عضض
ع - ض - ض
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ٨
معناه في القرآن: Isırdılar
ملاحظاتي
المعاجم(٨)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٣٠باب العين والضاد
)ع ض، ض ع( عض: العَضُّ بالأسنان والفعل منه عَضَضْتُ أنا وعَضَّ يَعَضُّ. وتقول: كلب عَضُوضٌ وفَرسٌ عَضُوضٌ.
وتقولُ: برئت إليك من العِضاض والنَّفار والخِراط والحِران والشِّماس.
والعِضُّ: الرجل السِّيء الخُلُق، قال:
ولم أكُ عِضّاً في النَّدامَى مُلَوَّمَا
والجمع أعضاض. والعُضُّ: الشَّجر الشَّائِكُ، وبَنُو فُلان مُعِضُّون أي يرْعون العُضَّ. وإبلٌ مُعضَّة: ترعاه، وشارِسة ترْعى
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٥٤٥ابن السكيت: عَضِضْت باللقمة فأنا أعَضُّ. وقال أبو عبيدة: عَضَضْتُ بالفتح: لغة في الرِبابِ. يقال: عَضَّهُ، وعَضَّ به، وعَضَّ عليه. وهما يَتَعاضَّان، إذا عَضَّ كلُّ واحدٍ منهما صاحبه. وكذلك المُعاضَّةَ والعِضاضُ. وأعْضَضْتُهُ الشيءَ فعَضَّهُ. ويقال أعْضَضْتُهُ سيفي، أي ضربته به. وعَضَّ الرجل بصاحبه يَعَضُّ عَضيضاً، أي لزمه. وما لنا في هذا الأمر مَعَضٌّ، أي مُسْتَمْسَكٌ. وما عندنا عَضوضٌ وعَضاضٌ
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٢٧٣ع ض ض
ترأس قبل أن يعض في العلم بضرسٍ قاطع.
وبرئت إليك من عضاض هذه الدابة.
وما ذقت عضاضاً أي ما يعض.
" ومن تعزّى بعزاء الجاهلية فأعضوه بهن أبيه ".
ومن المستعار: هو أعوج ما يصلّيه عض الثقاف.
وأعض المحاجم قفاه.
وأعضّ السيف بساق البعير.
قال لبيد: ولكنا نعضّ السيف منها بأسوق عافيات الشحم كوم وعضّه الأمر: اشتد عليه.
وعضّته الحرب.
قال الأخطل: ضجّوا من الحرب إذ
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٩٬٣٨٥العَضُّ: الشدُّ بالأَسنان على الشيء، وكذلك عَضّ الحيَّة، ولا يقال للعَقْرَب لأَن لَدْغَها إِنما هو بِزُباناها وشَوْلَتِها، وقد عَضِضْتُه أَعَضُّه وعَضِضْتُ عليه عَضّاً وعِضاضاً وعَضِيضاً وعَضَّضْتُه، تميمة ولم يسمع لها بآتٍ على لغتهم، والأَمر منه عَضَّ واعْضَضْ. وفي حديث العِرْباض: وعَضُّوا عليها بالنواجِذِ؛ هذا مثل في شدّة الاستماك بأَمر الدين لأَن العَضَّ بالنواجذ عَضٌّ بجميع الفم والأَسنان،
العَضُّ: الشدُّ بالأَسنان على الشيء، وكذلك عَضّ الحيَّة، ولا يقال للعَقْرَب لأَن لَدْغَها إِنما هو بِزُباناها وشَوْلَتِها، وقد عَضِضْتُه أَعَضُّه وعَضِضْتُ عليه عَضّاً وعِضاضاً وعَضِيضاً وعَضَّضْتُه، تميمة ولم يسمع لها بآتٍ على لغتهم، والأَمر منه عَضَّ واعْضَضْ. وفي حديث العِرْباض: وعَضُّوا عليها بالنواجِذِ؛ هذا مثل في شدّة الاستماك بأَمر الدين لأَن العَضَّ بالنواجذ عَضٌّ بجميع الفم والأَسنان، وهي أَواخِرُ الأَسنان، وقيل: هي التي بعد الأَنياب. وحكى الجوهري عن ابن السكيت: عضضت باللقمة فأَنا أَعَضُّ، وقال أََبو عبيدة: عَضَضْتُ، بالفتح، لغة في الرِّبابِ. قال ابن بري: هذا تصحيف على ابن السكيت، والذي