كي
ك - ي
جذر- الورود: ١٠
- الآيات: ١٠
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ٣
معناه في القرآن: -maması için
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
ملاحظاتي
المعاجم(٣)
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١١١أمَّا كَيْ مخفَّفة فجوابٌ لقولك: لِمَ فعلت كذا? فتقول: كَيْ يكون كذا. وهي للعاقبة كاللام، وتنصب الفعل المستقبل.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬٣٥٣باب اللفيف من حرف الكاف
كوي ، كاء ، أك ، أيك ، وكي ، وكك ، وكوك ، وكا ، كي ، كيك ، كيا ، كأي ، أكي ، كوك .
كوي : قال الليث : كَوَى البَيْطَارُ وغيرُه الدَّابَّة وغيرَهَا بالمِكْوَاةِ يكْوِيها كيّاً وكَيَّةً .
والمِكْوَاةُ : الحديدة المُحْمَاةُ التي يكْوَى بها .
والكَوَاءُ : فَعَّالٌ من الكَاوِي .
واكْتَوَى يكْتَوِي اكْتِواءً ، فهو مُكْتَوٍ .
وفي الحديث : ( إنّي لأغْتَسِلُ مِنَ الجَنَابَةِ ثم
باب اللفيف من حرف الكاف كوي ، كاء ، أك ، أيك ، وكي ، وكك ، وكوك ، وكا ، كي ، كيك ، كيا ، كأي ، أكي ، كوك . كوي : قال الليث : كَوَى البَيْطَارُ وغيرُه الدَّابَّة وغيرَهَا بالمِكْوَاةِ يكْوِيها كيّاً وكَيَّةً . والمِكْوَاةُ : الحديدة المُحْمَاةُ التي يكْوَى بها . والكَوَاءُ : فَعَّالٌ من الكَاوِي . واكْتَوَى يكْتَوِي اكْتِواءً ، فهو مُكْتَوٍ . وفي الحديث : ( إنّي لأغْتَسِلُ مِنَ الجَنَابَةِ ثم أَتَكَوَّى بجارِيَتِي ) أي اسْتَدْفِىءُ بمُبَاشَرَتَها . وقال الليث : الكَوُّ ، والكَوَّةُ : تأْسِيسُ بِنَائِهَا مِنْ كافٍ وواوَيْنِ ، ومنهمْ من يقولُ : تأسِيسُ بِنَائِها من كافٍ وَوَاوٍ وياءٍ ، كأنَّ أصلها كَوْيٌ ثُم أُدْغِمَتِ الواوُ في الياء ، فجُعِلَتْ واواً مُشَدَّدَةً . ويقال : كَوَّيْتُ في البيت كَوَّةً . والرجُلُ يَسْتَكْوِي : إذا طَلَبَ أَنْ يُكْوَى . ويُجْمَعُ الكَوَّةُ : كُوًى ، كما يقال : قَرْيةٌ وقُرًى . ويقال : كِوًى ، وكِوَاءٌ . كاء : قال أبو زيد : كِئْتُ عن الأمْرِ كَيْأَةً إذا ما هِبْتَه . ويقال للرجُلِ الجبانِ : كَيْءٌ ، وأنشد شمرٌ : وإنّي لَكَيْءٌ عن الموئِبَاتْ إذا ما الرَّطيءُ انمأَى مَرْثَؤُه وأَكَأْتُ الرَّجُلَ إكاءةً وإكاءً إذا ما أرادَ أمراً ففاجأته على تَئِفَّةِ ذلك فهابَك ورَجَعَ عنه . وقال أبو عمرو : رجُل كَيْأَةٌ ، وهو الجبانُ . وقال الليث : الكأْكأَةُ : النُّكوصُ ، وقد تَكَأْكأَ إذا انْقَدَعَ . ( عمرٌ و عن أبيه ) قال : الكَأْكَاءُ : الجُبْنُ الهالع . قال : والكأْكَاءُ : عَدْوُ اللِّصَّ . وقال أبو زيد : تَكَأْكَأَ الرجُلُ إذا ما عَيَّ بالكلام فلم يقدِرْ على أن يتكلَّمَ . أك : قال الأصمعي : الأكَّةُ : الحَرُّ المُحْتَدِمُ . يقال : أصابتْنَا أَكَّةٌ شديدةٌ ، ويومٌ ذُو أَكِّ ، وذو أكَّةٍ ، وقد ائتَكَّ يَوْمُنَا ، وهو يومٌ مُؤْتَكٌّ ، وكذلك : العَكُّ في وجُوهِهِ . ويقال : إنَّ في نفْسِهِ عليَّ لأكَّةً ، أي حِقْداً . وقال