قمح
ق - م - ح
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Ense ile kafa arasındaki çukurdur. Suya doymuş ve su içmek istemediği için başını diken at demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Ense ile kafa arasındaki çukurdur. Suya doymuş ve su içmek istemediği için başını diken at demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٥٩٨باب الحاء والقاف والميم معهما
ق ح م، ق م ح، ح م ق، م ح ق مستعملات
قحم:
قَحَمَ الرجُلُ يَقْحَم قُحوماً في الشِعْر، ويقال في الكلام العام: اقتَحَمَ وهو رَمْيُه بنفسَه في نَهْر أو وَهْدةٍ أو في أمْرٍ من غير رَوِيّة. ويقال: قَحَمَ قُحُوماً: إذا كَبِرَ.
قال زائدة: قَحَمَ وأقحَمَ تجاوَزَ، واقتَحَم هو. والقَحْم: الشّيْخ الخَرِف، والقَحْمةُ: الشَّيْخةُ، قال الراجز:
إنّي وإنْ قالوا كبير قَحْمُ عندي
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٢٨القمح: البُرُّ. والقمح: مصدر قَمِحْتُ السَويقَ وغيره، إذا اسْتَفَفْتَهُ. وكذلك الاقتماح. والقَميحَةُ: اسمٌ لما يُقْتَمَحُ من الجَوارش وغيره، كأنه فعيلةٌ من القمح، وهو البُرُّ. والقُمْحَةُ بالضم: ملءُ الفم منه. والقُمّحانُ بالتشديد: الوَرس. والقُمّحانُ أيضاً: شيء يعلو الخمر كالذَريرَةَ. وقمَحَ البعيرُ قَموحاً، إذا رفع رأسَه عند الحوض وامتنع عن الشرب، فهو بعير قامحٌ، والجمع قمَّح بالتشديد. يقال:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١١٬٧٧٧باب الحاء والقاف والميم
حمق ، قحم ، قمح ، محق : مستعملة .
قحم : قال الليث : قَحَمَ الرّجلُ يَقْحَمُ قُحُوماً . وفي الكلام العامِّ : اقْتَحَم وهو رَمْيُه بنفسه في نَهرٍ أو وهْدَة أو في أمر من غير دُرْبَة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( ? لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ ) ( البَلَد : 11 ) ثم فسر اقْتِحَامَها فقال : ( فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ ) . وقرىء : ( ? لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٢٥٤(باب القاف والميم وما يثلثهما)
(قمن) القاف والميم والنون كلمةٌ واحدة. يقال: هو قَمَنٌ أنْ يفعَل كذا، لا يثنى* ولا يُجمَع إذا فتحتَ ميمه، فإن كَسَرتَ أو قُلْت قَمينٌ ثنَّيت وجَمعت. ومعنى قَمِينٍ: خَليقٌ.
(قمه) القاف والميم والهاء فيه كلماتٌ ليست بأصليَّة. يقولون: قَمَه الشّيء، إذا انْغَمَس في الماء فارتفعَ حيناً وغابَ حيناً. وقِفاف قُمَّه. تَغيبُ في السَّرابِ وتظهر. وهذا في الإبدال، وأصله
(باب القاف والميم وما يثلثهما) (قمن) القاف والميم والنون كلمةٌ واحدة. يقال: هو قَمَنٌ أنْ يفعَل كذا، لا يثنى* ولا يُجمَع إذا فتحتَ ميمه، فإن كَسَرتَ أو قُلْت قَمينٌ ثنَّيت وجَمعت. ومعنى قَمِينٍ: خَليقٌ. (قمه) القاف والميم والهاء فيه كلماتٌ ليست بأصليَّة. يقولون: قَمَه الشّيء، إذا انْغَمَس في الماء فارتفعَ حيناً وغابَ حيناً. وقِفاف قُمَّه. تَغيبُ في السَّرابِ وتظهر. وهذا في الإبدال، وأصله قُمَّس. ويقولون: قَمَهَ البعيرُ مثل قَمَحَ، إذا