فتل
ف - ت - ل
جذر- الورود: ٣
- الآيات: ٣
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Lif
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٥٠٢باب التاء واللام والفاء معهما
ت ل ف، ل ف ت، ف ل ت، ت ف ل، ف ت ل مستعملات
تلف:
التَّلَفُ: عَطَبٌ وهلال في كلِّ شيء، والفعل تَلِفَ يتلَفُ تَلَفاً.
وفي الحديث: القَرَف أَدنَى للتَّلَف، يريد بالقَرَف أمراً يتَّهمُه ويَتَخوَّفُ عاقبتُه.
والمُتْلَفةُ: مَهْواةٌ مُشرِفة على تَلَف، والمَتالف: المَهالِك.
وأتْلَفَ فلان مالَه: أفناه إسرافاً، وقال الفرزدق:
وقومٍ كرامٍ قد نَقَلنا إليهـمُ قِراهم فأَتْلَفْنا
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٠٨الفَتيلَةُ: الذبالةُ. وذبالٌ فُفَتَّلٌ، شدد للكثرة. والفَتيل: ما يكون في شقّ النواة. ويقال: هو ما يُفْتَلُ بين الإصبعين من الوسخ. وفَتَلْتُ الحبل وغيره. وما زال فلانٌ يَفْتِلُ من فلانٍ في الذِروة والغارب، أي يدور من وراء خديعته. وفَتَلَهُ عن وجهه فانْفَتَلَ، أي صرفه فانصرف، وهو قلب لَفَتَ. والفَتَلُ، بالتحريك: تباعدُ ما بين المرفقين على جنبي البعير. يقال مِرفقٌ أفْتَلُ بيِّن الفَتَلِ، وقومٌ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٬١٣٩ت ل ف
تلف ، تفل ، لفت ، فلت ، فتل : مستعملة .
تلف : قال الليث : التَّلَفُ عَطَبٌ وهَلاك في كل شيء والفِعل تَلِفَ يَتْلَفُ تَلَفاً .
والعرب تقول : إن من القَرَفِ التَّلَفُ والقَرَفُ مَدَاناةُ الوَباء ، المَتْلَفَةُ مَهْوَاةٌ مُشْرِفة على تَلَفٍ ، والمتَالِفُ المَهالِك ، وأتلَفَ فلان مالَه إتْلافاً إذا أَفْنَاه إسرافاً .
وقال الفرزدق :
وقومٍ كرامٍ قد نقلنا إليهمُ
قِراهم فأَتْلَفْنا المنايا
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٨٩٦(باب الفاء والتاء وما يثلثهما)
(فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق.
يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة:
ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2])
والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار.
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٢٨- فتلت الحبل فتلا، والفتيل: المفتول، وسمي ما يكون في شق النواة فتيلا لكونه على هيئته. قال تعالى: ﴿ولا يظلمون فتيلا﴾ [النساء/49]، وهو ما تفتله بين أصابعك من خيط أو وسخ، ويضرب به المثل في الشيء الحقير. وناقة فتلاء الذراعين: محكمة.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٥٤ف ت ل
تقول: بنو فلان قوم فُتُل يذهب في جراحتهم الزيت والفتل.
قال الأعشى: هل ينتهون ولن ينهي ذوي شطط كالطّعن يذهب فيه الزّيت والفتل ومن المجاز: رجل مفتول السّاعد أنه فتل فتلاً لقوته.
وناقة فتلاء الذراعين وفي ذراعيها فتلٌ وهو تباعدهما عن الجنبين كأنهما فتلا عنهما.
وما يغني عنك فتيلاً وفتلةً.
" وفتل منه في الذروة والغارب ".