أبو زيد : دَعاهُ الله بالأكَّةِ ، أي بالموْتِ . وقال الليث : الأكَّةُ : الشِّدَّةُ من شدائدِ الدَّهْرِ ، وائتَكَّ فلانٌ من أَمْرٍ أَقْلَقه وأَذْلَقَه . أيك : قال الله جلَّ وعزَّ : ( كَذَّبَ أَصْحَابُ لْئَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ ) ( الشعراء : 176 ) ، وقرىء : ( أصحابُ لَيْكةَ ) . وجاء في التفسير : أَنّ اسمَ المدينةِ كان لَيْكةَ ، واختارَ أبو عبيد هذه القراءة وجعلَ لَيْكةَ غير منصرفَةٍ . ومَنْ قرأَ : ( أصحابُ الأيْكَةِ ) فإنَّ الأيكةَ والأيْكَ : الشَّجَرُ الملتفُّ . وجاء في التفسير أَنَّ شجرَهم كان الدَّوْمَ ، وهو شجرُ المَقْلِ . وأخبرني الإياديُّ عن شمرٍ عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال : أيكةٌ مِنْ أَثْلٍ ، ورَهْطٌ مِنْ عُشَر ، وقَصِيمةٌ من الغَضَا . وقال الزجاجُ ، في سورة الشعراء : يجوزُ وهو حسنٌ جدّاً ( كَذَّبَ أصحابُ لَيْكةِ المُرْسَلِينَ ) ( الشعراء : 176 ) بغير ألفٍ على الكسر ، على أَنَّ الأصلَ : الأيكَةِ ، فأُلْقيَتِ الهمزةُ فقيل الْيكَة ، ثم حُذِفَت الألفُ فقيل : لَيْكَةِ . قال : والعربُ ، تقول : الأحْمَرُ قد جاءني . وتقول إذا أَلْقَتِ الهمزةَ : الَحمرُ قد جاءني بفتح اللام ، واثبات ألف الوصلِ . ويقولون أيضاً : لَحمرَ جاءني يريدون : الأحمَر . قال : وإثباتُ الألِف واللام فيها في سائر القُرآن يدلُّ على أنّ حذفَ الهمزة منها التي هي ألف الوصل بمنزلة قولهم : لحمَر . وكي : الوكَاءِ : كلُّ سَيرٍ أو خَيطٍ يُشَدُّ به السِّقَاءُ أو الوِعاءُ ؛ وقد أوْكيتُه بالوِكَاءِ إيكاءً إذا شددته . وفي حديث الزُّبير بن العوام ، أَنه كان يُوكِي بين الصَّفا والمَرْوَةِ سَعياً . قال أبو عبيد : هو عندي من الإمساك عن الكلام ، كأنه يُوكِي فَاهُ فلا يتكلَّمُ . ويُرْوَى عن أعرابي أنه سَمِع رَجلاً يتكلّمُ فقال : أوْكِ حَلْقَكَ أي شُدَّ فمكَ واسْكُتْ . ( قلت ) : وفيه وجهٌ آخرُ هو أَصَحُّ عندي مما ذهب إليه أبو عبيد ، وذلك أَنَّ الإيكاءَ في كلامِ العربِ يَكونُ بمعنى السَّعْيِ الشديد . والدليلُ على ذلك قوله في الحديث : أنه كان يُوكِي ما بينهما سَعْياً . وفي ( نوادر الأعرابِ ) المحفوظةِ عنهم : المُوكِي : الذي يَتَشَدَّدُ في مشيِهِ ، فمعنى الإيكاءِ : الاشتدادُ في المشي . ويقال : فلانٌ مُوكِي الغُلْمَةِ ، ومُزِكُّ الغُلْمَةِ ، ومُشِطُّ الغُلْمة إذا كانت به حاجةٌ شديدةٌ إلى الخِلاَطِ . ( قلت ) : وإنما قيل لِلّذِي يَشْتَدُّ عَدْوُه : مُوكٍ ، لأنه كأنّه ملأ هواء ما بَيْنَ رِجْليه عَدْواً وأَوْكَى عليه . والعربُ تقولُ : ملأ الفرسُ فُرُوجَ دَوَارِجِه عَدْواً إذا اشتدَّ حُضْرُه ، والسِّقَاءُ إنما يُوكَى عَلَى امْتِلاَئِه . وقال الليث : تَوَكَّأَتِ الناقةُ ، وهو تَصَلُّقَها عند مَخاضِها . والتَّوكُّؤُ : التحامُلُ على العصا في المَشْيِ . يقال : هو يَتَوكَّأُ علَى عصاهُ ، ويتَّكِىءُ . قال : والعربُ تقول : أوكَأْتُ فلاناً