رَفَعَ رأسَه ولم يشرب الماءَ، هو من الإبدال. وكلمةٌ أخرى من المقلوب، قال ابن دُرَيْد([1]): القَمَه مثل القَهَم، وهو قِلَّةُ الشَّهوة للطّعام، قَهِمَ وقَمِه. (قما) القاف والميم والحرف المعتلُّ كلمةٌ تدلُّ على حقارة وذُلّ. يقال: هو قَمِيٌّ بيّن القَماءة، أي الحقارة. وأقْمَيْته أنا: أذللته. وإذا هُمِز كان لـه معنىً آخر، وذلك قولهم: تقمَّأْت الشَّيء، إذا طلبتَه، تَقَمُّؤاً. وزعم ناسٌ أنَّ هذا من باب الإعجاب، يقال أقمأَني الشَّيءُ: أعجبني. وأقْمَأَتِ الإبِلُ: سَمِنَتْ. وتَقَمَّأْتُ الشَّيء: جمعته شيئاً بعد شيء. قال: لقد قَضَيْتُ فلا تَستهزئا سَفَهاً *** ممَّا تقمَّأْتُه من لذّةٍ وطَرِي([2])(قمح) القاف والميم والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على صفةٍ تكون عند شُرب الماء من الشَّارب، وهو رَفْعُهُ رأسَه. من ذلك القامح، وهو الرَّافع رأسَه من الإبل عند الشُّرب امتناعاً منه. وإبلٌ قِماح. قال: ونحنُ على جوانبِها قُعودٌ *** نَغضُّ الطَّرفَ كالإبلِ القِمَاحِ([3])ويقولون: رَوِيَتْ حَتَّى انقَمَحَتْ، أي تركت الشُّرب رِيَّاً. وشَهْرا قُِمَاحٍ: أشدُّ ما يكون من البَرْدِ، وسمِّيا بذلك لأنَّ الإبلَ إذا وردت آذاها بَردُ الماء فقَامَحَتْ، أي رفَعَتْ رؤوسَها. ومما شذَّ عن هذا الأصل القَمْح، وهو البُرّ. ويقولون -ولعله أن يكون صحيحاً: اقتَمَحْتُ السَّويقَ وقَمَحْتُه، إذا ألقيتَه في فمك براحَتِك. قال ابن دريد([4]): القُمْحة من الماء: ما ملأَ فاكَ منه. والقُمَّحات: الوَرْس، أو الزَّعفران، أو الذَّرِيرة، كلُّ ذلك يُقال. (قمد) القاف والميم والدال أصَيلٌ يدلُّ على طُولٍ وقُوّة وشِدّة. من ذلك القُمُدُّ: القويُّ الشَّديد. قال ابن دريد([5]): "القَمْد أصل بناء القُمُدّ. [و] الأقمد: الطَّويل، رجلٌ أَقْمدُ وامرأةٌ قمداء، وقُمُدّ وقُمُدَّة". (قمر) القاف والميم والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على بَياضٍ في شيء، ثم يفرّع منه. من ذلك القَمَر: قَمَر السَّماء، سمِّي قمراً لبياضه. وحمارٌ أقمر، أي أبيض. وتصغير القَمَر قُمَيْر: قال: وقميرٍ بدا ابن خمسٍ وعشريـ *** ـنَ فقالت له الفتاتان قُوما([6])ويقال: تقمَّرتُه: أتيتُه في القَمْراء. ويقولون: قَمِرَ التَّمْر: وأقْمَرَ، إذا ضَرَبَهُ البردُ فذهبت حلاوتُه قبل أن يَنضَج. ويقال: تَقَمَّر الأسدُ، إذا خَرَجَ يطلبُ الصيد في القَمْرَاء، قال: سَقَط العِشاءُ به على مُتَقمِّرٍ *** ثَبْتِ الجَنَانِ مُعَاوِدِ التَّطْعانِ([7])وقمَرَ القومُ الطّيرَ، إذا عَشَّوْها ليلاً فصادُوها. فأمَّا قول الأعشى: تَقَمَّرَها شيخٌ عِشاءً فأصبحتْ *** قُضاعِيَّةً تَأْتي الكواهنَ ناشِصا([8])فقيل: معناه كما يتقمَّر الأسدُ الصْيدَ. وقال آخرون: تقمّرها: خدَعها كما يُعَشَّى الطّائرُ ليلاً فيُصَاد. ومن الباب: قَمِرَ الرّجُل، إذا لم يُبصِر في الثَّلج. وهذا على قولهم: قَمِرَت القِربة: وهو شيءٌ يُصِيبُها كالاحتراق من القَمَر. فأمّا قولُهم: قَمَرَ يَقْمِرُ قَمْراً، والقِمار من المقامرة، فقال قومٌ: هو شاذ عن الأصل الذي ذكرناه، وقال آخرون: بل هو منه. وذلك أنَّ المُقامِرَ يزيد مالُه ولا يَبْقَى على حال. وهذا شيءٌ قد سَمِعناه. واللهُ أعلمُ بصحَّتِه. قال ابن دريد: تَقَمَّرَ الرّجُل: إذا طَلَبَ من يقامره([9]). ويقال: قَمَرْتُ الرّجُلَ أقمُره وأقمِرُه. (قمس) القاف والميم والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غَمْسِ شيءٍ في الماء، والماء نفسُه يسمَّى بذلك. من ذلك قَمَسْت الشيءَ في الماء: غَمَسْتُه. ويقال: إنّ قاموس البحرِ: مُعظَمه. وقالوا في ذكر المَدِّ والجزر: إنَّ مَلَكاً قد وُكِّل بقاموس البحر، كلَّما وَضَعَ رجلَه فاض، فإذا رفَعَها غاضَ. ويقولون*: قَمَسَ الولدُ في بطن أمِّه: اضطرب. والقَمَّاس: الغَوَّاص. وانْقَمَسَ النّجم: انحطَّ في المَغْرِب. وتقول العربُ للإنسان إذا خاصم مَنْ هو أجرأ منه: "إنما يُقَامِسُ حُوتاً". (قمش) القاف والميم والشين. يقولون: القَمْش: جَمْعُ الشيء من ها هنا [وهُنَا([10])]. (قمص) القاف والميم والصاد أصلان: أحدهما يدل على لُبس شيء والانشِيامِ فيه، والآخَر على نَزْوِ شيءٍ وحركة. فالأوَّل القَميص للإنسان([11]) معروف. يقال: تَقَمَّصَه، إذا لَبِسه. ثم يُستعار ذلك في كلِّ شيء دخل فيه الإنسان، فيقال: تقمَّصَ الإمارَةَ، وتقمَّص الوِلاية. وجَمْع القميص أقمصةٌ، وقُمُص. والأصل الآخر القَمْص، من قولهم: قمص البعير ويقمُص قمصاً وقِمَاصاً، وهو أن يرفع يدَيه ثم يطرحَهما معاً ويَعجِنَ برجليه. وفي الحديث([12])ذكر القامصة، وهو من هذا. يقال قَمَص البحر بالسَّفينة، إذا حَرّكَها بالموج، فكأنَّها بعيرٌ يقمِصُ. (قمط) القاف والميم والطاء أُصَيْلٌ يدلُّ على جمع وتجمُّع. من ذلك القَمْط: شدُّ أعصابِ الصبيِّ بقماطِهِ. ومنه قُمِطَ الأسير، إذا جُمع بين يديه ورجليه بِحبل. ووقعت على قِماطِهِ، معناه، على عَقْدِ أمرِهِ كيف عَقْدُه، وكذلك إذا فَطِنْتَ له. ومرَّ بنا حولٌ قَميطٌ، أي تامٌّ جميع. وسِفادُ الطَّائرِ قَمْطٌ أيضاً، لجمعه ماءه في أُنثاه. (قمع) القاف والميم والعين أصولٌ ثلاثة صحيحة: أحدها نزولُ شيءٍ مائعٍ في أداةٍ تُعْمَل له، والآخَر إذلالٌ وقهر، والثالث جنسٌ من الحيوان. فالأوَّل القِمَعُ معروف، يقال قِمَعٌ وقِمْع. وفي الحديث: "وَيلٌ لأقماع القول"، وهم الذين يَسمَعون ولا يَعُون، فكأنَّ آذانَهم كالأقماع التي لا يَبْقَى فيها شيء. ويقولون: اقتَمَعْتُ ما في السِّقاء، إذا شربتَه كلَّه، ومعناه أنك صِرْت([13]) له كالقِمَع. والأصل الآخَر، وقد يمكنُ أنْ يُجمَعَ بينه وبين الأوَّل بمعنىً لطيف، وذلك قولُهم: قمَعْتُه: أذلَلْتُهُ. ومنه قَمَعْتُه، إذا ضربته بالمِقْمَع. قال الله تعالى: ﴿ولهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ﴾ [الحج 21]. وسمِّي قَمَعَة بن الياس لأنَّ أباه أمره بأمرٍ فانقمع في بيته، فسمِّي قَمَعة. والقياس في هذا والأوَّلِ متقارِب؛ لأنَّ فيه الوُلوجَ في بيته وكذلك الماءُ ينقمع في القِمَع. والأصل الآخَر القَمَع: الذُّباب الأزرق العظيم. يقال: تركناه يتَقَمَّع الذِّبَّانُ من الفَرَاغ، أي يذُبُّها كما يتقمَّع الحِمار. وتُسمَّى تلك الذِّبَّانُ: القَمَعُ. قال