وجاء فلان وقد فتلت ذؤابته أي خدع وصرف عن رأيه.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٩٠٦الفَتْل: لَيُّ الشيء كَلَيِّك الحبل وكفَتْل الفَتِيلة. يقال: انْفَتَل فلان عن صَلاته أَي انصرف، ولَفَت فلاناً عن رأْيه وفَتَله أَي صرَفه ولَوَاه، وفَتَله عن وجهه فانْفَتل أَي صرفه فانصرف، وهو قلب لَفَت. وفَتَل وجهه عن القوم: صرَفه كلَفته. وفَتَلْت الحبل وغيره وفَتَل الشيء يَفْتِله فَتْلاً، فهو مفْتول وفَتِيل، وفَتَله: لَواه؛ أَنشد أَبو حنيفة:لونُها أَحمر صافٍ،
وهي كالمسك الفَتِيل
قال أَبو حنيفة:
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٤٦* ف ت ل * * الفَتِيلَةُ * الذُّبالة و * الفَتِيلُ * ما يكون في شق النواة وقيل هو ما يُفتل بين الإصبعين من الوسخ و * فَتَل * الحبل وغيره من باب ضرب
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣٬٣٠١فتله يفتله، من حد ضرب فتلا: لواه، كلي الحبل والفتيلة، كفتله تفتيلا، فهو فتيل، ومفتول، وأنشد أبو حنيفة:
لونها أحمر صـاف وهي كالمسك الفتيل قال: وهو كالفتيل، قال أبو الحسن: وهذا يدل على أنه شعر غير معروف، إذ لو كان معروفا لما اختلف في قافيته، فتفهمه جيدا. وقد انفتل وتفتل. فتل وجهه عنهم فتلا: صرفه، كلفته، وهو مقلوب، فانفتل: انصرف، وهو مجاز. والفتيل، كأمير: حبل دقيق من
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬٣٠٧فَتَلَهُ
1 فَتَلَهُ ذ , (S, M, O, Msb, K,) aor. فَتِلَ , (M, Msb, K,) inf. n. فَتْلٌ; (T, M, Msb;) and ↓ فتّلهُ, (M, K, TA,) [but this has teshdeed given to it to denote muchness of the action, or multiplicity of the objects, (see its pass. part. n. below,)] inf. n. تَفْتِيلٌ; (TA;) He twisted it, (T, M, K, TA,) i. e. a thing, (T, M,) like as one twists (T) a rope (T, S, O, Msb) &c., (S, O, Msb,)
فَتَلَهُ 1 فَتَلَهُ ذ , (S, M, O, Msb, K,) aor. فَتِلَ , (M, Msb, K,) inf. n. فَتْلٌ; (T, M, Msb;) and ↓ فتّلهُ, (M, K, TA,) [but this has teshdeed given to it to denote muchness of the action, or multiplicity of the objects, (see its pass. part. n. below,)] inf. n. تَفْتِيلٌ; (TA;) He twisted it, (T, M, K, TA,) i. e. a thing, (T, M,) like as one twists (T) a rope (T, S, O, Msb) &c., (S, O, Msb,) and like as one twists a wick. (T.) ― -b2- [Hence] one says رَجُلٌ مُحْكَمُ الفَتْلِ (tropical:) [A man firm, or compact, in respect of make; as though firmly twisted]. (K and TA voce مَجْدُولٌ. [See the pass. part. n. below.]) ― -b3- And فَتَلَ ذُؤَابَتَهُ, (K,) or فَتَلَ فِى ذُؤَابَتِهِ, (O, TA,) (tropical:) [lit. He twisted his pendent lock of hair;] meaning he made him to turn, or swerve, from his opinion, or judgment, or sentiment, (O, K, TA,) by deceiving, or deluding, him. (TA.) And جَآءَ وَقَدْ فُتِلَتْ ذُؤَابَتُهُ (tropical:) He came, having been deceived, or beguiled, and turned from his opinion, &c. (TA.) And مَا زَالَ يَفْتِلُ مِنْ فُلَانٍ فِى الذِّرْوَةِ وَالغَارِبِ, (tropical:) meaning, يَدُورُ مِنْ وَرَآءِ خَدِيعَتِهِ [i. e. He ceased not to be going about seeking, or endeavouring, after the deceiving, or beguiling, of such a one]: (S, O, K:) originating from a saying in a trad. of Ez-Zubeyr, cited and expl. voce غَارِبٌ [q. v.]. (O, TA. [See also Freytag's Arab. Prov. ii. 200.]) ― -b4- فَتَلَهُ عَنْ حَاجَتِهِ, (T,) or عَنْ وَجْهِهِ, (S, O,) means He turned him [from the object of his want, or from his way, or course], like لَفَتَهُ, (T, S, O,) from which it is [said to be] formed by transposition. (S, O.) And فَتَلَ وَجْهَهُ عَنْهُمْ [also] means He turned his face from them, (M, K,) like لَفَتَهُ. (M.) -A2- فَتِلَتِ النَّاقَةُ, [aor. فَتَلَ ,] inf. n. فَتَلٌ, (assumed tropical:) The she-camel was smooth, or sleek, and flaccid, in the skin of her armpit, it not having in it عَرْك nor حَازّ nor خَالِع [which words see in their proper arts.]. (T, TA.) [See also فَتَلٌ below.]
2 فَتَّلَ see the preceding paragraph, first sentence.
