فضح
ف - ض - ح
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١١
معناه في القرآن: Beni utandırırmayın
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩١٧باب الحاء والضاد والفاء معهما
ف ض ح، ح ف ض يستعملان فقط
فضح:
والاسم: الفضيحة: ويجمَع الفضائح. والفَضْح فِعلٌ مُجاوز من الفاضِح إلى المفضُوح، قال في الفضائح:
قَومٌ إذا ما رَهِبوا الفضائحا على النِساء لَبْسُوا الصَفائِحا
وقال الأعشى:
لأَمُكُّ َبالهِجاء أحَـقُّ مِـنّـا لِما أَوْلتْكَ من شَوط الفِضاح
الشَوط: المُجازاة. يقال للمُفتَضِح: يا فَضُوح. وأفضَحَ البُسْرُ: إذا بَدَتْ فيه الحُمرة.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٦٧فَضَحَهُ، فافْتَضَحَ، إذا كشف مَساوِيَه. والاسم الفَضيحةُ والفُضوحُ. وفَضَّحَ الصبحُ وأفْضَحَ، إذا بدا. وأفْضَحَ البُسْرُ، إذا بدت فيه حمرةٌ. قال الشاعر أبو ذؤيب:
يا هل رأيتَ حُمُولَ الحَيِّ غادِيةًكالنخلِ زَيَّنها يَنْعٌ وإفْـضـاحُ
والأَفْضَحُ: الأبيض وليس بالشديد البياض. وقيل: الفَضَحُ غُبرةٌ في طُحْلَة. والأَفْضَحُ: الأسد، وكذلك البعير، وذلك من فَضَحِ اللون.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٤٠٩ح ض ف
حفض ، فضح
استعمل من وجوهها : حفض ، فضح .
فضح : قال الليث : الفَضْحُ : فعل مجاوز من الفاضح إلى المفضوح ، والاسم الفضيحة ، ويقال للمُفْتَضِح يا فضوح ، وقال الراجز :
قومٌ إذا ما رَهِبوا الفَضائحا
على النساء لَبِسوا الصَّفائحَا
قال : والفُضْحَة : غُبْرة في طُحْلة يخالِطَها لونٌ قبيح ، يكون في ألوان الإبل والحمام ، والنعت أفضح وفَضحاء والفعل فَضِح يَفْضَح فَضَحاً ، فهو أفْضح .
وأَفضح البُسْر إذا
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٢١٩(باب الفاء والضاد وما يثلثهما)
(فضل) الفاء والضاد واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على زيادةٍ في شيء. من ذلك الفَضْل: الزِّيادة والخير. والإفضال: الإحسان. ورجل مُفْضِل. ويقال: فَضَل الشّيءُ يَفْضُل، وربما قالوا فَضِلَ يَفْضُل، وهي نادرة. وأمَّا المتفضِّل فالمدّعي للفَضْل على أضرابِه وأقرانه. قال الله تعالى في ذِكر مَن قال:﴿مَا هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ﴾ [المؤمنون
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٦٤٠ف ض ح
في المثل " الظمأ الفادح أهون من الريّ الفاضح " وفي الحديث: " فضوح الدنيا أهون من فضوح الآخرة " ويا للفضيحة.
والخمر فضوح لشاربها.
وتقول: إذا كان العذر واضحاً كان العتاب فاضحاً.
وفضح فلان بين القوم وافتضح.
وسمعتهم يقولون: افتضحنا فيك أي فرّطنا في زيارتك وتفقّدك.
وأرادوا أن يتناصحوا فتفاضحوا.
وتفاضح المرتجزان وفاضح أحدهما الآخر.
قال ذو الرمة: حداهن شحّاج
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٩٠٥الفَضْحُ: فعلُ مجاوز من الفاضح إِلى المَفْضُوح، والاسم
الفَضِيحةُ، ويقال للمُفْتَضِح: يا فَضُوح؛ قال الراجز:
قومٌ، إِذا ما رَهِبُوا الفَضائِحا
على النساءِ، لَبِسُوا الصَّفائِحا
ويقال: افْتَضَحَ الرجلُ يَفْتَضِحُ افْتِضاحاً إِذا ركب أَمراً سَيِّئاً فاشتهر به.