أوس: ألم تر أنَّ اللهَ أنزلَ نصرَه *** وعُفْرُ الظِّباء في الكِناسِ تَقَمَّعُ([14])ويقال: أقْمَعتُ الرّجل عنِّي، إذا ردَدتَه عنك. وهو من هذا، كأنَّه طردَه. ومما حُمِل على التَّشبيه بهذا، القَمَعُ: ما فوق السَّناسِن من سَنام البعيرِ من أعلاه. ومنه القَمَع: غِلَظٌ في إحدى رُكبتَي الفَرَس. والقَمَع: بَثْرَةٌ تكون في المُوق من زيادةِ اللَّحم. ومما شَذَّ عن هذه الأصولِ قولُهم: إنَّ قمعة مالِ القومِ: خيارُه([15]). (قمل) القاف والميم واللام كلماتٌ تدلُّ على حَقارةٍ وقماءة. رجلٌ قَمَليٌّ، أي حقير، والقُمَّل: صِغار الدَّبا. وأقْمَلَ الرِّمْث، إذا بدا ورقُه صغاراً، كأنَّ ذلك شبِّه بالقُمَّل. --------------ـــ ([1]) الجمهرة (3: 167). ([2]) لابن مقبل، كما في المجمل واللسان (قمأ). ([3]) لبشر بن أبي خازم، كما في اللسان (قمح) ومختارات ابن الشجري 80. ([4]) الجمهرة (2: 182). ([5]) الجمهرة (2: 294). ([6]) لعمر بن أبي ربيعة في ديوانه 50 والأزمنة والأمكنة للمرزوقي 50. ورواية الديوان: "له قالت الفتاتان". وفي الأزمنة: وقمير بدا لخمس وعشريـ *** ـن لـه قالت الفتاتان قوما قال المرزوقي: "يريد قومَنْ". ([7]) لعبد الله عنمة الضبي، كما في اللسان (قمر) برواية: "حامي الذمار معاود الأقران". وقبله: أبلغ عثيمة أن راعي إبله *** سقط العشاء به على سرحان وانظر أمثال الميداني (1: 300). ([8]) ديوان الأعشى 108 واللسان (قمر، نشص). ([9]) في الجمهرة (2: 406): "إذا غلب من يقامره"، وما هنا صوابه. ([10]) في المجمل: "من هنا وهنا". ([11]) في الأصل: "الإنسان". ([12]) هو حديث علي كرم الله وجهه أنه "قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثاً". ([13]) في الأصل: "صوت". ([14]) كذا وصواب الرواية: "أرسل مزنة"، كما في المجمل واللسان وإصلاح المنطق 49 والمخصص (8: 183). وأما رواية المقاييس فهي في بيت آخر لرجل إسلامي أنشده ياقوت في رسم القادسية، وهو: ألم تر أن الله أنزل نصره *** وسعد بباب القادسية معصم ([15]) في الأصل: "خيارهم"، صوابه في المجمل.
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٥١٩- قال الخليل (العين 3/55، وعبارته: القمح: البر، وأقمح البر: جرى الدقيق في السنبل) : القمح: البر إذا جرى في السنبل من لدن الإنضاج إلى حين الاكتناز، ويسمى السويق المتخذ منه قميحة، والقمح: رفع الراس لسف الشيء، ثم يقال لرفع الرأس كيفما كان: قمح، وقمح البعير: رفع رأسه، وأقمحت البعير: شددت رأسه إلى خلف. وقوله: ﴿مقمحون﴾ [يس/8] تشبيه بذلك، ومثل لهم، وقصد إلى وصفهم بالتأبي عن الانقياد للحق، وعن الإذعان
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٠٠١ق م ح
قمحت السويق وغيره واقتمحته إذا أخذته في راحتك إلى فيك واقتمحت قمحةً من سويق وغيره كقولك: التقمت لقمةً من طعام ومنه قولهم: قمح البعير عن الماء وقامح إذا رفع رأسه عنه لا يشرب لعيافه أو لبرد الماء أو للريّ أو لبعض العلل وبعير قامح ومقامح ومن ذلك قالوا لشيبان وملحان وهما من أشدّ أشهر الشتاء برداً: شهرا قماحٍ: لمقامحة الإبل فيهما عن برد الماء.