افتل 4 افتل ذ said of [trees of the species termed] سَلَم and سَمُر, (K,) or افتلت said of a سَمُرَة (M, O) and of a سَلَمَة, (M,) They, or it, put forth, or produced, the فَتْلَة [q. v.] thereof. (M, O, K.)
5 تَفَتَّلَ see the paragraph here following.
انفتل 7 انفتل ذ , and ↓ تفتّل, [but the latter, as quasipass. of 2, denotes, or implies, muchness, or multiplicity,] It [a rope, &c.,] became twisted. (M, K.) ― -b2- And the former, He turned away (T, S, Mgh) from his prayer, (T,) or from prayer, (Mgh,) or from his way, or course. (S.) And انفتل رَاجِعًا [He turned away, returning]. (S, O, K, in art. صوع.)
فَتْلٌ فَتْلٌ ذ : see its n. un. فَتْلَةٌ: -A2- and see also فَتَلٌ. -A3- Also The cry, or crying, of the فَتَّال, i. e. بُلْبُل. (IAar, T, O, TA. [Said in the TA to be an inf. n.: but its verb, if it have one, is not mentioned.])
فَتَلٌ فَتَلٌ ذ an inf. n. of فَتِلَت [q. v.] said of a she-camel. (T, TA.) [It is also expl. as signifying] (tropical:) Wideness between the elbows and sides of a she-camel: (S, O, TA:) or a state of firm, or concealed, insertion, (اِنْدِمَاجٌ,) in the elbow of a camel, (M, K, TA,) and its being apart from the side; (M, TA;) as also ↓ فَتْلٌ: (M: [thus in the TT as from the M; being there written فَتَْل:]) this [or rather the like of this] in the shank and foot of the camel is a fault. (M, TA.)
فَتْلَةٌ فَتْلَةٌ ذ [as an inf. n. un., A twisting. ― -b2- And hence, app., (assumed tropical:) An intense firmness of compacture of the flesh of the fore arm: expl. in the TT, as from the M, by the words شِدة عَصْب الدِباغ; for which, I doubt not, we should read شِدَّةُ عَصْبِ الذِّرَاعِ: see مَفْتُولٌ. ― -b3- And A twist. ― -b4- And particularly A twisted slip, formed by slitting, of the ear of a she-camel. (See 4 in art. دبر, in the last quarter of the paragraph.) ― -b5- And, as used in the present day, A needleful of thread. ― -b6- Also] The seed-vessel of the سَلَم and of the سَمُر, peculiarly, (M, K,) resembling the pods of the bean, (M,) when they first come forth. (M, K.) And The blossom of the سَمُرَة: (M:) or the fruit of the سَمُر and of the عُرْفُط: (TA:) or the blossom of the [kind of trees called] عِضَاه, (O, TA,) when it has become compactly organized: (TA:) or it signifies also, (M, K,) and so does ↓ فَتَلَةٌ, (K,) or peculiarly this latter, بالتَّحْرِيكِ, as AHn says on the authority of some one or more of the relaters, (O,) the fruit (بَرَمَة) of the عُرْفُط, (M, O, K,) because its filaments, or fringe-like appertenances, are as though they were cotton, and it is white, like the button of the shirt, or somewhat larger: (AHn, M, O:) or it signifies one of what are termed ↓ فَتْلٌ, which means what are [as though they were] twisted, of the وَرَق [properly signifying leaves of simple and common kinds] of trees, such as the ورق of the [tamarisks called] طَرْفَآء and أَثْل and the like; (TA;) or, (M, K, TA,) as AHn says, (M, TA,) this word فَتْلٌ signifies what are not وَرَق, but are substitutes for these: (M, K, TA:) and, (K,) as some say, (M,) what do not expand, of [the appertenances of] plants, but are [as though they were] twisted; (M, K;) so that they are like هُدْب [thus in the TT as from the M, perhaps a mistranscription for هَدَب, q. v.]; being like the هدب [i. e. هَدَب] of the طَرْفَآء and أَثْل and أَرْطى. (M.) ― -b7- See also فَتِيلٌ, last sentence.
فِتْلَةٌ فِتْلَةٌ ذ [A manner of twisting]. You say فِتْلَةٌ بَارِحَةٌ, meaning شَزْرَةٌ [i. e. A manner of twisting contrary to that which is usual]. (A in art. برح.)
فَتَلَةٌ فَتَلَةٌ ذ : see فَتْلَةٌ, near the middle: ― -b2- and see the paragraph here following, last sentence.