ذكره ابن السكيت في كتاب الإِصلاح: غَصِصْتُ باللقمة فأَنا أَغَصُّ بها غَصَصاً. قال أَبو عبيدة: وغَصَصْتُ لغة في الرِّبابِ، بالصاد المهملة لا بالضاد المعجمة. ويقال: عَضَّه وعَضَّ به وعَضَّ عليه وهما يَتعاضّانِ إِذا عَضَّ كل واحد منهما صاحبه، وكذلك المُعاضَّةُ والعِضاضُ. وأَعْضَضْتُه سيفي: ضربته به. وما لنا في هذا الأَمر مَعَضٌّ أَي مُسْتَمْسَكٌ. والعَضُّ باللسان: أَنْ يَتَناوَلَه بما لا ينبغي، والفعلُ كالفعلِ، وكذلك المصدر. ودابةٌ ذاتُ عَضِيضٍ وعِضاضٍ، قال سيبويه: العِضاضُ اسم كالسِّبابِ ليس على فَعَلَه فَعْلاً. وفرَسٌ عَضُوضٌ أَي يَعَضُّ، وكلب عَضوض وناقة عَضوض، بغير هاء. ويقال: بَرِئْتُ إِليك من العِضاضِ والعَضِيضِ إِذا باع دابَّة وبَرِئَ إِلى مشتريها من عَضِّها الناسَ، والعُيُوبُ تجيءُ على فِعال، بكسر الفاء. وأَعْضَضْتُه الشيءَ فَعَضَّه، وفي الحديث: من تَعَزَّى بِعَزاءِ الجاهلية فأَعِضُّوه بِهَنِ أَبيه ولا تَكْنُوا أَي قُولوا له: اعْضَضْ بأَيْرِ أَبيك ولا تكنوا عن الأَير بالهن تنكيلاً وتأْديباً لمن دعَا دَعْوى الجاهلية؛ ومنه الحديث أَيضاً: من اتَّصَلَ فأَعِضُّوه أَي من انتسَب نِسْبَةَ الجاهلية وقال يا لفلان. وفي حديث أُبَيّ: أَنه أَعَضَّ إِنساناً اتّصَل. وقال أَبو جهل لعتبة يوم بدر: واللّه لو غَيْرُك يقول هذا لأَعْضَضْتُه؛ وقال الأَعْشى: عَضَّ بما أَبْقَى المَواسِي له من أُمِّه، في الزَّمَنِ الغابِرِ وما ذاقَ عَضاضاً أَي ما يُعَضُّ عليه. ويقال: ما عندنا أَكالٌ ولا عَضاضٌ؛ وقال: كأَنَّ تَحْتي بازِياً رَكَّاضا أَخْدَرَ خَمْساً، لم يَذُقْ عَضاضا أَخْدَرَ: أَقامَ خَمْساً في خِدْره، يريد أَن هذا البازي أَقام في وَكْره خمس ليال مع أَيامهن لم يذق طعاماً ثم خرج بعد ذلك يطلب الصيد وهو قَرِمٌ إِلى اللحم شديد الطيران، فشبه ناقته به. وقال ابن بزرج: ما أَتانا من عَضاضٍ وعَضُوضٍ ومَعْضُوضٍ أَي ما أَتانا شيءٌ نَعَضُّه. قال: وإِذا كان القوم لا بنين لهم فلا عليهم أَن يَرَوْا عَضاضاً. وعَضَّ الرجلُ بصاحِبه يَعَضُّه عَضّاً: لَزِمَه ولَزِقَ به. وفي حديث يعلى: يَنْطَلِقُ أَحدكم إِلى أَخيه فَيَعَضُّه كَعَضِيضِ الفَحْلِ؛ أَصل العَضِيضِ اللزوم، وقال ابن الأَثير في النهاية: المراد به ههنا العَضُّ نفسه لأَنه بعضه له يلزمه. وعَضَّ الثِّقافُ بأَنابِيبِ الرُّمْحِ عَضّاً وعَضَّ عليها: لَزِمَها، وهو مَثَلٌ بما تقدَّمَ لأَن حقيقة هذا الباب اللزوم واللزوق. وأَعَضَّ الرُّمْحَ الثِّقافَ: أَلزمه إِيّاه. وأَعَضَّ الحَجَّامُ المِحْجَمةَ قفاه: أَلزمها إِيّاه؛ عن اللحياني. وفلان عِضُّ فلان وعَضِيضُه أَي قِرْنُه. ورجل عِضٌّ: مُصْلِحٌ لِمَعِيشته وماله ولازم له حَسَنُ القِيامِ عليه. وعَضِضْتُ بمالي عُضُوضاً وعَضاضةً: لَزِمْتُه. ويقال: إِنه لَعِضُّ مال، وفلان عِضُّ سفَر قويٌّ عليه وعِضُّ قتال؛ وأَنشد الأَصمعي:لم نُبْقِ من بَغْيِ الأَعادي عِضّا والعَضُوضُ: من أَسماء الدَّواهي. وفي