قال الهذليّ: فتًى ما ابن الأغرّ إذا
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٧٨٢القَمْحُ: البُرُّ حين يجري الدقيقُ في السُّنْبُل؛ وقيل: من لَدُنِ الإِنضاج إِلى الاكتناز؛ وقد أَقمَح السُّنْبُل. الأَزهري: إِذا جرى الدقيق في السُّنْبُل تقول قد جرى القَمْحُ في السنبل، وقد أَقْمَح البُرُّ. قال الأَزهري: وقد أَنْضَجَ ونَضِج. والقَمْحُ: لغة شامية، وأَهل الحجاز قد تكلموا بها. وفي الحديث: فَرَضَ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، زكاةَ الفطر صاعاً من بُرّ أَو صاعاً من قَمْحٍ؛ البُرُّ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١١٥* ق م ح * * القَمْحُ * البر و * الإقمْاحُ * رفع الرأس وغض البصر يقال * أقْمَحَهُ * الغل إذا ترك رأسه مرفوعا من ضيقه
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٨٩٧القمح: البر حين يجرى الدقيق في السنبل، وقيل: من لدن الإنضاج إلى الاكتناز، وهي لغة شامية، وأهل الحجاز قد تكلموا بها، وقد تكرر ذكره في الحديث، وقيل لغة قبطية، نقله شيخنا، والصواب الأول، كما في المصباح وغيره. والقمح مصدر قمحه، كسمعه، أي السويق، استفه، كاقتمحه واقتمحه أيضا: أخذه في راحته فلطعه، كذا في الأساس واللسان. والقميحة: الجوارش، بضم الجيم، هكذا في النسخ، وفي بعضها بزيادة النون في آخره.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬١٦٧قَمِحَهُ
1 قَمِحَهُ ذ , (S, A, L, K,) aor. قَمَحَ , (K,) inf. n. قَمْحٌ; (S;) and ↓ اقتمحهُ; (S, A, L, K;) He ate it, or took it into his mouth, (S, K,) namely, meal of parched barley or wheat, &c., (S, A, L,) not bread nor dates nor the like, but only what is eaten in the manner termed سَفٌّ, (L,) without moistening it, or kneading it with water &c.; syn. اِسْتَفَّهُ; (S, K;) he took it in the
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٣٩٣قَمَحَ
قَمَحَ A ( n. ac. قُمُوْح 27 ),
a. Refused to drink; raised his head ( camel ).
b. Became languid ( camel ).
قَمِحَ
قَمِحَ A ( n. ac. قَمْح 1 ),
a. Ate dry, licked up ( food & c. ).
قَمَّحَ
قَمَّحَ II ,
a. Sent away with little; wronged, cheated.
قَاْمَحَ
قَاْمَحَ III ,
a. see I (a) .
أَقْمَحَ
أَقْمَحَ IV ,
a. Raised the head & lowered the eyes.
b. Made to raise the head.
c.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٧٬٠١٨قمح
قَمَحَ - يَقْمَحُ - أَقْمَحَ - يُقْمِحُ- مُقْمَح - مُقْمَحُوْن
قَمَحَ - يَقْمَحُ + الكائن (وخاصة رأسُه) أو الشيء: يعلق في مكان ضيق فتصعب عليه الحركة
أَقْمَحَ - يُقْمِحُ + كائن + كائناً أو شيئاً: على وزن " أفعل " من " قَمَحَ - يَقْمَحُ ": جعله " يَقْمَحُ ": أجبره على البقاء بوضع قيه ضيق وصعوبة حركة: وهو في الرأاس تثبيته برفعه وشدِّه لأقصى
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤ (الإجمالي: ٩)
الآيات التي ورد فيها(١)
إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلَالًا فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ
Başları yukarı kaldırılanlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قمح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شمخ, صعر, عتو |
| Zıt Kök | خضع |
| Çekirdek Özet 1 | Devenin suya doyması, suyun aşırı soğukluğu veya tiksinme sebebiyle başını yukarı dikip sudan kaçınması; bir şeyi ağza atmak için başın arkaya kaldırılması |
| Çekirdek Özet 2 | Boyna vurulan bukağı ve tasmaların çeneye dayanması neticesinde başın zorunlu olarak yukarı dikilmesi, bakışın donması ve iradenin hakka boyun eğemez hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kendini yeterli ve doymuş görerek (müstağnileşerek) hakikate karşı dikleşme; bu psikolojik kibrin ahirette veya manevi alemde başı kaldıran bir zincirle somut bir azaba dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir baş kaldırma veya basit bir buğday ismi olarak görüp, doymuşluk veya bukağı baskısıyla ortaya çıkan mecburi çene-baş kilitlenmesini ve hakka boyun eğmeme semantiğini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قم | Toplanma, kabarma, tepeye doğru yükselme, biriktirilip doldurulma ve sınırlandırma; قمر kökünde ışığın toplanıp dolunaya ermesi, قمص kökünde bedeni toplayıp örten gömlek, قمطر kökünde toplanıp bağlanma, قمع kökünde tepeyi bastırıp sınırlandırma, قمل kökünde küçük varlıkların bir araya yığılması | ح | Çitin, duvarın ve sınırlayıcı engelin devreye girmesiyle toplanıp dolan hacmin yukarı doğru dikilmesi, boğaz ve çene hizasında tıkanarak başın zorunlu bir açıyla geriye kilitlenmesi sağlanmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin ve yönelimin odaklanması, yoğunlaşıp bir noktada toplanması ve sınır çizgisine dayanması |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Doygunluğu sağlayan sıvı, boğaza dolan kütle, beslenme ve içsel hacmin tamamlanması |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Girişi engelleyen, dışarıdan gelen unsuru durduran, geçit vermez bir sınır çizen engel |
| قمح | İçe dolan su veya takılan engelin tesiriyle sınırda toplanıp geriye çekilme | Doyma, tıkanma veya boyna takılan bir engelle karşılaşma anında bedenin dışa kapanarak başı yukarı ve geriye doğru kilitlenmiş bir vaziyette tutması |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin suya kanıp doyması (riyy), suyun dondurucu soğukluğu veya bir hastalık sebebiyle başını su kabından yukarı kaldırıp içmeyi reddetmesi; kişinin kavrulmuş un veya ilacı (sevîk) avucundan ağzına dökmek için başını arkaya dikmesi (iktimâh). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi En-Nâbiğa el-Ca‘dî (veya kaynaklarda anılan erken dönem şahitlerinde) devenin sudan çekinerek başını dik tutması halini şöyle tasvir eder: ونحن على جوانبها قعود / نغض الطرف كالإبل القماح (Biz onun etrafında oturmuş, suya başını dikip bakışını kıran develer gibi gözlerimizi yere indiriyorduk). |
| Erken Arapça kullanım | Kışın en şiddetli soğuklarının yaşandığı, develerin dondurucu su sebebiyle başlarını havaya dikip su içmekten çekindikleri döneme شهرا قماح (kımâh ayları) denilmiştir; ayrıca başağın içinde unun toplanıp danenin dolgunlaşması haline أقمح البر ifadesi verilmiştir. |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü'l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça قمح kökü, Sami dilleri zemininde tahıl, dolgunlaşma ve başın geri çekilmesi/kaldırılması semantik ekseninde özelleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde tahıl ve un türevleriyle (İbranice קֶמַח / qemaḥ "un, öğütülmüş tahıl", Aramice ve Süryanice ܩܰܡܚܳܐ / qamḥā "öğütülmüş un, ince un") doğrudan örtüşen kök, Arapçada hem buğdayın içindeki unun olgunlaşıp dolgunlaşmasını (ecra'd-dakīk fi's-sünbül) hem de bedensel bir tepki olarak ağzın/boğazın dolması veya boyun bukağısı neticesinde başın dikilmesini korumuştur. Dil ailesi içerisinde kökün birincil çekirdeği, besin maddesinin dolgunluğa erişmesi ve avuçtan ağza atılarak yutulması esnasındaki baş hareketidir; Arapça bu somut devinimi deve biyolojisindeki su içmeme ve başı dikme tavrına da teşmil ederek zenginleştirmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قم çekirdeğinden قمح türetimi | Doygunluk, toplanma ve tıkanma hissinin boğaz ve çenede bir engele çarpmasıyla başın yukarı kalkması eylemi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice qemaḥ, Süryanice qamḥā | Her iki dilde de un, öğütülmüş tahıl ve besin maddesi anlamında fonetik ve anlamsal doğrudan soydaşlık mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Tahıl dolumu ve öğütme süreçlerini ifade eden eski Afro-Asyatik kök yapılarıyla paralellik | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قمح | Anlamlı | Başı yukarı dikmek, suya doymak, buğday | Boğazın dolması, engele takılma veya suya doymuşluk sebebiyle başın yukarı kaldırılıp gözün kırılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قحم | Anlamlı | Kendini düşüncesizce tehlikeye atmak, dalmak | Bir güçlük veya meşakkat içine düşünmeden birdenbire ve zorla girmek, sarp yokuşa atılmak | Ortak toplanma ve şiddet unsuru; Kur'an'da geçer |
| مقح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| محق | Anlamlı | Eksiltmek, silip süpürmek, yok etmek | Bir şeyin bereketini, varlığını veya izini bütünüyle ortadan kaldırmak | Zıt yönlü eksilme hareketi; Kur'an'da geçer |