فَتِيلٌ فَتِيلٌ ذ Twisted; [applied to a rope, &c.;] as also ↓ مَفْتُولٌ. (M, K.) ― -b2- And A slender cord, of [the fibres called] لِيف, (M, K,) or of [the bark termed] خَزَم, or of عَرَق [meaning plaited palmleaves], or of thongs, (M,) which is bound upon the ring (M, K) called عِيَان which is at the end (مُنْتَهى), (M,) or which is at the place of meeting (مُلْتَقَى), (K,) of the دُجْرَانِ [two pieces of wood to which the share of the plough is attached]. (M, K.) ― -b3- [And A tent for a wound: a term used by surgeons: see دَسَمَ الجُرْحَ, in art. دسم.] ― -b4- And What one twists [or rolls] (S, M, O, K) between his fingers (M, K) or between the two fingers [meaning the thumb and fore finger], (S, O,) of dirt [that has collected upon the skin when it has not been recently washed]; (S, O, K;) as also ↓ فَتِيلَةٌ. (M, K.) So says I' Ab in explaining the saying in the Kur [iv. 52, and 79 also accord. to some readers, and xvii. 73], وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا [meaning (tropical:) And they shall not be wronged by their being deprived of the most paltry right; or they shall not be wronged a whit]: (O, TA:) or the [primary, or proper,] meaning in this phrase is what here follows. (TA; and in like manner Bd says in iv. 52.) ― -b5- And The سَحَاة [or integument, meaning the pellicle], (M, K, TA,) or the خَيْط [or thread, meaning the filament], (Bd in iv. 52,) that is in the شَقّ [or cleft, resembling a crease, which extends along one side] of the datestone: (M, K, TA: but for شَقّ, the CK has شِقّ:) ISk says, the قِطْمِير is the thin integument upon the date-stone, and, he adds, (T, TA, *) the فَتِيل is what is in the شَقّ of the date-stone. (T, S, O, Msb, TA.) Hence, (M,) one says, مَا أُغْنِى عَنْهُ فَتِيلًا, (M, and so in the K except that the latter has عَنْكَ instead of عَنْهُ,) meaning [I do not avail, or profit, him, (or accord. to the K, thee,) or I do not stand, or serve, him (or thee) in stead,] as much as that سَحَاة, (M,) or a whit; (K;) and in like manner, ↓ فَتْلَةً, (Th, M, K, [in the CK, erroneously, فَتِيلَةً,]) and ↓ فَتَلَةً. (IAar, M, K.)
فَتِيلَةٌ فَتِيلَةٌ ذ A wick (S, O, K) of a lamp: (T, Msb:) pl. فَتَائِلُ and فَتِيلَاتٌ. (Msb.) [Hence, حَجَرُ الفَتِيلَةِ Amiantus, or flexible asbestus, of which wicks are sometimes made. ― -b2- And in the present day, فَتِيلَةٌ also signifies A hempen match. ― -b3- And A suppository.] ― -b4- فَتَائِلُ الرُّهْبَانِ is the name of A certain plant, the leaves of which are like [those of] the senna (السَّنَا), and its blossom is yellow. (TA.) ― -b5- See also فَتِيلٌ.
الفَتَّالٌ الفَتَّالٌ ذ The [bird called] بُلْبُل [q. v.]. (T, O, K.)
أَفْتَلُ أَفْتَلُ ذ , (S, M, O, K,) applied to the elbow, (S, M, O,) of a camel, (S, O,) or of a she-camel, (M,) [and app. to a he-camel,] Having what is termed فَتَلٌ [expl. above]: (S, M, O, K:) fem. فَتْلَآءُ, (T, M, K,) applied to a she-camel, meaning having, in her arm, a wide separation from the side: (T, * TA:) or, so applied, heavy, and curved in the kind legs: (M, K:) [the pl. is فُتْلٌ:] and one says قَوْمٌ فُتْلُ الأَيْدِى [app. meaning Persons having the arms widely separated from the sides]. (S, O.)
ذُبَالٌ مُفَتَّلٌ ذُبَالٌ مُفَتَّلٌ ذ [Twisted wicks]: the epithet in this case is with teshdeed because applied to many things. (S, O, K.)
مَفْتُولٌ مَفْتُولٌ ذ : see فَتِيلٌ. ― -b2- [It also signifies (tropical:) Compact, or firm, in make; as though twisted; like مَجْدُولٌ and مَعْصُوبٌ:] you say رَجُلٌ مَفْتُولُ السَّاعِدِ A man strong [or firm or compact] in the ساعد [or fore arm]; as though it were twisted. (TA.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٠٨فَتَلَ
فَتَلَ I ( n. ac. فَتْل 1 ),
a. Turned, twisted.
b. [ acc. & 'An ], Turned from.
c. [ coll. ], Turned ( the head ).