ويقال للنائم وقت الصباح. فَضَحك الصُّبح فقُمْ معناه أَن الصُّبح قد استنار وتبين حتى بَيَّنك لمن يَراك وشَهَرَكَ. وقد يقال أَيضاً: فَصَحك
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٠٧* ف ض ح * * فَضَحَهُ فافْتَضَحَ * أي كشف مساويه وبابه قطع والاسم * الفَضِيحةُ * و * الفُضُوحُ * أيضا بضمتين
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٠٦١فضحه كمنعه: كشف مساويه. يفضحه فضحا، وهو فعل مجاوز من الفاضح إلى المفضوح، فافتضح، إذا ركب أمرا سيئا فاشتهر به. والاسم الفضيحة والفضوح، كقعود، والفضوحة، بزيادة الهاء بضمها، والفضاحة، بالفتح، والفضاح، بالكسر. ورجل فضاح وفضوح: يفضح الناس. وفي مثل الظمأ الفادح أهون من الري الفاضح. وفي حديث فضوح الدنيا أهون من فضوح الآخرة. وتقول: إذا كان العذر واضحا كان العتاب فاضحا. والأفضح: الأبيض لا شديدا في البياض.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٬٧٧٠فَضَحَهُ
1 فَضَحَهُ ذ , (S, A, &c.,) aor. فَضَحَ , inf. n. فَضْحٌ, (Msb,) He exposed his vices, faults, or evil qualities or actions; disgraced him; or put him to shame. (S, A, L, Msb, * K.) لَا تَفْضَحْنَا بَيْنَ خَلْقِكِ, occurring in a prayer, means Expose not Thou our vices, or faults, among thy creatures: or the meaning may be, protect Thou us, that we may not be disobedient, and so deserve
فَضَحَهُ 1 فَضَحَهُ ذ , (S, A, &c.,) aor. فَضَحَ , inf. n. فَضْحٌ, (Msb,) He exposed his vices, faults, or evil qualities or actions; disgraced him; or put him to shame. (S, A, L, Msb, * K.) لَا تَفْضَحْنَا بَيْنَ خَلْقِكِ, occurring in a prayer, means Expose not Thou our vices, or faults, among thy creatures: or the meaning may be, protect Thou us, that we may not be disobedient, and so deserve to have our vices, or faults, exposed among thy creatures. (Msb.) ― -b2- [Hence,] فَضَحَ القَمَرُ النُّجُومَ (tropical:) [The moon put to shame the stars; i. e.] the light of the moon predominated over that of the stars, (A, TA,) so that they were not apparent, or distinct: (TA:) and in like manner, الصُّبْحُ the dawn. (A, TA.) ― -b3- And فَضَحَكَ الصُّبْحُ, said to a person sleeping at daybreak, (TA,) (tropical:) Daybreak has shone forth, so as to discover thee to him who may see thee, and to expose thee to shame: (L, TA:) or i. q. فَصَحَكَ [i. e. daybreak has become apparent to thee, and its light has overcome thee: or daybreak has come upon thee suddenly]. (K.) ― -b4- And فَضَحَ الصُّبْحُ, (so in the S, and in some copies of the K,) or ↓ فضّح, (so in other copies of the K,) and ↓ افضح, (S, K,) (assumed tropical:) The daybreak appeared, (S, K, TA,) and shone forth. (TA.) -A2- فَضِحَ, aor. فَضَحَ , (K,) inf. n. فَضَحٌ, (TK.) It was, or became, of the colour termed فُضْحَةٌ [q. v.]. (K.)
2 فَضَّحَ see the last sentence but one above.
فاضحهُ 3 فاضحهُ ذ [He exposed his vices, faults, or evil qualities or actions, the other doing the like to him: see also 6]. (A.)
4 أَفْضَحَ see 1, last sentence but one. ― -b2- افضح البُسْرُ (assumed tropical:) The full-grown unripe dates showed in them a redness. (S.) And افضح النَّخْلُ (assumed tropical:) The palm-trees became red and yellow [in their fruit]. (K.)