| حقم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| حمق | Anlamlı | Ahmaklık, zihin hafifliği | Aklın yerinde durmaması, işleri gereği gibi tartamayıp gevşek ve bozuk davranmak | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قمح | Merkez | Başı yukarı kalkık vaziyette kilitlenmek | Fiziksel bir baskı, bukağı veya doymuşluk hissiyle başın mecburen yukarı dikilmesi | Boyun ve çene hizasındaki engelden ötürü bakışın aşağı düşmesi veya donması |
| شمخ | Komşu | Kibirlenmek, başı yukarı dikmek | İradi ve ahlaki bir üstünlük taslama güdüsüyle başı ve burnu havaya kaldırmak | Dağların yüksekliği veya insanın kibri için kullanılır, dışsal bir boyunduruk şartı yoktur |
| صعر | Komşu | Kibirle yüz çevirmek | Boyundaki bir illete benzer şekilde yana doğru yüzü eğip başı çevirmek | قمح kökünde hareket dikey ve geri iken صعر kökünde yatay bir eğilme ve yüz çevirme esastır |
| عتو | Komşu | Azgınlaşmak, emre itaatsizlikte dikleşmek | Sınırları aşarak hakka boyun eğmeyi reddetme ve buyruklara başkaldırma | Eylemin içsel isyan ve sınır tanımazlık boyutunu hedefler, biçimsel baş duruşundan ziyade tavırdır |
| خضع | Zıt | Baş eğmek, boyun bükmek | Emre ve güce teslim olarak başı ve boynu öne, aşağıya doğru alçaltmak | قمح kökünün zıddı olarak tam bir teslimiyet ve fiziksel-manevi eğilmeyi ifade eder |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قمح | Başını yukarı dikmek, boynu kilitlenmek | Bukağının çeneye dayanmasıyla başın geriye ve yukarı kilitlenip bakışın hareketsiz kalması | Kesin |
| Latince | Rigere, erigere, obstipescere | Başı dikilmek, kaskatı kesilmek, donup kalmak | Rigere mekanik kaskatı kesilmeyi verir ancak boyunduruktan doğan çene kilitlenmesini tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | To have one's head forced up, immobilized | Başı zorla yukarı kalkmış olmak, kilitlenmek | Zoraki bir aparatla başın geriye itilmesi durumunu aktarır, devenin doymuşluk metaforunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Den Kopf emporgerichtet starren, steifhalten | Başını yukarı dikip donakalmak, kaskatı olmak | Mekanik olarak boynun dikleşmesini karşılar, doymuşluktan kaynaklanan yüz çevirmeyi kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | Avoir la tête relevée de force, être bridé | Başı zorla yukarı kaldırılmak, dizginlenip kilitlenmek | Boyunduruk veya dizginle başın dikilip hareket edemez kılınmasını başarılı şekilde betimler | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُقْمَحُونَ | Boyunlarındaki halkalar çenelerine dayandığı için başları mecburen yukarı dikilmiş, gözleri aşağıda donakalmış olanlar | İnkarcıların kalbi katılığını, hidayete boyun eğmeyişlerini ve ahirette boyunlarına vurulan halkalarla biçimsel olarak da dikleştirilip çaresiz bırakılmalarını anlatan ceza ve temsil bağlamı (Yâsîn 36:8). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet, kalplerin mühürlenmesi | Kafirlerin hakka boyun eğememelerinin kendi iradelerinin neticesi mi yoksa cebri bir kilitlenme mi olduğu tartışması | Hakka karşı kibir gösterenin kalbi ve manevi duyuları boyunduruk altına girerek hidayete eğilemez hale gelir |
| Fıkıh | Zekât ve fıtır sadakası hükümleri | Hadislerde geçen بُرّ (burr) ile قَمْح (kamh) lafızlarının aynı tahıl cinsi sayılıp sayılmadığı ve nisap meselesi | Buğday ve un maddesinin zekata ve fıtır sadakasına konu olan temel gıda maddesi olarak fıkhi tespiti |
| Tefsir | Temsilî ve hakiki tasvir ayrımı | Ayetteki bukağıların ve baş dikilmesinin dünyevi inkâr psikolojisine ait bir temsil mi yoksa cehennemdeki somut azap mı olduğu | Manen hakka eğilmeyen boyunların, çenelerine kadar dayanan halkalarla fiziksel olarak kaskatı dikilmesi |