فَتَّلَ
فَتَّلَ II ,
a. Plaited, twisted.
تَفَتَّلَ
تَفَتَّلَ V ,
a. Was twisted.
b. [ 'An ], Turned away from.
اِنْفَتَلَ
اِنْفَتَلَ VII ,
a. see V .
فَتْلَة
فَتْلَة 1t , ( pl. فَتْل 1 ),
a. A twisting, twist.
b. Seed-vessel, pod.
أَفْتَلُ
أَفْتَلُ 14 ,)
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١١٬٠٨٠فتل
فَتَلَ- يَفْتِلُ - فَتِيْل - فَتِيْلاً
فَتَلَ- يَفْتِلُ + كائن + شيئاً: يلوي الشيء ويبرمه ليجتمع على بعضه كالخيوط وما شابه: يبرمه ويدوره حول نفسه بتعريضه لضغط وعصر أثناء التدوير، فيزيد تماسكه وطوله وينقص سمكه، وتصنع الخيوط من القطن والصوف وما شابه بهذه الطريقة
فَتِيْل - فَتِيْلاً: على وزن " فعيل " اسم مفعول مبالغة من " فَتَلَ- يَفْتِلُ
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٢ (الإجمالي: ٤٦)
- ظلم
الآيات المشتركة: ٣ · Zalimler
- زكو
الآيات المشتركة: ٢ · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
- كتب
الآيات المشتركة: ٢ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- رأي
الآيات المشتركة: ٢ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- كفف
الآيات المشتركة: ١ · Avuç demektir
- أنس
الآيات المشتركة: ٢ · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- أتي
الآيات المشتركة: ٢ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- خشي
الآيات المشتركة: ١ · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
- أجل
الآيات المشتركة: ١ · İcl havuz demektir
- يمن
الآيات المشتركة: ١ · Sağ yandır
- متع
الآيات المشتركة: ١ · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
- فرق
الآيات المشتركة: ١ · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
الآيات التي ورد فيها(٣)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا
Lif
… الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا
Lif
يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا
Lif
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فتل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نقر, قطم, جدل |
| Zıt Kök | وفى |
| Çekirdek Özet 1 | İki veya daha fazla lifi, ipliği birbirine sararak bükmek; hurma çekirdeğinin yarığındaki ince iplikçik |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin hassasiyetini ve hesaptaki en ufak hakkın dahi zayi edilmeyeceğini gösteren asgari ölçü birimi |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül adalet ve hak ediş sisteminde ihmal edilebilecek hiçbir mikro değerin bulunmadığı ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir hurma lifi sayıp ilahi tartı ve adalet denklemindeki mutlak mikro-ölçü değerini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فت | Parçalama, açma, çözme, zayıflatma ve ince ayrıntılara ayırma hareketini ifade eder; nitekim فتأ (vazgeçme, dindirme), فتح (aralayıp açma), فتر (gevşeme, kırılma), فتق (yırtıp ayırma) ve فتن (madeni ateşte ayrıştırma) köklerinde bu ilksel ayrıştırma ve incelme manası esastır. | ل | Temas, sarma, bağlama ve süreklilik bildiren lâm harfinin eklenmesiyle, ayrışan ince liflerin birbiri üzerine dolanıp bükülerek kalıcı ve bükümlü bir iplikçik hâline gelmesi anlamı oluşmuştur. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açılma, çıkış, kenar ve nefes verme hareketi | Bir noktadan dışarıya doğru ayrılan ve beliren lifsi çıkışı temsil eder. |
| ت | İşaret, çarpı; sınır, sonlandırma ve düğümleme | İki yönün birbirini keserek sınır oluşturması ve liflerin birbirine kenetlenmesi hareketidir. |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, sarma, bağlama ve bükme | Lifleri ekseni etrafında yönlendirerek çevirme, dolama ve devamlı bir bağ kurma işlevini yükler. |
