُها أَي عزَلْتها. 4. ورجل ضائنٌ إذا كان ضعيفاً، 5. ورجل ضائنٌ: لَيِّنٌ كأَنه نعجة، كأَنه نعجة، وقيل: هو الذي لا يزال حسن الجسم مع قلة طُعْمٍ، وقيل: هو اللَّيِّنُ البطن المُسْترْخِية. لسان العرب ● - ضأن: الضّائنُ من الغنم: ذو الصوفِ، ويُوصَفُ به فيقال: كَبْش ضائنٌ، والأُنثى ضائنة. والضّائنُ: خلافُ الماعز، والجمع الضّأْنُ والضّأَنُ مثل المَعْزِ والمَعَزِ. والضَّئِينُ والضِّئينُ: تميمية. والضَّيْن والضِّينُ، غير مهموزين؛ عن ابن الأَعرابي: كلها أَسماء لجمعهما، فالضأْن كالرَّكْب، والضَّأَنُ كالقَعَد، والضَّئِين كالغَزِيّ والقَطِين، والضِّئِين داخل على الضِّئِين، أَتبعوا الكسر الكسر، يطرد هذا في جميع حروف الحلق إذا كان المثال فَعِلاَ أَو فَعِيلاَ، وأَما الضِّينُ والضَّيْنُ فشاذ نادر، لأَن ضائناً صحيح مهموز، والضِّين والضَّين معتلّ غير مهموز، وقد حكي في جمع الضّأْنِ أَضْؤُنٌ؛ وقوله أَنشده يعقوب في المبقلوب: إذا ما دَعا نَعْمانُ آضُنَ سالِمٍ، عَلَنَّ، وإن كانت مَذانِبُه حُمْرَا (* قوله «علنّ» الذي في المحكم: عليّ). أَراد: أَضْؤُناً، فقلب، ودُعاؤه أَن يكثر الحشيش فيه فيصير فيه الذُّبابُ، فإِذا تَرَنَّم سمع الرِّعاءُ صوْتَه فعلموا أَن هناك رَوْضة فساقوا إِبلهم ومواشيهم إليها فَرَعَوْا منها، فذلك دُعاء نَعْمَانَ إياهم. قال أَبو الهيثم: جمع الضائن ضَأَنٌ، كما يقال ماعِزٌ ومَعَز، وخادِم وخَدَم، وغائب وغَيَب، وحارس وحَرَس، وناهِل ونَهَلٌ. قال: والضّانُ أَصله ضَأْن، فخفف. والضّأْنُ: جمع الضائن، ويُجْمَع الضَّئِينَ، والأُنثى ضائنة، والجمع ضَوائن. وفي حديث شَقيق: مَثَلُ قُرّاءِ هذا الزمان كَمَثل غَنَمٍ ضَوائِنَ ذاتِ صُوف عِجاف؛ الضوائن جمع ضائنة وهي الشاة من الغنم خلاف المعز. ومِعْزَى ضِئْنيَّةٌ: تأْلف الضّأْنَ، وسِقاءٌ ضِئْنِيٌّ على ذلك اللفظ إِذا كان من مَسْكِ ضائنةٍ وكان واسعاً، وكل ذلك من نادر معدول النسب؛ أَنشد ابن الأَعرابي: إذا ما مَشَى وَرْدانُ واهْتَزَّتِ اسْتُه، كما اهْتَزَّ ضِئْنِيٌُّ لفَرْعاء يُؤْدَلُ. عنى بالضِّئْنِيِّ هذا النوع من الأَسْقية. التهذيب: الضِّئْنيّ السقاء الذي يُمْخَضُ به الرائب، يسمى ضِئْنِيّاً إذا كان ضَخْماً من جلد الضّأْن؛ قال حُميد: وجاءتْ بضِئْنِيٍّ، كأَنَّ دَوِيّهُ تَرَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْه الرَّواعِدُ. وأَضْأَنَ القومُ: كثرَ ضأْنهم. ويقال: اضْأَنْ ضأْنك وامْعَزْ مَعَزَك أَي اعْزِلْ ذا من ذا. وقد ضأَنْتُها أَي عزَلْتها. ورجل ضائنٌ إذا كان ضعيفاً، ورجل ماعِزٌ إذا كان حازماً مانعاً ما وراءه. ورجل ضائنٌ: لَيِّنٌ كأَنه نعجة، وقيل: هو الذي لا يزال حسن الجسم مع قلة طُعْمٍ، وقيل: هو اللَّيِّنُ البطن المُسْترْخِية. ويقال: رملة ضائنةٌ، وهي البيضاء العريضة؛ وقال الجَعْدِي: إلى نَعّجٍ من ضائِنِ الرَّمْلِ أَعْفَرَا (* قوله «وقال الجعدي إلخ» صدره كما في التكملة: فباتت كأن بطنها طي ريطة وزاد: والضأنة، بفتح فسكون، الخزامة إذا كانت من عقب.) وفي حديث أَبي هريرة: قال له أَبانُ بن سعيد وَبْرٌ تدَلَّى من رأْسِ ضالٍ؛ ضالٌ، بالتخفيف: مكان أَو جبل بعينه، يريد به تَوْهِينَ أَمره وتحقير قدره، ويروى بالنون، وهو أَيضاً جبل في أَرض دَوْسٍ، وقيل: أَراد به الضأْن من الغنم، فتكون أَلفه همزة. مقاييس اللغة: (ضأن) الضاد والهمزة والنون أُصَيلٌ صحيح، وهو بعض الأنعام. من ذلك الضأن. يقال أَضْأَنَ الرجلُ، إِذا كَثُرَ ضأنُهُ. والضائنة الواحدة من الضأن. وحكى بعضُهم: فلانٌ ضائن البطنِ: مسترخِيهِ. القاموس المحيط: الضَّائِنُ الضعيفُ، والمُسْتَرْخِي البطنِ، والحَسَنُ الجِسْمِ، القليلُ الطَّعْمِ، والأبيضُ العريضُ من الرَّمْلِ، وخِلافُ الماعِزِ من الغَنَمِ ج ضَأْنٌ، ويُحَرَّكُ، وكأميرٍ، وهي ضَائِنَةٌ ج ضَوائِنُ. وأضأَنَ: كثُرَ ضَأْنُهُ. وأضْئِنْ ضَأْنَكَ: اعْزِلْها من المَعَزِ. والضِئْنِيُّ، بالكسرِ: السِقاء الضخْمُ من جِلْدَةٍ يُمْخَضُ بها الرائِبُ. والضَّانَةُ: الخِزامَةُ إذا كانت من عَقَبٍ. تاج العروس: ( الضائن الضعيف ) والماعز الحازم المانع ما وراءه وقيل رجل ضائن لين كانه نعجة ( و ) قيل هو ( المسترخى البطن ) اللينه ( و ) قيل هو ( الحسن الجسم القليل الطعم ) وكل مجاز ( و ) الضائن ( الابيض العريض من الرمل ) قال الجعدى * الى نعج من ضائن الرمل اعفرا * ( و ) الضائن ( خلاف الماعز من الغنم ج ضان ) كركب وراكب ( ويحرك ) كخدم وخادم عن أي الهيثم ( وكامير ) كغزى وقطين ( وهى ضائنة ج ضوائن ) ومنه حديث شقيق مثل قراء هذا الزمان كمثل غنم ضوائن ذات صوف عجاف ( واضان ) الرجل ( كثرضانه و ) يقال اضئن ضانك ) أي ( اعزلها من المعز ) ونص الازهرى اضان ضانك وامعز معزك أي اعزل ذا من ذا وقد ضانتها أي عزلتها ( والضئنى بالكسر السقاء الضخم من جلدة يمخض بها الرائب ) صواب العبارة من جلد يمخض به الرائب وهو من نادر معدول انسب وانشد ابن الاعرابي إذا ما مشى وردان واهتزت استه * كما اهتز ضئنى لفرعاء يؤدل وانشد الازهرى لحميد بن ثور وجاءت بضئنى كان دويه * ترنم رعد جاوبته الرواعد ( والضانة الخزامة إذا كانت من عقب ) عن شمر وانشد لابن ميادة قطعت بمصلال الخشاش يردها * على الكره منها ضانة وجديل * ومما يستدرك عليه الضئين بالكسر جمع الضان تميمية وهو داخل على الضئين كامير اتبعوا الكسر الكسر يطرد هذا في جميع حروف الحلق إذا كان المثال فعلا أو فعيلا ويجمع الضائن على الضين بالكسر والفتح معتلان غير مهموزين وهمانا دران شاذان لان ضائنا صحيح مهموز وقد حكى في جمع الضان اضؤن وآضن بالقلب وانشد يعقوب إذا ماد عى نعمان آضن سالم * على وان كانت مذانبه حمرا اراد اضؤنا فقلب ومعزى ضئنية تالف الضان وهو نادر من معدول انتسب وراس ضان جبل في ارض دوس والضائن نوع من الضباب خلاف الماعز
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٤ (الإجمالي: ١٨)
- معز
الآيات المشتركة: ١ · Kıllı hayvan
- شمل
الآيات المشتركة: ١ · Sol
- ثمن
الآيات المشتركة: ١ · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
- ثني
الآيات المشتركة: ١ · Sena yaka demektir
- أنث
الآيات المشتركة: ١ · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
- حرم
الآيات المشتركة: ١ · Hiram keçe demektir
- زوج
الآيات المشتركة: ١ · İlik ve düğme çiftinin her biridir
- صدق
الآيات المشتركة: ١ · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- نبأ
الآيات المشتركة: ١ · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- ذكر
الآيات المشتركة: ١ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- رحم
الآيات المشتركة: ١ · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- علم
الآيات المشتركة: ١ · Dağın sivri noktası demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ …
Yünlü hayvanlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضأن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غنم, نعم, بهت |
| Zıt Kök | معز |
| Çekirdek Özet 1 | Yünlü küçükbaş hayvan, koyun ve uysal, yumuşak, gevşek tabiat |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nimet olarak yaratılan ve helal kılınan temel çiftlik hayvanı çifti |
| Çekirdek Özet 3 | İnsan tabiatındaki sertlik ve yumuşaklık dengesi ile mülkiyet ve helal rızık nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik bir tür adı sayıp cahiliye şirk sistemindeki haram kılma ve taksimat bağlamından koparmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضأ | Baskı altında yayılma, yumuşak biçimde çoğalma veya gevşeme eğilimi; nitekim ضنأ kökünde doğurma ve dölün çokluğu anlamı belirgindir | ن | Yayılma ve çoğalma eğilimine süreklilik, bedensel yumuşaklık ve yün örtüsü ile karakterize olan müstakil bir tür hüviyeti kazandırılmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya yan yatmış beden; sıkışma, yere yakınlık ve bastırma | Yere yakın, uysal, direnç göstermeyen ve yumuşak gövde yapısını simgeler |