التهذيب: العَضْعَضُ العِضُّ الشديد، ومنهم من قَيَّدَهُ من الرجال. والضَّعْضَعُ: الضعيفُ. والعِضُّ: الداهِيةُ. وقد عَضِضْتَ يا رجل أَي صِرْتَ عِضّاً؛ قال القطامي: أَحادِيثُ مِن أَنباءِ عادٍ وجُرْهُمٍ يُثَوِّرُها العِضّانِ: زَيْدٌ ودَغْفَلُ يريد بالعِضِّينِ زيد بن الكَيِّسِ النُّمَيْري، ودَغْفَلاً النسَّابةَ، وكانا عالمي العرب بأَنسابها وأَيامها وحِكَمِها؛ قال ابن بري: وشاهد العِضِّ أَيضاً قول نجاد الخيبري: فَجَّعَهُمْ، باللَّبَنِ العَكَرْكَرِ، عِضٌّ لَئِيمُ المُنْتَمَى والعُنْصُرِ والعِضُّ أَيضاً: السَّيءُ الخُلُق؛ قال: ولم أَكُ عِضّاً في النَّدامى مُلَوَّما والجمع أَعضاضٌ. والعِضُّ، بكسر العين: العِضاهُ. وأَعَضَّتِ الأَرضُ، وأَرضٌ مُعِضَّة: كثيرة العِضاهِ. وقومٌ مُعِضُّونَ: تَرْعَى إِبلهم العِضَّ. والعُضُّ، بضم العين: النوى المَرْضُوخُ والكُسْبُ تُعْلَفُه الإِبل وهو عَلَف أَهل الأَمصار؛ قال الأَعشى: من سَراة الهِجانِ صَلَّبَها العُـ ـض، ورَعْيُ الحِمَى، وطولُ الحِيالِ العُضُّ: عَلَفُ أَهل الأَمصار مثل القَتِّ والنوى. وقال أََبو حنيفة: العُضُّ العجينُ الذي تعلفه الإِبل، وهو أَيضاً الشجر الغليظ الذي يبقى في الأَرض. قال: والعَضاضُ كالعُضِّ، والعَضاضُ أَيضاً ما غَلُظَ من النبت وعَسا. وأَغَضَّ القومُ: أَكَلَتْ إِبلهم العُضَّ أَو العَضاضَ؛ وأَنشد: أَقولُ، وأَهْلي مُؤْرِكُونَ وأَهْلُها مُعِضُّونَ: إِن سارَتْ فكيفَ أَسيرُ؟ وقال مرة في تفسير هذا البيت عند ذكر بعض أَوصاف العِضاه: إِبل مُعِضَّةٌ تَرْعَى العِضاهَ، فجعلها إِذ كان من الشجر لا من العُشْبِ بمنزلة المعلوفة في أَهلها النَّوَى وشبهه، وذلك أَن العُضَّ هو علَف الرِّيفِ من النوى والقَتِّ وما أَشبه ذلك، ولا يجوز أَن يقال من العِضاه مُعِضٌّ إِلا على هذا التأْويل. والمُعِضُّ: الذي تأْكل إِبله العُضَّ. والمُؤْرِكُ: الذي تأْكل إِبله الأَراكَ والحَمْضَ، والأَراكُ من الحَمْضِ. قال ابن سيده: قال المتعقب غَلِطَ أَبو حنيفة في الذي قاله وأَساءَ تخريج وجه كلام الشاعر لأَنه قال: إِذا رعى القوم العِضاه قيل القوم مُعِضُّونَ، فما لذكره العُضّ، وهو علف الأَمصار، مع قول الرجل العِضاه: وأَين سُهَيْلٌ من الفَرْقَدِ وقوله: لا يجوز أَن يقال من العِضاه مُعِضٌّ إِلا على هذا التأْويل، شرط غير مقبول منه لأَنَّ ثَمَّ شيئاً غَيَّره عليه قبل، ونحن نذكره إِن شاء اللّه تعالى. وفي الصحاح: بعير عُضاضِيٌّ أَي سمين منسوب إِلى أَكل العُضِّ؛ قال ابن بري: وقد أَنكر عليُّ بنُ حمزة أَن يكون العُضُّ النوى لقول امرئ القيس: تَقْدُمُه نَهْدَةٌ سَبُوحٌ، صَلَّبَها العُضُّ والحِيالُ قال أَبو زيد في أَول كتاب الكلإِ والشجر: العضاه اسم يقع على شجر من شجر الشوك له أََسماء مختلفة يجمعها العضاه، واحدتها عِضاهةٌ، وإِنما العِضاه الخالص منه ما عظم واشتد شوكه، وما صغر من شجر الشوك فإِنه يقال له العِضُّ والشِّرْسُ، وإِذا اجتمَعَت جموع ذلك فما له