| فتل | Kenardan ayrılan unsurların yönlendirilerek birbirine dolanması ve bükümlü bir bütün oluşturması | İnce parçaların (liflerin) kendi ekseni etrafında burularak ince, dayanıklı ve belirgin bir iplik/fitil yapısına kavuşması hareketini ifade eder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İpi, urganı veya lifi iki parmak ya da iki el arasında burarak bükmek; hurma çekirdeğinin boylu boyunca uzanan yarığındaki kıl inceliğindeki iplikçik (es-sehâ). Ayrıca devenin dirseklerinin gövdesine yapışmayıp dışa doğru bükülerek açılması (fetelu'z-zirâ‘ayn). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abed el-Muallaka’sında devesinin dirsek kemiklerinin gücünü ve bükülmüş gibi gövdeden ayrık duruşunu bu kökten türeyen kelimeyle över: لَهَا عَضُدَانِ أَفْتَلاَنِ كَأَنَّهَا / تَمُرُّ بِسَلْمَى دَالِجٍ مُتَشَدِّدِ |
| Erken Arapça kullanım | A‘şâ şiirinde derin yaraların tedavisinde fitil ve yağ kullanılmasını tasvir eder: هَلْ يَنْتَهُونَ وَلَنْ يَنْهَى ذَوِي شَطَطٍ / كَالطَّعْنِ يَذْهَبُ فِيهِ الزَّيْتُ وَالفُتُلُ. Ayrıca bir kimseyi fikrinden çevirip vazgeçirmek anlamında "fetelen an ra’yihî" ve namazdan selam verip ayrılmak anlamında "infetele ani’s-salât" tabirleri erken dönemde yaygındır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvānu Tarafe b. el-Abed.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde فتل kökü, iplik bükme, lifleri burma, düğümleme ve kordon/örgü yapma temel fiziksel eylemiyle yerleşmiş kadim bir Afro-Asyatik mirastır. İbranicede p-t-l (פתל) kökü "bükmek, dolamak, düğümlemek" anlamına gelir; nitekim aynı kökten türeyen pātīl (פָּתִיל) kelimesi "bükülmüş iplik, kordon, bağcık, fitil" anlamında Kitab-ı Mukaddes metinlerinde doğrudan karşılık bulur. Süryanicede p-t-l / p-t-l-ā kökü ve türevleri de iplik bükme, dolanma ve sargı bağlamında korunmuştur. Akadcada patālu kökü "dolamak, iplik veya kordon bükmek, örmek" manasında fonetik ve anlamsal açıdan tam bir örtüşme gösterir. Bu mukayese, kökün ana Sami katmanında en başından beri tekstil, lif işleme ve hurma liflerinden sicim bükme gibi somut zanaat ve doğa gözlemlerine dayandığını; Arapçada ise bu bükülmüş iplikçik imgesinin "en ufak değer, zerre miktar hak" şeklinde metaforik bir ağırlık ve adalet ölçüsüne dönüştüğünü kanıtlar.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فت biliteral tabanından bükme ve sarma eki olan ل ile türetim | Liflerin ufalanıp ayrışmasından sonra bükülerek dayanıklı bir hat kazanması; çekirdeğin yarığındaki iplikçiğe ad olması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice pātīl (פתיל), Süryanice p-t-l, Akadca patālu | İplik/lif bükmek, bağcık, kordon ve burulmuş ince nesne anlamında tam fonetik ve anlamsal ortaklık. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı altında lif bükme ve sarma morfemleri | Bazı Berberice ve Çadik dillerinde ip bükme ve sarma kökleriyle olası kökensel yakınlıklar kaydedilmiştir. | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; HALOT; Gesenius Hebrew Grammar.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فتل | Anlamlı | İpi bükmek, lif, hurma çekirdeği yarığındaki iplik | Hedef köktür; lifleri burarak iplik hâline getirmek, mikro düzeyde ölçü. | Kur'an'da geçer |
| فلت | Anlamlı | Ansızın kurtulmak, elden kaçmak, serbest kalmak | Sıkışıklıktan veya bağdan aniden sıyrılıp boşanma hareketi. | Kur'an'da geçmez |
| تفل | Anlamlı | Tükürmek, kötü koku yaymak, bakımsız kalmak | Ağızdan hafifçe tükürük püskürtmek veya kokusu bozulmak. | Kur'an'da geçmez |
| تلف | Anlamlı | Yok olmak, helak olmak, bozulmak, zayi olmak | Bir şeyin işe yaramaz hâle gelerek ortadan kalkması. | Kur'an'da geçmez |
| لفت | Anlamlı | Bir yöne çevirmek, bükmek, yönünü değiştirmek | Hedef kökle kalb (harf değişimi) ilişkisi taşır; boynu veya yüzü başka yöne döndürmek. | Kur'an'da geçer |
| لتف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilen harf dizilimidir. | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فتل | Merkez | Bükülmüş lif, hurma çekirdeği yarığındaki kıl inceliğinde iplikçik | Hesaba konu olabilecek en ince, bükümlü mikro değeri ifade eder. | İhmal edilemeyecek asgari hak ve adaletin hassas birimi. |