| أ | Öküz başı; güç, önderlik, biyolojik canlılık ve başlangıç | Hayvani canlılığı, üreme gücünü ve türün somut beden varlığını ifade eder |
| ن | Filiz veya balık; süreklilik, hareket ve türeyiş | Dölün devamlılığını, yumuşak yapının sürekliliğini ve yün örtüsünün uzamasını temsil eder |
| ضأن | Sıkışıp yayılan yumuşak bedenin canlı bir türeyişle süreklilik kazanması | Dış etkilere direnç göstermeyen, yumuşak, yünlü, uysal ve insan denetimine tam açık koyun cinsi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yünlü küçükbaş hayvan (koyun). Karşıtı olan sert ve kıllı keçiden (معز) yün örtüsü, uysallığı ve bedeninin gevşek yumuşaklığı ile ayrılır. Mecazen gevşek karınlı veya yumuşak huylu insan için de kullanılır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Humeyd b. Sevr el-Hilâlî bir beytinde koyun derisinden yapılmış yayık tulumunu nitelemek üzere bu kökü kullanmıştır: وجاءت بضئني كأن دويه / ترنم رعد جاوبته الرواعد |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde koyun cinsinin ayrıştırılması ve güdülmesi bağlamında darbımesel olarak yer almıştır: إضأن ضأنك وامعز معزك (Koyunlarını koyun olarak ayır, keçilerini de keçi olarak ayır). Ayrıca yumuşak mizaçlı ve zayıf kimseler için رجل ضائن denilmiştir. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde ضأن kökü, yünlü küçükbaş hayvanı (koyun, sürü) adlandıran en eski ve yaygın ortak miras sözcüklerden biridir. Batı Sami ve Kuzeybatı Sami dillerinde kök düzenli ses denklikleriyle korunmuştur. İbranicede sürü ve özellikle koyun-keçi sürüsü anlamına gelen צֹאן (ṣōn), Süryanicede ve Ârâmîcede yine davar ve koyun sürüsü anlamındaki ܥܳܢܳܐ / צאנא (ʿānā / ṣānā) biçimleri doğrudan bu kökün soydaşlarıdır. Akadcada ise şeriat ve ekonomi metinlerinde sürüyü ifade eden ṣēnu(m) kelimesi aynı morfolojik çekirdeği temsil eder. Kökün Sami ortak mirasındaki ilksel semantik matrisi, ehlileştirilmiş, kendiliğinden savunması zayıf, güdülmeye ve yünü için yetiştirilmeye muhtaç uysal sürüyü tanımlamasıdır. Arapçada kelime hemze ile telaffuz edilerek korunmuş, kabile lehçelerinde yumuşatılarak ضين veya ضين biçimlerine de uğramıştır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Foreign Vocabulary of the Qur’an.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضأن kökünden türeyen ضائنة ve أَضْأَنَ | Koyun sahibi olmak, koyun sürüsü çoğalmak ve yumuşak mizaçlı olmak yönünde iç türetimler mevcuttur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צֹאן (ṣōn), Akadca ṣēnu(m), Süryanice ܥܳܢܳܐ (ʿānā) | Tüm temel Sami dillerinde sürü ve koyun türünü adlandıran ortak Proto-Semitik sözcük mirasıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır ve Berberi dillerinde küçükbaş hayvan adlandırmaları | Afro-Asyatik katmanda küçükbaş hayvan ve otlatma terimleriyle ortak kök ihtimali bulunsa da doğrudan fonetik denkliği sınırlıdır | Muhtemel |
المصدر David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضأن | Anlamlı | Yünlü davar, koyun, yumuşaklık | Yün sahibi küçükbaş hayvan türü ve mecazen gevşeklik | Kur'an'da geçer, hedef köktür |
| ضنأ | Anlamlı | Doğurmak, çok yavru yapmak | Canlının dölünün çoğalması ve gizlendiği yerden çıkması | Kur'an'da geçmez; hedef kökle üretkenlik yönünden ilişkilidir |
| أضن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| أنض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök teşkil etmez |
| نضأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök teşkil etmez |
| نأض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök teşkil etmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضأن | Merkez | Küçükbaş ehil hayvan | Özellikle yünlü, yumuşak gövdeli ve uysal koyun türünü ifade eder | Beden yapısındaki gevşeklik ve yumuşaklık esastır |
| غنم | Komşu | Küçükbaş hayvan sürüsü | Tür ayrımı gözetmeksizin koyun ve keçinin tamamını ve elde edilen ganimet niteliğindeki faydayı içerir | Mülkiyet ve kazanç boyutu öne çıkar |
| نعم | Komşu | Çiftlik hayvanları (en'âm) | Deve, sığır, koyun ve keçiyi içine alan genel nimet ve otlayan hayvan cinsi | İlahi lütuf ve ekonomik genel sınıflandırmadır |
| بهت | Komşu | Dilsiz hayvan cinsi (behîme) | Hayvanların konuşma yetisinden yoksun oluşunu ve genel biyolojik sınıfını anlatır | Anlama ve idrak dışılığı ifade eder |
| معز | Zıt | Kıllı küçükbaş hayvan (keçi) | Sert kıllı, dik başlı, çevik, tırmanıcı ve sert tabiatlı keçi türünü bildirir | ضأن kökünün fiziksel ve mizaci tam zıddıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضأن | Koyun, yünlü davar | Yünlü, yumuşak yapılı küçükbaş hayvan cinsi | Kesin |
| Latince | Ovis, aries | Koyun, koç | Biyolojik tür olarak koyunu karşılar; Arapçadaki gevşeklik ve yumuşaklık tabiatı nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Sheep, ovine | Koyun, koyun türü | Yünlü küçükbaş türünü tam karşılar; uysallık çağrışımı taşır fakat kökün bedensel yumuşaklık türevlerini içermez | Güçlü |
| Almanca | Schaf | Koyun | Biyolojik koyun türünü ve sürü hayvanını karşılar; etimolojik olarak yün ve uysallıkla örtüşür | Güçlü |
| Fransızca | Ovin, mouton | Koyun, davar | Evcil küçükbaş yünlü hayvanı ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الضَّأْن | Koyun türü (erkek ve dişi çifti) | Cahiliye putperestlerinin hayvanlar üzerinde kurduğu keyfi haram ve helal tabularının çürütülmesi bağlamında, ilahi rızık nizamının somut bir unsuru olarak zikredilir (En'âm 6:143) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeriat koyma yetkisi (teşri) | Müşriklerin kendi hevalarıyla koyun türünün dişisini veya erkeğini haram kılmalarının batıllığı ve ilahi vahye isnadının reddi | Yaratılışın aslen mubahlığı ve haram kılma yetkisinin yalnızca Allah'a ait olması |
| Fıkıh | Zekât, kurban ve hedy hükümleri | Zekâta tabi hayvan nisabı, kurban edilecek koyunda yaş şartı (ceza' ve seniy) ve adak ahkâmı | Yünlü küçükbaşın iktisadi ve ibadi bir mükellefiyet nesnesi olarak kesin tanımlanması |
| Tefsir | Sekiz çift hayvanın (ezvâc) izahı | Ayette geçen sekiz eşten koyun çiftinin erkek ve dişisinin insanın tasarrufuna verilmiş rızık oluşu | Cahiliye tabularının ontolojik ve mantıksal tutarsızlığının deşifre edilmesi |
| Hadis | Sürü idaresi ve mizaç analizi | Peygamberlerin çobanlık tecrübesi, koyun sahiplerindeki vakar ve sekinet ile deve sahiplerindeki kabalık mukayesesi | Koyun güdenlerde uysallık, tevazu ve yumuşak huyluluğun gelişmesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teşri ve tevhid nizamı | İlahi rızık ve ibadet vasıtası | Keyfi tabuları geçersiz kılma | Allah'ın helal kıldığı koyun türünü kutsallaştırarak veya tabulaştırarak haram saymanın şirke dayalı mantığını iptal eder | Kesin |