تفاضح المُرْتَجِزَانِ 6 تفاضح المُرْتَجِزَانِ ذ [The two composers, or reciters, of verses of the metre termed رَجَز exposed each other's vices, faults, or evil qualities or actions]. (A.) And أَرَادُوا أَنْ يَتَنَاصَحُوا فَتَفَاضَحُوا [They desired, or meant, to give sincere, or faithful, advice or counsel, one to another, and they exposed one another's vices, faults, or evil qualities or actions]. (A.)
افتضح 8 افتضح ذ His vices, faults, or evil qualities or actions, became exposed; he became disgraced, or put to shame: (S, L, K:) he did evil, and became disgraced thereby. (L.) ― -b2- And [hence] اِفْتَضَحْنَا فِيكَ We have been negligent, or have failed of our duty, in respect of visiting thee, and seeking for thee. (A, TA.)
الصُّبْحُ الفَضَحُ الصُّبْحُ الفَضَحُ ذ The dawn that is overspread with redness: (K, TA:) because of its shining forth. (TA.) -A2- See also what next follows.
فُضْحَةٌ فُضْحَةٌ ذ , a subst from فَضِحَ, (L, K, TA,) and ↓ فَضَحٌ, (S, L, TA,) the inf. n. of فَضِح, (TK,) Whiteness, but not in an intense degree: (K, TA: [and the same is implied in the S:]) or, as some say, dust-colour inclining to طُحْلَة [which is a hue between that of dust and whiteness, with a little blackness, or between that of dust and blackness, with a little whiteness], (S, L, TA,) intermixed with an ugly hue; one of the colours of camels and of pigeons: the epithet is ↓ أَفْضَحُ; fem. فَضْحَآءُ: said by an Arab of the desert, in answer to a question of AA respecting it, to be the colour of cooked flesh-meat. (L, TA.) فُضْحَةُ الصُّبْحِ means The whiteness of the dawn. (TA.)
فِضَاحٌ فِضَاحٌ ذ : see فَضِيحَةٌ.
فَضُوحٌ فَضُوحٌ ذ One who exposes [much, or habitually, or often,] the vices, faults, or evil qualities or actions, of others; who [so] disgraces them, or puts them to shame; as also ↓ فَضَّاحٌ. (TA.) One says, الخَمْرُ فَضُوحٌ لِشَارِبِهَا [Wine is a thing that exposes much the vices, faults, or evil qualities or actions, of the drinker thereof]. (A.) ― -b2- يَا فَضُوحُ means O thou who act rendered notorious by thy evil character or conduct. (K, * TA.)
فُضُوحٌ فُضُوحٌ ذ : see فَضِيحَةٌ, in two places.
هُوَ فَضِيحٌ فِى المَالِ هُوَ فَضِيحٌ فِى المَالِ ذ He is a bad manager of property, or cattle; (K, TA;) not taking good care thereof. (TA.)
فَضَاحَةٌ فَضَاحَةٌ ذ : see the paragraph here following.
فُضُوحَةٌ فُضُوحَةٌ ذ : see the paragraph here following.
فَضِيحَةٌ فَضِيحَةٌ ذ a subst. from فَضَحَهُ, as also ↓ فُضُوحٌ, (S, A, L, K,) and ↓ فُضُوحَةٌ, and ↓ فَضَاحَةٌ, (L, K,) and ↓ فِضَاحٌ; (K;) Disgrace, shame, or ignominy; (PS, TA;) a state of exposure of the vices, faults, or evil qualities or actions, of a man: (Har p. 3:) any evil thing that exposes its author to disgrace or shame; any disgraceful, or shameful, thing: (L:) a vice, or fault, or the like; syn. عَيْبٌ: pl. فَضَائِحُ: (Msb:) [and] a disgracing; putting to shame; or rendering ignominious. (MA and KL; in both of which it is mentioned as an inf. n.) It is said in a trad., الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ فُضُوحِ ↓ فُضُوحُ الآخِرَةِ [The disgrace of the present world is easier to bear than the disgrace of the world to come]. (A, TA.)