شوك من صغاره عِضٌّ وشِرْسٌ، ولا يُدْعَيانِ عِضاهاً، فمن العِضاه السَّمُرُ والعُرْفُطُ والسَّيالُ والقَرَظُ والقَتادُ الأَعظم والكَنَهْبَلُ والعَوْسَجُ والسِّدْرُ والغافُ والغَرَبُ، فهذه عِضاهٌ أَجمع ومن عِضاهِ القِياسِ، وليس بالعضاه الخالص الشَّوْحَطُ والنَّبْعُ والشِّرْيانُ والسَّراءُ والنَّشَمُ والعُجْرُمُ والتَّأْلَبُ والغَرَفُ فهذه تدعى كلُّها عِضاهَ القِياسِ، يعني القِسيَّ، وليست بالعضاه الخالص ولا بالعِضِّ؛ ومن العِضِّ والشَّرْسِ القَتادُ الأَصغر، وهي التي ثمرتها نُفّاخةٌ كَنُفّاخةِ العُشَرِ إِذا حركت انفقأَت، ومنها الشُّبْرُمُ والشِّبْرِقُ والحاجُ واللَّصَفُ والكَلْبةُ والعِتْرُ والتُّغْرُ فهذه عِضٌّ وليست بعضاه، ومن شجر الشوك الذي ليس بِعضٍّ ولا عضاه الشُّكاعَى والحُلاوَى والحاذُ والكُبُّ والسُّلَّحُ. وفي النوادر: هذا بلدُ عِضٍّ وأَعضاضٍ وعَضاضٍ أَي شجر ذي شوك. قال ابن السكيت في المنطق: بعير عاضٌّ إِذا كان يأْكل العِضَّ وهو في معنى عَضِهٍ، وعلى هذا التفصيل قول من قال مُعِضُّونَ يكون من العِضِّ الذي هو نفس العِضاه وتصح روايته. والعَضُوضُ من الآبارِ: الشاقَّةُ على الساقي في العمل، وقيل: هي البعِيدةُ القعرِ الضَّيِّقةُ؛ أَنشد: أَوْرَدَها سَعْدٌ عليَّ مُخْمِسا، بِئْراً عَضُوضاً وشِناناً يُبَّسا والعرب تقول: بِئْرٌ عَضُوضٌ وماءٌ عَضُوضٌ إِذا كان بعيدَ القعر يستقى منه بالسانِيةِ. وقال أَبو عمرو: البئرُ العَضُوضُ هي الكثيرة الماء، قال: وهي العَضِيضُ. في نوادره: ومِياهُ بني تميم عُضُضٌ، وما كانت البئر عَضُوضاً ولقد أَعَضَّتْ، وما كانت جُدّاً ولقد أَجَدَّتْ، وما كانت جَرُوراً ولقد أَجَرَّتْ. والعُضَّاضُ: ما بين رَوْثةِ الأَنف إِلى أَصله، وفي التهذيب: عِرْنِينُ الأَنف؛ قال: لمَّا رأَيْتُ العَبْدَ مُشْرَحِفَّا، أَعْدَمْتُه عُضَّاضَه والكَفَّا وقال ابن بري: قال أَبو عُمَر الزاهد العُضاضُ، بالضم، الأَنف؛ وقال ابن دريد: الغُضاضُ، بالغين المعجمة؛ وقال أَبو عمرو: العُضَّاضُ، بالضم والتشديد، الأَنف؛ وأَنشد لعياض بن درة: وأَلْجَمَه فأْسَ الهَوانِ فلاكَه، فأَعْضَى على عُضّاضِ أَنْفٍ مُصَلَّمِ قال الفراء: العُضاضِيُّ الرجل الناعم اللَّيِّنُ مأْخوذ من العُضاضِ وهو ما لانَ من الأَنف. وزَمَنٌ عَضُوضٌ أَي كَلِبٌ. قال ابن بري: عَضَّه القَتَبُ وعَضَّه الدهْرُ والحرْبُ، وهي عَضوض، وهو مستعار من عَضِّ الناب؛ قال المخبّل السعدي:لَعَمْرُ أَبيكَ، لا أَلْقَى ابنَ عَمٍّ، على الحِدْثانِ، خَيْراً من بَغِيضِ غَداةَ جَنَى عليّ بَنيَّ حَرْباً، وكيفَ يَدايَ بالحرْبِ العَضُوضِ؟ وأَنشد ابن بري لعبد اللّه بن الحجاج: وإِنِّي ذو غِنىً وكَرِيمُ قَوْمٍ، وفي الأَكْفاءِ ذو وَجْهٍ عَرِيضِ غَلَبْتُ بني أَبي العاصِي سَماحاً، وفي الحرْبِ المُنَكَّرَةِ العَضُوضِ ومُلْكٌ عَضُوضٌ: شديدٌ فيه عَسْفٌ وعَنْفٌ. وفي الحديث: ثم يكون مُلْكٌ عَضُوضٌ أَي يُصيبُ الرَّعِيَّةَ، فيه عسف وظلم، كأَنهم (* قوله «كأَنهم إلخ» كذا بالأصل. وأصل النسخة التي بأيدينا من النهاية ثم أصلحت كأنه يعضهم عضاً.) يُعَضُّونَ فيه عَضّاً. والعَضُوضُ من أَبْنِيةِ المُبالغَةِ، وفي رواية: ثم يكون مُلوك عُضُوضٌ، وهو جمع عِضٍّ، بالكسر، وهو الخَبِيثُ الشَّرِسُ. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: وسَتَرَوْنَ بعدي مُلْكاً عَضُوضاً. وقوْسٌ عَضُوضٌ إِذا لَزِقَ وترُها بِكَبدِها. وامرأَة عَضوض: لا يَنْفُذ فيها الذكَر من ضِيقها. وفلان يُعَضِّضُ شفتيه أَي يَعَضُّ ويُكْثِرُ ذلك من الغضَب. وفلان عِضاضُ عَيْشٍ أَي صَبُورٌ على الشدة. وعاضَّ القومُ العَيْشَ منذُ العامِ فاشتد عِضاضُهم أَي اشتدَّ عَيْشُهم. وغَلَقٌ عِضٌّ: لا يكادُ يَنْفَتِحُ.والتَّعْضُوضُ: ضرب من التمر شديد الحلاوة، تاؤُه زائدة مفتوحة، واحدته تَعْضُوضةٌ، وفي التهذيب: تمر أَسود، التاء فيه ليست بأَصلية. وفي الحديث: أَن وَفْدَ عَبْدِ القَيْسِ قَدِموا على النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، فكان فيما أَهْدَوْا له قُرُبٌ من تَعْضُوض؛ وأَنشد الرياشي في صفة نخل: أَسْوَد كاللَّيْلِ تَدَجَّى أَخْضَرُهْ، مُخالِط تَعْضُوضه وعُمُرُهْ، بَرْنِيَّ عَيْدانٍ قَلِيلٍ قِشَرُهْ العُمُر: نخل السُّكَّر. قال أَبو منصور: وما أَكلت تمراً أَحْمَتَ حَلاوةً من التَّعْضُوضِ، ومعدنه بهجر وقُراها. وفي الحديث أَيضاً: أَهْدَتْ لنا نَوْطاً من التعضوض. وقال أَبو حنيفة: التَّعْضُوضةُ تمرة طَحْلاءُ كبيرة رطْبة صَقِرةٌ لذيذة من جَيِّد التمر وشَهِيِّه. وفي حديث عبد الملك بن عمير: واللّه لتَعْضُوضٌ كأَنه أَخفاف الرِّباع أَطيب من هذا.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٥٧* ع ض ض * * عَضَّهُ * وعضَّ به وعضَّ عليه كله بمعنى وقد عَضَّهُ يَعَضُّه بالفتح * عَضًّا * وفي لغة بابه ردَّ و * أعَضَّه * الشيء * فعَضَّه * أي أمسكه بأسنانه
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٤٬٣٧٦عضضته ، متعديا بنفسه، عضضت عليه ، متعديا بعلى، وكذا عضضت به، متعديا بالباء، صرح به الجوهري والصاغاني، كسمع ومنع . قال شيخنا: وزنه بمنع وهم إذ الشرط غير موجود، كما في الناموس، إلا أن يحمل على تداخل اللغات، انتهى. قلت: الفتح نقله الجوهري ونصه: ابن السكيت: عضضت باللقمة فأنا أعض. وقال أبو عبيد: عضضت بالفتح لغة في الرباب. قال ابن بري: هذا تصحيف على ابن السكيت، والذي ذكره ابن السكيت في كتاب
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٩٠عَضَّ
عَضَّ A ( n. ac. عَضّ 1 , عَضِيْض 25 ) [ acc.
a. or Bi or 'Ala ], Gripped, bit; champed ( the bit ).
b. [ acc. & Bi ], Reviled.
c. [ Fī ], Perfected ( knowledge ).
d. [ Bi ], Clave to.
e. Rendered expert, matured.
عَضَّضَ
عَضَّضَ II ,
a. see I (a) .
عَاْضَضَ
عَاْضَضَ III ,
a. Bit each other.
أَعْضَضَ
أَعْضَضَ IV ,
a. Made to bite.
تَعَاْضَضَ
تَعَاْضَضَ VI ,
a. see III .