إذا نَصَبْتَ له متَّكَأ ، وأتْكَأْتُه إذا حَمَلْته على الإتِّكَاءِ . وقال أبو زيد : أَتْكَأْت الرَّجُلَ إتْكَاءً إذا وسَّدْتَهُ حتى يتَّكِىءَ . ويقال : اسْتَوْكَتِ الإبلُ اسْتِيكَاءً إذا امْتَلأَتْ سِمَناً . وقال ابن شميل : اسْتَوْكَى بطن الإنْسَانِ ، وهو أَنْ لا يَخْرُجَ منه نَجْوُه ، ويقال للسِّقَاءِ ونحوه إذا امتلأ : قد اسْتَوْكَى ، وإذا كانَ فَمُ السِّقَاءِ غَلِيظَ الأدِيمِ قيل : هو لا يَسْتَوْكِي ، ولا يَسْتَكْتِبُ . وكك : ( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : الوَكُّ : الدَّفْعُ ، والكَوُّ : الكِنُّ . وروى ابن حبيب عن ابن الأعرابي أنَّه قال : يقال : ائْتَزَرَ فلانٌ إزْرَةَ عَكَّ وَكَّ ، وهو أَنْ يُسْبِلَ طَرَفَيْ إزَارِه ، وأنشد : إن زُرْتَهُ تَجِدْهُ عَكَّ وَكَّا مِشْيتُه في الدَّارِ هَاكَ رَكَّا قال : وهَاكَ رَكَّا : حِكَايَةٌ لِتَبَخْتُرِه . وقال الأصمعي : رَجُلٌ وَكْوَاكٌ إذا كان كأنّما يتدحْرَجُ مِنْ قِصَرِه ، وقد تَوَكْوَكَ إذا مشى كذلك . كيك : ( سلمة عن الفراء واللِّحياني عن الرُّؤَاسِيِّ ) قالا يقال : للبَيْضَةِ : كَيْكَةٌ ، قالا : وجَمْعُها : الكَيَاكِي . قال الفراء : الكَيْكَةُ : البَيْضَةُ ، أَصْلها : الكَيْكِيَةُ ونظيرها : الليلة ، أصلُها : لَيْلِيَةٌ ، ولذلك صُغِّرَتْ لُيَيْلِيَةٌ ، وجُمِعَت اللَّيْلَةُ : ليَالِيَ . كيا : وقال الليث : كِيَا هو عِلْكٌ رُوميٌّ وهو الذي يقال له : المُصْطَكَى ، وليس كِيَا عَربِياً مَحْضاً . كي : كي : من حروفِ المعاني يُنصَبُ بها الفعلُ الغَابرُ . يقال : أدِّبْهُ كي يَرْتَدِعَ عمَّا ارتَكَبه من السُّوءِ ، ورُبَّما أُدْخِلَتِ اللام عليها كما قال اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( يَسِيرٌ لِّكَيْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَآ ءَاتَاكُمْ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ) ( الحديد : 13 ) ورُبَّما حَذَفُوا كي ، واكْتَفَوْا باللام ، وقد تُوصَلُ كيْ بِلاَ وبِمَا ، فيقال تَحَرَّزْ كيلا يُصيبَكَ ما تكْرَهُ ، وخرجَ فلانٌ كَيْمَا يُصَلِّيَ . قال الله جلَّ وعزَّ : ( السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ ) ( الحشر : 7 ) . كأي : ( أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي ) : كَأَي إذا أَوْجَعَ بالكلام . أكي : وأَكَى : إذا اسْتَوْثَقَ من غريمِه بالشُّهُودِ عليه . كوك : وقال ابن شميل : الكَيْكَاءُ ، والمُكَوْكِي هما الشَّرَطَانِ أي مَنْ لا خَيْرَ فيه من الرجال . وقال شمرٌ : رَجُلٌ كَوْكاةٌ : وهو القصيرُ . قال : ورأيتُ فلاناً مكَوْكِياً وذلك إذا اهْتَزَّ في مشيه وأسرعَ ، وهو من عَدْوِ القصَارِ وأنشد : دعوتُ كَوْكَاةً بِغَرْبٍ مِرْجَسِ فجاءَ يَسْعَى حاسِراً لم يَلْبَسِ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٩- علة لفعل الشيء، و (كيلا) لانتفائه، نحو: ﴿كيلا يكون دولة﴾ [الحشر/7].