فَضَّاحٌ فَضَّاحٌ ذ : see فَضُوحٌ.
فَاضح فَاضح ذ [act. part. n. of 1]. It is said in a prov., الظَّمَأُ الفَادِحُ أَهْوَنُ مِنَ الرِّىِّ الفَاضِحِ [Oppressing thirst is easier to bear than the state of satisfaction with drinking that disgraces, or puts to shame] and you say, اـِذَا كَانَ العُذْرُ وَاضِحًا كَانَ العِتَابُ فَاضِحًا [When the excuse is manifest, reproof is disgracing]. (A, TA.) ― -b2- And الفَاضِحُ signifies (assumed tropical:) The daybreak, or dawn: because it exposes and manifests everything. (Har. p. 556.)
أَفْضَحُ أَفْضَحُ ذ White, but not intensely so: (S, L, K:) see also explanations of فُضْحَةٌ, indicating other meanings: fem. فَضْحَآءُ. (L, TA.) ― -b2- Hence, because of their colours, (S,) الأَفْضَحُ signifies The lion: and The camel. (S, K.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬١٤٤فَضَحَ
فَضَحَ A ( n. ac. فَضْح 1 ),
a. Exposed, shamed, disgraced.
b. [ coll. ], Dishonoured, seduced ( girl ).
c. Appeared, shone forth ( dawn ).
فَضِحَ
فَضِحَ A ( n. ac. فَضَح 4 ),
a. Was whitish.
فَضَّحَ
فَضَّحَ II ,
a. see I (c) .
أَفْضَحَ
أَفْضَحَ IV ,
a. see I (c) .
b. Had ripening dates ( palm-tree ).
اِنْفَضَحَ
اِنْفَضَحَ VII ,
a. see VIII (a) .
اِفْتَضَحَ
اِفْتَضَحَ VIII
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٦٬٩٥٣فضح
فَضَحَ - يَفْضَحُ
فَضَحَ - يَفْضَحُ + كائن + كائناً أو أمراً: يكشف المخبوء والمستور وخاصة العيوب والنقائص: يكشف ثم يعلن للآخرين عيوب ونقائص الكائن أو الشيء أو الأمر، وذلك ليذل ويهين الكائن أو يقلل من قدر الشيء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إخراج المستور أو المخبوء من مكمنه ونشره وعرضه ليرى بيسر وسهولة"، وهي:
سَفَحَ - يَسْفَحُ، سَفَك -
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢ (الإجمالي: ٥)
الآيات التي ورد فيها(١)
قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ
Beni utandırırmayın
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فضح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كشف, خزي, شهر |
| Zıt Kök | ستر |
| Çekirdek Özet 1 | Sabah ışığının veya lekenin açığa çıkmasıyla gizlenmesi gereken bir kusurun göz önüne serilmesi, örtünün yırtılması |
| Çekirdek Özet 2 | Bir kimsenin himayesindeki emanete veya mahremiyetine halel getirilerek itibarının lekelenmesi ve rezil edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal güvence, sığınma ve mahremiyet sınırlarının ihlal edilmesinin yol açtığı ontolojik ve ahlaki haysiyet kaybı |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca bireysel bir utanma veya basit bir yüz kızarması sayıp himaye hukuku ve mahremiyet örtüsünün çiğnenmesi boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فض | Dağılma, saçılma, kapalılığın ve bütünlüğün bozularak dışarı taşması (örnek kökler: فضض topluluğun dağılması/dağıtmak, فضل fazlalığın dışa taşması, فضو boş ve geniş alana yayılma) | ح | Dağılma ve dışa taşma hareketine sürtünme, keskin bir sınır aşımı ve gözle görünür hale gelme nüansı eklenerek gizli kalması gereken çirkin bir durumun çevreye ifşa edilmesi ve örtünün delinmesi anlamı oluşmuştur. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, dışa vurma, söz ve nefesin sınırdan dışarı çıkması |
| ض | Sıkışan basıncın patlaması (ikiz harf ص kökeninden türetme) | Yoğun bir iç baskının, gizlenmiş yükün yön değiştirerek sertçe dışa fışkırması |
| ح | Çit, duvar | Sınır, koruma alanı, örtü ve mahremiyet perdesi |