| نقر | Komşu | Hurma çekirdeğinin sırtındaki minik nokta, oyuk | فتل çekirdeğin boyuna yarığındaki iplikçik iken, نقر çekirdeğin arkasındaki küçük çukurdur; nokta biçimindedir. | Noktasal mikro miktar. |
| قطم | Komşu | Hurma çekirdeğini saran çok ince beyaz zar | فتل lifsel/çizgisel iken, قطم yüzeysel ve zarsı mikro inceliği anlatır. | Zarsı koruyucu mikro katman. |
| جدل | Komşu | İpi sıkıca büküp katlamak, örgü | فتل tekil lifleri bükme eylemi iken, جدل bükülmüş ipleri birbiriyle örüp tahkim etmektir. | Mukavemetli örgü ve sağlamlaştırma. |
| وفى | Zıt | Tam ve eksiksiz ödeme, bütünü karşılama | فتل mikro eksilmeyi/zerre hakkı bildirirken, وفى hakkın tek bir parça eksiltilmeden tastamam verilmesidir. | Bütünlük ve tastamam eda. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فتل | İp bükmek; hurma lifi; en ufak pay | Lifin burulmasıyla oluşan mikro hat ve hak ölçüsü. | Kesin |
| Latince | filum, torquere | İplik, bükmek, burmak | filum iplik ve lifi verir, torquere bükme eylemini karşılar; Kur'an'daki zerre adalet mecazını doğrudan içermez. | Güçlü |
| İngilizce | twisted fiber, thread, whit, iota | Bükülmüş iplik, lif, zerre miktar | Somut büküm için thread/filament; hak ve adalet bağlamındaki asgari değer için whit veya iota uygundur. | Güçlü |
| Almanca | Faser, Zwirn, Deut | Lif, bükülmüş iplik, zerre değer | Faser lifi, Zwirn bükümlü ipi karşılar; deyimsel hak bağlamında "kein Deut" (kıl payı bile değil) ile örtüşür. | Güçlü |
| Fransızca | filament, toron, brin | Lif, iplikçik, kıl payı | toron bükülmüş lif demeti, brin ise zerre/iplikçik anlamında mecazi mikro hakkı karşılamada kullanılır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire de l'Académie française.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتِيلًا | Hurma çekirdeğinin yarığındaki iplikçik kadar dahi olsa asla haksızlığa uğratılmama, kıl payı zulüm görmeme | Ahirette amel defterleri açıldığında ve hesap görüldüğünde ilahi adaletin mutlak titizliğini bildiren bağlam (Nisâ 4:49). |
| فَتِيلًا | İnsanın hak ettiği mükâfattan veya amel karşılığından kıl kadar bir şeyin eksiltilmemesi | Savaştan ve fedakârlıktan kaçınanların dünyevi hesaplarına karşılık ahiretteki tam karşılığı vurgulayan bağlam (Nisâ 4:77). |
| فَتِيلًا | Kitabı sağından verilenlerin hesap anında en ufak bir haksızlığa ve eksiltmeye maruz bırakılmaması | Kıyamet günü önderleriyle çağrılan insanların amel defterlerinin adaletle değerlendirilmesi bağlamı (İsrâ 17:71). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet (adlullah) ve amel-ceza dengesi | Allah'ın hiçbir kuluna zerre veya iplik ucu kadar dahi zulmetmeyeceği; kesb ve cezanın mutlak tenasübü. | Haksızlığın imkânsızlığı ve adalet-i mahzanın asgari sınırı. |
| Fıkıh | Haksız iktisap, gasb ve kul hakkındaki en küçük miktarlar (el-kalîl ve't-tafîf) | Bir kuruş dahi olsa kul hakkının iadesi zorunluluğu; önemsiz görülen (tâfih) şeylerin mülkiyet hukuku boyutu. | İhmal edilemez asgari mülkiyet ve borç sınırı. |
| Tefsir | "Fatīl", "nakīr" ve "kıtmīr" kelimelerinin hurma çekirdeği anatomisi üzerinden semantik ayrımı | Müfessirler fatîlin çekirdeğin iç karnındaki boyuna lif, nakîrin sırtındaki nokta, kıtmîrin ise dış zar olduğu konusunda ittifak etmiştir. | Somut bedevi zihnindeki en küçük görsel nesne üzerinden soyut adalet anlatımı. |
| Hadis | Namazdan ayrılış şekli ve fitil/yara tedavisi | "İnfetela ani's-salât" ifadesiyle namaz bittikten sonra sağa veya sola dönerek kalkış; cerrahi yaralara fitil koyma rivayetleri. | Yön değiştirme ve lifsel tıbbi tampon anlamı. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi mizan ve hesaplaşma | Mutlak asgari adalet birimi | Hiçbir hayrın veya şerrin göz ardı edilmemesini sağlamak | Kulun amellerinin tartılmasında kıl kadar bir haksızlığa dahi yer verilmez. | Kesin |