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣٦٬٥٣٤عضض
عَضَّ - يَعَضُّ
عَضَّ - يَعَضُّ + كائن + شيئاً: يقبض ويطبق أسنانه عليه
عَضَّ - يَعَضُّ + كائن + شيئاً + على شيء أو كائن: يقبض أسنانه على شيء، تأثراً وتفاعلاً بالشيء الآخر أو الكائن: يقبض بأسنانه شيئاً كما ولو كان يعض الشيء الآخر أو الكائن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفعل الحركي الهادف إلى إدخال شيء في جوف آخر كحركات الأكل والشرب
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٠ (الإجمالي: ٢٩)
- نمل
الآيات المشتركة: ١ · Karınca
- غيظ
الآيات المشتركة: ١ · Öfke
- خلو
الآيات المشتركة: ١ · Haliy : Boş arı kovanıdır
- صدر
الآيات المشتركة: ١ · Okun ön yarısına denir
- قول
الآيات المشتركة: ٢ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- حبب
الآيات المشتركة: ١ · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- ذو
الآيات المشتركة: ١ · Sahip
- يدي
الآيات المشتركة: ١ · El ve kol demektir
- لقي
الآيات المشتركة: ١ · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
- موت
الآيات المشتركة: ١ · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- مع
الآيات المشتركة: ١ · Beraber
- سبل
الآيات المشتركة: ١ · Biribirini kesen yoldur
الآيات التي ورد فيها(٢)
… بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ …
Isırdılar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عضض |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قضم, خضم, نهش |
| Zıt Kök | لفظ |
| Çekirdek Özet 1 | Dişlerle veya iki sert kenetle bir şeyi şiddetle sıkıştırma, kavramışken bırakmama |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel öfke, kin ve derin pişmanlığın bedensel dışavurumu olarak parmak veya el ısırma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir ilkeye, duruşa veya çaresizliğe bütün benlikle kilitlenme ve kenetlenme hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca basit bir biyolojik çiğneme eylemi sayılarak taşıdığı ruhsal kilitlenme ve kinin bedensel tezahürü boyutunun gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عض | İki sert nesne arasında kuvvetli baskı kurma, kenetlenme ve ayrılmayı engelleme; nitekim aynı çekirdeği taşıyan عضد kökünde pazu ve kenetleyici güç, عضل kökünde kasılma, sıkışma ve önleme, عضي kökünde ise parçalara ayırma ve ayırıcı kuvvet anlamı görülür. | ض | İkinci ض sesinin eklenmesi ve şeddeli yapı (taz‘îf), baskının iki taraflı kilitlenme şeklinde katlanmasını, dişlerin veya kıskaçların birbirine kilitlenerek bırakmayacak düzeyde şiddetli biçimde kavranmasını sağlamıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Nesneye odaklanma, yönelme ve kuvvetin tatbik edileceği hedefi sabitleme payını taşır. |
| ض | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme) | Hedeflenen nesneyi sertçe yakalama, kıstırma ve kuvvetli basınç uygulama payını taşır. |
| ض | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme) | Kıstırma hareketinin yinelenmesi, iki sert yüzeyin karşılıklı kapanarak kilitlenmesi ve tutunmanın süreklilik kazanması payını taşır. |
| عضض | Hedefe kilitlenip iki sert yüzey arasında kıstırarak kuvvetle kenetlenme ve bırakmama hareketi | Odaklanılan noktanın karşılıklı basınçla kavranıp dışarıya kaçışa imkân tanımayacak şekilde dişlenmesi ve kilitlenmesi durumunu ifade eder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi dişlerle veya çeneler arasında kuvvetle sıkıştırmak, sertçe ısırmak ve yakalamak; bineklerin ısırma huyu (عِضاض), devenin dikenli bitkileri sertçe kemirmesi (عُضّ) ve kılıcın kemiğe işlemesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında kılıcın devenin bacaklarına şiddetle geçirilmesini anlatırken kökü şöyle kullanır: ولكنا نعضّ السيف منها / بأسوق عافيات الشحم كوم |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde sünnete ve temel ilkelere sımsıkı tutunmayı anlatmak için azı dişleriyle kenetlenme kinayesi olarak zikredilir: عَضُّوا عليها بالنواجِذِ. Ayrıca Ahfeş ve Ahtal'ın şiirinde savaşın insanları kuşatıp ezmesi anlamında yer alır: ضجّوا من الحرب إذ عضّت غواربهم / وقيس عيلان من أخلاقها الضجر |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça عضض kökü, Sami dillerinde iki sert yüzey arasında sıkıştırma, ezme, ısırma ve kenetlenme bildiren Proto-Sami ikili çekirdek kök matrisine dayanır. Güney Sami kolunda ve Epigrafik Güney Arapçada (Sabaik) kök benzer biçimde dişleme ve sıkıca tutunma anlamlarında korunmuştur. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) dişle ezme ve ısırma fonksiyonu çoğunlukla ses değişimleriyle veya farklı biliteral varyantlarla (נשך / נכת) temsil edilmekle birlikte, sertçe sıkıştırma ve kilitlenme semantiği Arapçada çift sesli muzaaf yapıyla (عضض) hem fiziksel ısırma hem de mecazi kuşatma ve kilitlenme boyutuyla derinleşmiştir. Dildeki ses benzeşimi, basıncın iki yönlü oluşunu ve hareketin kapanıp ayrılmayan karakterini pekiştirmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عض çekirdeğinden türeyen muzaaf form | Dişlerle bir şeyi kuvvetlice tutma, kenetlenme, dikenli ve sert ağaçları kemirme ve sert bir kilitlenme yaşama anlamına yoğunlaşmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Sabaik paralelleri | İki sert nesne veya çene arasında sıkıştırma, baskı kurma ve ısırarak sabitlenme ortak semantik köküne bağlıdır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çene/sıkıştırma tabanı | Çene hareketi ve nesneyi kıskaç içine alma hareketini niteleyen köklerle muhtemel arkaik bağlar taşır. | Muhtemel |
المصدر David Cohen, Lisān al-ʿArab, Lane's Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عضض | Anlamlı | Isırmak, kenetlenmek | Dişlerle sıkıştırmak, sertçe yakalayıp bırakmamak | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| ضعض | Anlamlı | Boyun eğmek, sarsılmak | Zayıflamak, zelil olmak, binanın veya yapının temelinden sarsılması (ضَعْضَعَة) | Kalb ve türeme yoluyla ters yönde zayıflığı ve çözülmeyi ifade eder; Kur'an'da geçmez. |
| ضضع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عضض | Merkez | Isırmak, kenetlenmek | Dişlerle veya çenelerle iki taraftan baskı uygulayarak kuvvetlice sıkıştırmak ve kenetlenip bırakmamak | Fiziksel ısırmadan ziyade kin, öfke ve kahır durumunda kilitlenmeyi anlatır. |
| قضم | Komşu | Kuru ve sert şeyi kemirmek | Kuru, sert taneleri ön dişlerle ufalamak ve çıtırdatarak yemek | عضض kenetlenmeyi bildirirken قضم ön dişlerle kuru maddeyi kırma eylemidir. |
| خضم | Komşu | Sulu ve yumuşak şeyi ısırmak | Ağız dolusu, yumuşak ve sulu nesneleri çiğnemek ve genişçe ısırmak | عضض sıkıştırma ve bırakmama odaklı iken خضم çiğneyip tüketme odaklıdır. |
| نهş | Komşu | Koparırcasına ısırmak | Ağzın ucu veya ön dişlerle et gibi bir nesneden çekiştirerek parça koparmak | عضض nesneyi sabit tutarak ezmeyi, نهش ise asılarak parça koparmayı bildirir. |
| لفظ | Zıt | Ağızdan atmak, fırlatmak | Ağızda tutulan bir nesneyi dışarı tükürmek, bırakmak ve atmak | Dişleri kenetleyip tutmanın tam aksine ağızdakini dışarı fırlatma hareketidir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عضض | Isırmak, kenetlenmek | Dişlerle kuvvetle sıkıştırmak; kin ve pişmanlık sebebiyle parmak veya el kemirmek. | Kesin |
| Latince | mordere, premere | Isırmak, sıkıştırmak | mordere fiziksel ısırmayı ve acı vermeyi karşılar; kökün kilitlenme ve kenetlenme şiddetini tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | to bite, to gnaw | Isırmak, kemirmek | to bite dişleme hareketini verir; ancak kin ve haset kaynaklı el ısırmadaki kilitlenmeyi yalnız başına taşıyamaz. | Kesin |
| Almanca | beißen, verbeißen | Isırmak, kenetlenmek | verbeißen fiili kin, hırs ve acıyı içine gömerek dişlerini sıkma halini çok yakın biçimde karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | mordre, serrer les dents | Isırmak, diş sıkmak | mordre ısırmayı, serrer les dents ise öfke veya çaresizlik anındaki kilitlenmeyi kısmen aktarır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَضُّوا | Öfke, haset ve düşmanlığın dışavurumu olarak parmak uçlarını ısırma | İnananların elde ettiği hayır ve huzur karşısında münafıkların ve hasım çevrelerin içlerindeki derin kinin bedensel harekete dönüşmesi bağlamı (Âl-i İmrân 3:119). |
| يَعَضُّ | Çaresizlik, derin pişmanlık ve kahır sebebiyle ellerini ısırma | Kıyamet gününde haktan sapan, kötü dost edinen zalim kişinin geri dönüşü olmayan kayıp karşısında ellerini kemirmesi bağlamı (Furkân 25:27). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kalbi durumların bedene yansıması | Münafıklık, küfür ve inkârın sadece zihinsel bir kabul değil, bedensel hareketlere yansıyan bastırılamaz bir kin ve haset üretmesi. | İçsel buhranın ve öfkenin dış organlarda kilitlenmeye yol açması. |