| فضح | Ağız ve iç basıncın koruyucu çiti delerek dışarı taşması | Koruyucu çit veya örtü arkasındaki kusurun, tutulamayan bir basınç ve açıklıkla dışarı taşarak aleni hale gelmesi, örtünün yırtılıp mahremiyetin bozulması |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sabah alacakaranlığının yarılarak beyazlığın aniden ortalığı aydınlatması (أَفْضَحَ الصُّبْحُ), hurmanın olgunlaşıp kızarmaya başlaması ve develerde kirli beyazla kül renginin karışımından doğan mat ve çirkin alacalık (الفَضَح). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde kökü hiciv ve rezil edilme bağlamında kullanır: لأَمُكُّ بِالهِجاءِ أَحَقُّ مِنَّا / لِما أَوْلَتْكَ مِنْ شَوْطِ الفِضاحِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde sabah vaktinin aniden girmesi ve uyuyan veya geciken kimseyi açıkta bırakması anlamında فَضَحَهُ الصُّبْحُ denilmiş; Hz. Aişe ile Bilal hadisinde vaktin ansızın açığa çıkması bu kökle aktarılmıştır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça فضح kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle örtünün kalkması, parlama ve yayılma yoluyla bir şeyin istenmeyen biçimde belirginleşmesi fikriyle bağlantılıdır. Kökün ilk iki konsonantı olan فض ikilisi, Proto-Semitik düzlemde bir bütünün çözülmesi, saçılması ve sınırların aşılması semantik tabanına dayanır. İbranicede doğrudan p-ṣ-ḥ biçiminde açık bir lekeleme kökünden ziyade, yarılma ve patlama bildiren köklerle fonetik kesişimler görülürken; Arapçada kök, renk kusuru (alacalık, kirli beyazlık) ve sabah ışığının örtüyü yırtması gibi somut tabiat gözlemlerinden hareketle ahlaki ve hukuki mahremiyetin ifşası alanına kaymıştır. Bu semantik evrilme, Arap dilinde fiziksel bir kusurun ya da gizli bir durumun gün yüzüne çıkarılarak kişinin cemiyet içinde himayesiz ve korunmasız bırakılması manasında uzmanlaşmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فض çekirdeğinden türeme | Dağılma ve dışarı saçılma çekirdeğine boğaz harfi eklenerek gizli kusurların açığa serilmesi ve rezillik manasına özelleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami fonetik paralellikleri | Parlama, yarılma ve yüzeyin çatlaması yoluyla içinin görünmesi semantiğiyle akrabadır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-t/p-d kök tabakası | Dışarı taşma, sınır çizgisini aşma ve delinme bildiren ilksel kök ailesiyle bağlantılıdır. | Muhtemel |
المصدر Lisān al-ʿArab, Gesenius, Cohen Semitik Kökler Sözlüğü.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فضح | Anlamlı | Kusuru açığa vurmak, rezil etmek | Sabah ışığı veya söz ile bir kimsenin ayıbını meydana çıkarmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| فحض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ضفح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ضحف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| حفض | Anlamlı | Eşya yükü, binek, koruma altına alma | Göç eşyasını içine alan çuval, küçük deve yavrusu veya yük taşınan kap. | Kur'an'da geçmez; hedef kökün zıddı olarak örtme ve muhafaza etme anlamı taşır. |
| حضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فضح | Merkez | Kusurun ifşası ve itibar kaybı | Gizli ve çirkin bir şeyin üzerindeki örtünün yırtılarak kişinin başkaları önünde rezil edilmesi. | Himaye ve mahremiyet bağlamında onurun çiğnenmesi. |
| كشف | Komşu | Örtüyü kaldırmak | Genel olarak üzeri kapalı bir nesnenin örtüsünü açmaktır; ahlaki bir çirkinlik içermesi zorunlu değildir. | Nötr ifşa veya perdenin aralanması. |