| Hadis | Ahiret ahvali ve zekat rivayetleri | Zekat miktarlarının tayininde geçen kamh lafzı ve kıyamet günü azap görenlerin boyun bükemez halleri | Hem temel tahıl ismi olarak gıda maddesi hem de tevazunun zıddı olarak kaskatı dikilme hali |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevazu ve teslimiyet ekseni | Huşûun zıddı olan baş dikliği | Hakikatin çağrısına eğilmeyi engelleyen manevi kilit | Kişi kendini manen doymuş ve müstağni gördüğünde boynu hakka bükülmez, kaskatı bir inkara kilitlenir | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik kapanma | Bilgiye ve öğüde kapalılık | Zihnin hakikat verilerini reddedip yukarı doğru sabitlenmesi | Kişi bildiğiyle yetinip doygunluk vehmettiğinde yeni bilgiye başını diker ve öğrenme istidadını yitirir | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otoriteye uyum | Yasalara başkaldırı ve itaatsizlik | Kamusal adalete boyun eğmemek üzere boyun bükmez bir kibir takınmak | Kanun ve adalet nizamına karşı diklenen unsurlar, neticede devletin yaptırım bukağılarıyla hareketsiz bırakılır | Güçlü |
| İktisadi | Temel meta ve doyum mekanizması | Buğday (tahıl) ve tokluk doyumu | Piyasada temel besin maddesi ve iktisadi ihtiyaçların doyum noktası | Doygunluğa erişen veya hırsla istifleyen yapının piyasa kurallarına ve infaka boyun eğmekten kaçınması | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanik serbestlik derecesinin (degrees of freedom) kısıtlanması ve rijit kilitlenme | Bir eklemin veya sistemin dış bir bariyerle (çeneye dayanan halka gibi) tek bir açıya zorlanıp hareket kabiliyetini yitirmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Bilişsel katılık ve dogmatik körleşme | Bireyin inanç ve önyargılarının bir zırh gibi boynunu sarması neticesinde alternatif hiçbir görüşe esneklik gösterememesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlgili ayetteki tasviri yalnızca cehennemde yaşanacak mitolojik veya fiziksel bir zincir tasviri sayıp, inkarcının dünyadaki kibirli, kendini müstağni gören psikolojisini ve bu psikolojinin doğurduğu kaskatı kilitlenmeyi göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın kendi kendini doymuş (müstağni) sanarak hakikate karşı boynunu eğmekten imtina etmesini ve bu tavrın ontolojik bir cezaya dönüşerek bireyi hakikat karşısında kör ve kilitlenmiş bir hale getirmesini kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin muhataba sunduğu psikolojik ve ahlaki teşhisi ıskalayarak, meselenin yalnızca ahirete dair bir sahneden ibaret olduğunu düşünmek; böylece gündelik hayatta hakka boyun eğmeyen zihniyetin kilitlenmişliğini teşhis edememek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kibir, inkâr ve hidayetten yüz çevirme durumlarını nasıl bedensel ve mekanik bir kilitlenme metaforuyla (çeneye dayanan bukağılar ve yukarı dikilen başlar) anlattığını kavramak için temel bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kalplerin mühürlenmesi, basiretlerin bağlanması, inkarcıların hidayet çağrısı karşısındaki kaskatı duruşları ve ahirette suçluların boyunduruklarla sevk edilişini anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârın sadece masum bir fikir ayrılığı olduğu zannını düzeltir; inkârın arkasında hakikate boyun bükmeyi reddeden bedensel ve ruhsal bir diklenme, doygunluk iddiası ve neticesinde gelen bir felç hali bulunduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDevenin doyması veya dondurucu soğuk sebebiyle başını yukarı dikip su içmeyi reddetmesi; boyuna takılan halkanın çeneye dayanarak başı geriye ve yukarı kilitlenmeye zorlaması hali.
- Soyut anlamHakikate ve delillere karşı müstağniyet ve kibir taslayarak boyun eğmeyi reddetme; bu reddin neticesinde idrakin yukarı doğru kaskatı kesilerek hakikat akışına kapanması.
- Sistematik karşılıkGirdiyi ve hidayeti kabul etmeyen sistemin dışsal bir sınırlayıcıyla kilitlenmesi, sistemin hareket esnekliğini bütünüyle kaybederek tek bir yönde donup kalması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde boynun ve idrakin açısal konumunu, normal ve esnek baş eğme (huşû) açısını temsil eder. boyna ve zihne binen bukağının veya kibrin uyguladığı dış baskıyı, ise serbestlik eşiğini gösterir. Bu baskı eşiği aştığında fonksiyonu devreye girerek açıyı zorunlu tepe noktasına () kilitler ve sistemin aşağı yönlü hareket serbestisini sıfırlar.