| Fıkıh | Hayvanların veya insanın ısırma fiilinden doğan zarar (cinâyât) | Isıran saldırgan köpeğin veya insanın fiilinden kaynaklanan tazminat ve telef hükümleri (عِضاض). | Saldırı ve zarara yol açan fiziksel kenetlenme fiili. |
| Tefsir | Kin ve pişmanlık tasvirleri | Âl-i İmrân 3:119 ve Furkân 25:27 ayetlerindeki ısırma eyleminin mecazi bir kinaye mi yoksa fiili bir hareket mi olduğu tahlili. | Derin psikolojik çatışmanın beden diliyle somutlaştırılması. |
| Hadis | Sünnete ve ana ilkelere sımsıkı bağlanma | İlgili nebevi rivayette azı dişleriyle sımsıkı tutunma emriyle istikamet ve sebatın vurgulanması. | Çözülmeye karşı ilkeler etrafında tavizsiz kenetlenme mecazı. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikate karşı kin veya hakikatten sapmanın pişmanlığı | İçsel kilitlenme ve vicdani felç | Bâtıl tercihin ruhsal çöküntüsünü görünür kılma | İnkâr ve nifak ehlinin içlerindeki nefreti gizleyemeyip bedensel kilitlenmeyle ele vermesi. | Kesin |
| İlmi | Bir meseleyi kökünden kavrama ve bırakmama | Zihni temellük ve sebat | Bilgiyi gevşek değil sarsılmaz biçimde tutma | Klasik ilim dilinde bir ilme azı dişiyle sarılmak (العض بضرس قاطع), meseleyi tavizsiz kavramayı simgeler. | Güçlü |
| Siyasi | Hasımların güç dengesi karşısındaki reaksiyonu | Bastırılmış düşmanlık ve çaresizlik | İktidar kaybının getirdiği içsel kahır | Gücü yetmeyen muhalif veya düşman odağın açık çatışma yerine parmak ısıran gizli bir nefret üretmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kaçırılan imkân ve sermaye kaybı | Geri dönülemez zarar reaksiyonu | İflas veya kayıp sonrası yaşanan kahır | Sermayesini heba eden veya yanlış ortaklık kuran aktörün kriz anındaki çaresiz çırpınışı. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanik kıskaç basıncı ve plastik deformasyon | İki sert yüzeyin bir nesne üzerine uyguladığı ve elastik sınırı aşarak kalıcı iz bırakan kilitli baskı kuvveti ile örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bastırılmış agresyon ve oto-destrüktif reaksiyon | Psikolojide dışa vurulamayan şiddetli öfke ve hasedin bireyin kendi bedenine yönelerek diş sıkma ve uzuv kemirme şeklinde belirmesi durumu. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Eylemin sadece biyolojik beslenme veya basit bir refleksif ısırma olarak algılanıp bağlamından koparılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın iç dünyasındaki en uç duygusal patlamaların (haset, kin, onarılmaz pişmanlık) parmak ve el kemirme şeklinde psiko-somatik dışavurumu olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ifadelerin sadece edebi bir abartı sanılması ve inkâr psikolojisinin insan fıtratında oluşturduğu tahrip edici bedensel ve ruhsal kilitlenmenin anlaşılamaması. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini, haset ve kibrin doğurduğu bastırılmış kini ve kıyamet günü yaşanacak telafisiz pişmanlığı nasıl somut ve sarsıcı beden hareketleriyle resmettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların ve inkârcıların psikolojik durumunu anlatan ayetlerde (Âl-i İmrân 3:119) ve ahiretteki zalimlerin yüzleşme sahnelerinde (Furkân 25:27) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkâr ve nifakın sadece teorik bir fikir ayrılığı olduğu zannını yıkar; hakikate düşmanlığın insanın sinir sistemini ve beden dilini kitleyen yıkıcı bir tutku olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamİki sert yüzey veya çene arasında bir nesneyi şiddetle kıstırıp kavramak, bırakmayacak şekilde dişlemek.
- Soyut anlamİçsel öfke, kin ve derin pişmanlığın benliği kuşatarak bedensel bir kilitlenmeye ve kendi uzuvlarına yönelen hırsa dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkBir hedefe veya çaresizliğe bütün güçle kilitlenme, sistemik gerilim anında kaçışsız bir reaksiyon verme hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde üretilen sıkıştırma ve kilitlenme kuvvetini temsil eder. , içsel gerilimin ve kin/pişmanlık potansiyelinin sisteme uyguladığı momentum değişimini gösterir. ifadesi, duygusal patlamanın anlık ve şiddetli biçimde bir noktaya odaklanmasını simgeler. ise dişlerin veya kenetlerin ayrılmasını engelleyen kilitlenme ve direnç katsayısıdır.