| خزي | Komşu | Alçalmak, zillete düşmek | Kişinin kendi fiili veya maruz kaldığı yenilgi sebebiyle içsel bir zillet ve haysiyet kırılması yaşamasıdır. | Öznel ve ontolojik aşağılanma hali. |
| شهر | Komşu | Yaymak, meşhur etmek | Bir haberin veya durumun bilinir hale getirilmesidir; iyi veya kötü her türlü şöhret için kullanılır. | Nötr yayma ve aleniyet kazanma. |
| ستر | Zıt | Örtmek, gizlemek | Bir kusurun, mahremiyetin veya nesnenin başkalarının gözünden saklanarak korunmasıdır. | Mahremiyetin muhafaza edilmesi ve ayıbın gizlenmesi. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فضح | Kusuru açığa çıkarıp rezil etmek | Gizlenmesi gereken bir halin örtüsünü kaldırıp kişiyi mahcup etmek. | Kesin |
| Latince | Dedecorare, diffamare | Şerefini lekelemek, rezil etmek | Saygınlığı ve toplumsal şerefi zedeleyerek itibarsızlaştırmayı karşılar; tabiat kökenli ışık/leke nüansını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | To disgrace, to expose, to shame | Rezil etmek, ifşa etmek | Mahrem bir kusurun teşhir edilerek toplumsal saygınlığın yıkılmasını karşılar. | Kesin |
| Almanca | Bloßstellen, blamieren, beschämen | Açıkta bırakmak, mahcup etmek | Kişiyi koruyucu kabuğundan soyup aleni bir utanç içine itme hareketini tam verir. | Güçlü |
| Fransızca | Déshonorer, compromettre | Onurunu kırmak, ele vermek | Toplumsal haysiyeti yıkmak ve kişiyi zor durumda açıkta bırakmak boyutunu karşılar. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَفْضَحُونِ | Misafirin dokunulmazlığını ihlal ederek ev sahibini küçük düşürmek, sığınma hakkını çiğneyip rezil etmek | Hz. Lût’un kavmine hitaben misafirlerinin mahremiyetini ve güvenliğini koruma çabası, elçilere yönelik ahlaksız saldırının ev sahibinin haysiyetini ayaklar altına alması bağlamı (Hicr 15:68). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve rüsvaylık | Dünyadaki rezillik ile ahiretteki rüsvaylığın (فضوح الآخرة) karşılaştırılması; ilahi adaletin tecellisinde günahların mahşerde ifşa edilmesi veya setredilmesi meselesi. | Gizli niyetlerin ve amellerin ilahi huzurda perdesiz kalması. |
| Fıkıh | Had cezaları ve teşhir (tazîr) | Suçlunun teşhir edilmesinin sınırları; tecessüs yasağı, ayıpların örtülmesi (setr-i uyûb) ilkesi ile kamu düzenini bozanların ilan edilmesi arasındaki sınır. | Hukuki himaye ve masuniyet örtüsünün delinmesi meşruiyeti. |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve eman hukuku | Hz. Lût’un misafirleri üzerinden gelişen hitabında bireysel mahcubiyetten ziyade, kadim Arap ve Sami töresindeki misafire tecavüzün hane sahibini rezil etmesi boyutu. | Himaye ve eman akdinin çiğnenmesiyle doğan zillet. |
| Hadis | Ahlak ve toplumsal ilişkiler | Müslümanın ayıbını örtenin Allah’ın da ayıbını örteceği ve içki gibi kötülüklerin insanı ifşa edici (فضوح) niteliği hakkındaki nebevi uyarılar. | Örtünün yırtılması, mahcubiyet ve korunaksız bırakılma. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi himaye ve setr dengesi | Günahın ifşası ve tövbe örtüsü | Koruyucu kalkanın kalkması | Dini sistemde kul ile yaratıcı arasındaki örtünün yırtılması, af mekanizmasının devreye girmemesi durumundaki çıplaklığı temsil eder. | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı ve veri mahremiyeti | Haksız ifşa ve tecessüs | Veri dokunulmazlığının ihlali | Bilgiye ulaşma gayretinin sınır aşarak mahremiyeti ve haysiyeti zedeleyecek tarzda teşhire dönüşmesini ifade eder. | Güçlü |