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٢٢ (الإجمالي: ١٤١)
- رذل
الآيات المشتركة: ٢ · Rezl meyvenin döküntüsü, adisi demektir
- فوت
الآيات المشتركة: ٢ · Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir
- قرر
الآيات المشتركة: ٣ · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
- حزن
الآيات المشتركة: ٣ · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
- ردد
الآيات المشتركة: ٣ · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- غمم
الآيات المشتركة: ٢ · Yol, işaret bulunmayan yer
- حرج
الآيات المشتركة: ٢ · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
- زوج
الآيات المشتركة: ٣ · İlik ve düğme çiftinin her biridir
- فيأ
الآيات المشتركة: ٢ · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
- همد
الآيات المشتركة: ١ · Kuru
- وطر
الآيات المشتركة: ١ · “Betır” yarık demektir
- عمر
الآيات المشتركة: ٢ · “U’mare” katlı bina demektir
الآيات التي ورد فيها(١٠)
… أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ …
-maması için
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ
-maması için
… مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً …
-maması için
… أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا …
-maması için
… مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا
-maması için
لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ
-maması için
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كي |
| Yapı | Edat / İşlev sözü |
| Özel Durum | İki harfli işlev sözü (mâ-kablini mâ-ba‘dine bağlayan ta‘lîl ve nâsıba edatı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حتى, ل, ان |
| Zıt Kök | لولا |
| Çekirdek Özet 1 | Bir eylemin gerekçesini, yöneldiği hedefi veya gayesini belirterek iki yargıyı birbirine bağlama |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi fiillerin, ibadetlerin ve teşrîî hükümlerin nihai bir hikmete ve gayeye matuf oluşu |
| Çekirdek Özet 3 | Kör zorunluluk ve tesadüfü dışlayan, eylemleri ereksel ve hikmet temelli bir nizam içinde açıklayan teleolojik ilke |
| Kritik Hata Riski | Edatı salt sözdizimsel bir bağlaca indirgeyip Kur'an'ın varlık, ahlak ve iktisattaki gaye odaklı hikmet örgüsünü mekanik bir nedensellik gibi yorumlamak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كي | Amaç, illet ve teleolojik yönelim bildirme | Belirgin fark tespit edilmedi | Söz konusu yapı kök türetimine giren üçlü bir fiil kökü değil, iki harfli müstakil bir işlev sözü olduğundan harf eklenmesiyle kök genişlemesi gerçekleşmez; başına gelen ل ile sebep pekişir, sonuna gelen لا ile hedeflenen sonucun olumsuzlanması (sakındırma) sağlanır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Eylemin hedeflenen sonucu ihata etmesi ve bir neticeye raptedilmesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Eylemin gelecekteki bir gayeye doğru uzanması ve icra edilmesi |
| كي | Hedefe uzanarak sonucu kavrama hareketi | Bir eylemin veya sürecin yöneldiği gayeye doğru bizzat uzanıp o gayeyi kapsayarak gerekçelendirmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hareketin veya eylemin yöneldiği somut hedefi, gayeyi ve gerekçeyi sonraki bir duruma raptetme işlevi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Klasik Arapçada muzari fiili nasb ederek geleceğe dönük sebep ve amaç (ta‘lîl) bildiren temel edat olarak kullanılmıştır |