| İlmi | Biyolojik ve zoolojik sınıflandırma | Ehlileşmiş yünlü memeli türü | Karşıt kutbuyla cins ayrımı | Koyun (ضأن) ile keçi (معز) arasındaki morfolojik, anatomik ve davranışsal farkları belirler | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki egemenlik ve yetki | Teşri otoritesinin tekeliyeti | Toplumsal hiyerarşiyi kırma | Kabile reislerinin veya din adamlarının hayvanlar üzerinde helal-haram belirleme siyasetini reddederek norm koyma hakkını tevhide bağlar | Güçlü |
| İktisadi | Temel küçükbaş hayvancılık sermayesi | Yün, et, süt ve deri kaynağı | Temel geçim ve servet üretimi | Göçebe ve yerleşik ekonomilerde zekâtın matrahını ve sürdürülebilir gıda nizamını kurar | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük elastikiyet modülü ve sönümleme katsayısı | Dış kuvvet ve baskı karşısında rijit bir direnç göstermeyip gerilimi emen, yumuşak ve esnek kütle davranışı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pasif uyumlanma ve kolektif sürü davranışı | Bireysel direniş yerine toplumsal normlara ve yönlendirici otoriteye dirençsizce uyum gösteren yumuşak toplumsal katman | Muhtemel |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Sözcüğü sadece sıradan bir çiftlik hayvanı ve et-süt maddesi sayıp, Kur'an'ın müşrik zihniyetini çürütürken kullandığı ontolojik zıtlık ve teşri eksenini görmezden gelmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ضأن ve معز zıtlığı üzerinden erkeğin, dişinin ve ana rahminde taşınan ceninin rızık olarak insana sunulduğunu, mülkiyetin ve tasarrufun sadece ilahi meşruiyet dairesinde helal olduğunu kavrama |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki mantıksal sorgulamayı (Allah hangisini haram kıldı: İki erkeği mi, iki dişiyi mi, yoksa dişilerin rahimlerinin kuşattığını mı?) anlamsız bir biyolojik detay sayarak vahyin hurafeleri yok eden diyalektik gücünü ıskalamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ilahi nimetleri ve mülkiyet alanını insan hevasına ve kabilevi tabulara bırakmadığını; helal ve haram sınırlarının somut yaratılış gerçekliğine dayandığını gösterdiği için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | En'âm suresinde yer alan ve cahiliye Araplarının bahîre, sâibe, vasîle ve hâm gibi uydurma yasaklarla hayvanları kendilerine haram kıldıkları bâtıl dini pratikleri eleştiren ayet grubunda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Din adına keyfi yasak koyma eğilimini, din adamı veya yönetici sınıfın rızıkları haramlaştırma yetkisine sahip olduğu zannını ve yaratılmışların meşru kullanım alanını daraltan zihniyeti düzeltir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamYünlü örtüye sahip, bedeni yumuşak ve gevşek, uysal küçükbaş hayvan (koyun).
- Soyut anlamDış etkilere karşı sert direnç göstermeyen, yönlendirilmeye açık yumuşaklık ve insanın istifadesine sunulmuş meşru rızık boyutu.
- Sistematik karşılıkİlahî yaratılış düzeninde helal kılınmış, şirk düzeninin keyfi haram tabularını bozan iktisadi ve teşrii temel nimet birimi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde koyun türünü temsil eder. bu türün erkek () ve dişi () çiftlerinden oluşan meşru rızık kümesidir. ifadesi, yaratılış ve cevher bakımından erkeğin dişiye veya dişinin erkeğe ontolojik bir haramlık farkı oluşturmadığını simgeler. ise ilahi vahiyde bu cinslerin hiçbirine yönelik keyfi bir haramlık atfının bulunmadığını, müşriklerin tabularının hükümsüz boş küme olduğunu ifade eder.