| Siyasi | Eman, sığınma ve diplomasi | Himaye kalkanının delinmesi | Diplomatik dokunulmazlığın yıkılması | Bir otoritenin koruması altındaki unsurlara yapılan saldırı, bizzat o siyasi otoritenin rüsvay edilmesi ve aczinin ilanı anlamına gelir. | Kesin |
| İktisadi | Güven, itibar ve kredi | İtibar iflası ve güvensizlik | Pazar güvencesinin çökmesi | İktisadi aktörün şeffaflık kisvesi altında ticari sırlarının veya haysiyetinin yıkılarak piyasadan dışlanması riskidir. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yalıtımın delinmesi / Sistemin sızıntı vermesi (Breakdown of Insulation) | Fizik ve mühendislikte kapalı veya izole bir devrenin koruyucu katmanının delinerek içerideki akımın veya basıncın kontrolsüzce dış ortama sızması ve sistemin iflas etmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama ve itibar suikastı (Stigmatization / Social Exposure) | Sosyoloji ve sosyal psikolojide bir aktörün toplumsal normlar önünde koruyucu rollerinden soyularak alenileştirilmesi ve kolektif kınamaya terk edilmesi mekanizması. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bir kişinin bireysel olarak utanması, mahcup olması ya da yüzünün kızarması gibi psikolojik bir hisse indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’daki tek kullanımında kök, bireysel bir utanmayı değil; toplumsal himaye, sığınma hakkı, eman ve hane dokunulmazlığının çiğnenmesi suretiyle ev sahibinin bütün haysiyet ve otoritesinin yerle bir edilmesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Lût’un kavmine uyarısı sadece bir utangaçlık ricası gibi anlaşılır; oysa ayetteki feryat, misafirlik kurumunun, eman aktinin ve sığınma hukukunun ayaklar altına alınmasıyla ortaya çıkan derin bir hukuki ve ontolojik yıkıma karşıdır. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın eman, misafirlik, himaye ve şeref kavramlarını nasıl birbiriyle kenetlediğini ve bir topluluğun ahlaki çöküşünün misafirin masuniyetine tecavüzle nasıl zirveye ulaştığını tek bir kök üzerinden gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Lut kavminin helakini ve peygamberlerle kavimleri arasındaki haysiyet, eman ve ahlak çatışmasını anlatan peygamber kıssaları grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahlakı yalnızca bireyin iç vicdanına hapseden yaklaşımları tashih eder; ahlakın toplumsal himaye hukuku, sığınmacı hakkı ve hane mahremiyeti gibi dışsal ve nesnel kurumlarla doğrudan bağı olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSabah ışığının veya çirkin bir lekenin aniden belirerek karanlığın sağladığı örtüyü ve korunmayı yırtması, gizli kusurun açığa çıkması.
- Soyut anlamBir kimsenin emanındaki veya mahremiyetindeki değerin tecavüze uğraması neticesinde toplumsal saygınlığın, dokunulmazlığın ve onurun ayaklar altına alınması.
- Sistematik karşılıkKoruyucu sınırların (hukuk, eman, setr) çökertilmesiyle içsel kusur veya zafiyetin dışsal bir yıkım ve rüsvaylık dalgasına dönüşmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde maruz kalınan rüsvaylık ve rezil olma durumunu (fadiha), dışarı taşan eylem veya maruz kalınan tecavüzün şiddetini, ihlal edilen mahremiyet veya itibar farkını, sistemi koruyan örtü, ahlak ve himaye kalkanını (setr), ise eman ve hukuki koruma kapasitesini temsil eder. Koruma kapasitesi sıfıra yaklaştığında ve örtü delinecek kadar zayıfladığında, ortaya çıkan rezillik ve haysiyet kaybı sonsuza doğru büyür.