المصدر Kitâbü Sîbeveyhi, Lisânü’l-Arab, el-Müfredât.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde كي edatı, sebep, açıklama, ilgi ve gaye bildiren temel bağlaç unsurlarıyla yakından ilişkilidir. İbranicede kî (כי) parçacığı "çünkü, zira, ki, şayet, amacıyla" anlamlarında sebep ve gerekçe cümleciklerinin başında son derece geniş bir kullanım alanına sahiptir. Benzer biçimde Aramice ve Süryanicede sebep-sonuç bağıntısı kuran eklemlerle morfo-semantik paralellik taşır. Arapçada bu arkaik Sami parçacığı, özellikle geleceğe dönük bir erek bildirme (ta‘lîl) işlevinde özelleşmiş ve kendisinden sonraki muzari fiili nasb ederek salt bir bağlaç olmanın ötesinde sentaktik bir amil niteliği kazanmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Gesenius Hebrew Grammar.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كي | Gaye ve gerekçe (ta‘lîl) bildiren mebni edat; nâsıba olarak müstakil veya lâm-ı ta‘lîl ile birlikte لكي biçiminde kullanılır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice kî (כי) | Sebep, izah ve şart bildiren Sami asıllı kök bağlaç katmanıyla doğrudan ortak miras niteliği taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda edat düzeyinde doğrudan kanıtlanmış genişleme sınırlıdır | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab, Lane's Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كي | Anlamlı | Gaye ve ta‘lîl bildirme | Bir fiilin gerekçesini ve hedeflenen gayesini açıklar; muzari fiili nasb eder | Kur'an'da geçer, hedef edat |
| يك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كي | Merkez | Gaye ve ta‘lîl | Fiilin doğrudan amacını ve hedeflenen neticeyi kurar | Bir eylemin hangi nihai maksat doğrultusunda gerçekleştiğini gösterir |
| حتى | Komşu | Gaye ve sınır | Amacın yanında nihai bir bitiş sınırını (gāye/intihâ) bildirir | كي salt amaç ve gerekçe iken, حتى sürecin varacağı sınır noktasını ve tükenişi içerir |
| ل | Komşu | Ta‘lîl ve ihtisas | Harf-i cer olarak doğrudan sebebe ve aidiyete yönelir | كي müstakil bir edat olarak nasb amiliyeti taşırken lâm harf-i cer yapısıyla sebep kurar |
| ان | Komşu | Masdariyye ve ta‘lîl | Fiili masdara dönüştürerek amaç yapısı oluşturur | كي doğrudan doğruya geleceğe dönük gaye vurgusunu merkezde tutar |
| لولا | Zıt | İmtina ve engelleme | Bir durumun varlığı sebebiyle hedeflenen sonucun gerçekleşmesini önler | كي bir maksadın tahakkukunu temin ederken لولا bir engelle sonucun vukuunu iptal eder |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كي | Gaye ve ta‘lîl edatı | Fiilin yöneldiği maksadı ve hedefi bildirir | Kesin |
| Latince | ut, ad hoc ut | Amacıyla, -sin diye | Eylemin yöneldiği teleolojik gayeyi bağlayan konjonktif yapıyı tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | in order that, so that | -mesi için, amacıyla | Amaç ve hedeflenen sonucu bildirir; salt geçmiş neden ("because") anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | damit, um zu | -mek için, -sin diye | Gaye yan cümlesi kurarak ana eylemin hedefini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | afin que, pour que | Amacıyla, -sin diye | İstek ve gaye kipiyle birlikte hedeflenen neticeyi kurar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَيْ | Doğrudan gaye ve maksat (olumlu erek) | İbadet, tesbih, ilahi nizamın tecellisi ve göz aydınlığı gibi hayırlı hedeflerin beyan edildiği bağlamlar (Tâhâ 20:33, Tâhâ 20:40, Kasas 28:13) |
| كَيْ (lâm ile: لِكَيْ) | İktisadi ve toplumsal adaletin nihai gayesi | Toplumsal servetin tabana yayılması ve tekelleşmenin önlenmesi bağlamı (Haşr 59:7) |