| İlmi | Ölçüm ve hassasiyet teorisi | Mikro ölçek / tolerans altı değer | Hata payının sıfıra indirgenmesi | Analitik gözlemde sistemin kaydetmek zorunda olduğu en ince ayrışma eşiğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Yargı erki ve adil yönetim | Kıl payı gözetilen hakkaniyet | Zayıfın hakkını güçlünün tasarrufundan korumak | Yöneticinin tebaanın en ufak çıkarını dahi keyfî olarak feda edemeyeceğini amirdir. | Güçlü |
| İktisadi | Hak ediş ve emek karşılığı | Kuruş altı hak ediş / mikro emek | Emek sömürüsünü ve eksik ödemeyi sıfırlamak | Üretilen değerin kıl kadar dahi olsa zayi edilmeden sahibine intikal etmesi ilkesidir. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İnfinitezimal (sonsuz küçük) büyüklük ve Planck uzunluğu | Bir sistemde hesaba katılan, sıfırdan büyük ancak ihmal edilebilecek kadar küçük kabul edilen, buna karşın türev ve integral dengesinde vazgeçilmez olan (epsilon) büyüklüğüdür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro-adalet ve marjinal hak teorisi | Toplumsal sözleşmede ve ceza hukukunda bireyin en önemsiz görünen temel hak ve özgürlük parçasının dahi kamu yararı adına ezilemeyeceği ilkesidir. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فتل kelimesini yalnızca "çakmak fitili" veya "bükülmüş ip" şeklindeki modern dar teknik anlamına sıkıştırmak ya da sadece hurma yetiştiriciliğine özgü arkaik bir folklorik motif saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime her zaman ilahi hesabın hassasiyetini, hiçbir amelin buharlaşmayacağını ve adaletin kıl payı bir sapma göstermeyeceğini simgeleyen evrensel bir ahlaki ve ontolojik ölçü birimidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Küçük görülen günahların veya küçük iyiliklerin hesapta yer tutmayacağı zannına kapılmak; ilahi adaletin yalnızca büyük olaylarda tecelli ettiğini sanarak mikro eylemleri ahlaki sorumluluk dışına itmek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an'ın adalet tasavvurunun makro iddialardan ibaret olmadığını; bilakis mikro düzeyde, gözle dahi zor fark edilen bir lif kadar ince bir hakkın bile korunması esasına dayandığını somutlaştırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Amel defterlerinin dağıtıldığı sahnelerde (İsrâ 17:71), kendini temize çıkaranların sahte iddialarının reddinde (Nisâ 4:49) ve cihattan kaçanların dünyevi hesaplarının eleştirildiği pasajlarda (Nisâ 4:77) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | "Büyük günahlar hesaba çekilir, küçüklerin önemi yoktur" şeklindeki laubali ahlak anlayışını ve "toplumun genel yararı için ferdin ufak hakları çiğnenebilir" şeklindeki totaliter adalet yanılgısını doğrudan düzeltir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamİki veya daha fazla lifin burulup bükülerek bir hat hâline getirilmesi; hurma çekirdeğinin karnındaki yarığa yerleşmiş kıl inceliğindeki iplikçik.
- Soyut anlamİhmal edilemez asgari hak, gözden kaçmayacak kadar ince mikro pay, ilahi tartının en hassas ölçü birimi.
- Sistematik karşılıkAdalet ve hesap sisteminde sıfırdan büyük olan en küçük değerin korunması, sapmanın () sıfıra eşitlenmesi zorunluluğu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bireyin gerçekleştirdiği amelleri, bu amellerin ilahi terazideki gerçek ağırlık katsayılarını, mutlak adalet gereği hak edilen ceza veya mükâfatı temsil eder. , hurma çekirdeğinin lifi mesabesindeki en küçük ihmal edilebilir kabul edilen hata/zulüm payını simgeler. Model, verilen karşılık () ile hak edilen karşılık () arasındaki farkın, sıfırdan büyük en küçük miktar olan düzeyinde dahi meydana gelmeyeceğini, mutlak adalette farkın kesin olarak sıfır olduğunu matematiksel olarak gösterir.