| لِكَيْلَا | Olumsuz gaye ve sakındırma (nefy-i gaye / nehy) | İnsanın geçmiş kayıplara aşırı üzülmesini, kibirlenmesini veya güçsüzlüğe düşmesini engelleme bağlamları (Âl-i İmrân 3:153, Hac 22:5, Ahzâb 33:37, Hadîd 57:23) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ef‘âlullâh ve hikmet-illet meselesi | Allah'ın fiillerinin bir gayeye veya illete (ta‘lîl) bağlı olup olmadığı; Eş‘arîlerin ta‘lîli vacip görmemesi ile Mâtürîdî ve Mu‘tezile'nin ilahi fiillerde hikmet ve gaye kabulü | İlahi eylemlerde hikmet, teleoloji ve amaçsallık bağlamında yoğunlaşır |
| Fıkıh | Ahkâmın ta‘lîli ve makâsıdü'ş-şerîa | Hükümlerin illetlerinin lafızdan tespiti; lafzî ta‘lîl yollarından biri olarak nassın illet bildirmesi ve kıyasa temel teşkil etmesi | Hükmün arkasındaki kamu yararı (maslahat) ve vaz ediliş gayesinde yoğunlaşır |
| Tefsir | Nazım münasebeti ve ilahi gayeler | Ayetler arasındaki irtibatın hangi hikmetle kurulduğu; emir ve nehiylerin arka planındaki beşeri ve ahlaki maksatlar | Teleolojik rabıta ve pedagojik sakındırma anlamında yoğunlaşır |
| Hadis | Nebevi gerekçelendirme | Hz. Peygamber'in emir ve uygulamalarındaki maksatların beyan edilmesi | Hükmün toplumsal veya ahlaki gerekçesini açıklamada yoğunlaşır |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyet ve kulluk gayesi | Nihai erek ve rıza | İbadetleri ve varoluşu bilinçli bir gayeye bağlama | Eylemlerin ve ibadetlerin rastlantısal değil, ilahi marifet ve tesbihe matuf olması (Tâhâ 20:33) | Kesin |
| İlmi | Teleoloji ve düzen | Amaçsal nedensellik | Süreçlerin ve sistemlerin yöneldiği hedefi tanımlama | Tabiatta ve bilgide kör bir mekanizm yerine gayeli bir tasarım ve nizamın varlığı | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve kamu düzeni | Amme maslahatı | İdari ve hukuki tasarrufları toplumsal barışa yöneltme | Siyasi iradenin koyduğu kuralların keyfîliği değil, ortak refahı hedeflemesi | Güçlü |
| İktisadi | Servet dağılımı ve mülkiyet | Tekelleşmeyi önleme gayesi | Servetin tabana yayılmasını ve dolaşımını güvenceleme | Ekonomik artı-değerin yalnızca zenginler arasında dönen bir güce dönüşmesini engelleme (Haşr 59:7) | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Amaç fonksiyonu (Objective function) | Bir sistemin, algoritmanın veya fiziksel hareketin belirli bir hedef parametreyi en üst düzeye çıkarmak ya da kısıtları sağlamak üzere yönlendirilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Teleolojik eylem modeli | Bireysel ve kolektif eylemlerin geçmiş mekanik itkilerden ziyade gelecekte tasarlanan bir gayeye (telos) göre biçimlenmesi ve yönetilmesi | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | كي edatını yalnızca alelade bir Türkçe "-mek için" bağlacına indirgeyerek metnin taşıdığı kurucu teleolojik iddiayı ve ontolojik hikmeti göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu edat; ilahi fiillerin amaçsızlığını reddeden, iktisadi tekelleşmeye set çeken ve insan psikolojisini kadere teslimiyetle inşa eden külli gayelerin taşıyıcısıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi hükümleri keyfî buyruklar, iktisadi adalet ilkelerini ise ikincil tavsiyeler gibi görerek dinin kurmak istediği gayeli toplumsal nizamı ıskalamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın teleolojik dil yapısını doğrudan inşa eden edattır; Allah'ın evrene ve insana dair tasarruflarının rastlantısal değil, hikmet ve hedefe dayalı bir düzen içinde olduğunu bildirir |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | İktisadi adaletin formüle edildiği kamu hukuku ayetinde (Haşr 59:7), insanın hüzün ve kibrini sağaltan kader ayetinde (Hadîd 57:23) ve peygamberlik kıssalarında gayenin beyan edildiği bağlamlarda (Tâhâ 20:33, Kasas 28:13) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlık nizamının ve şeriat hükümlerinin sebepsiz ve hikmetsiz olduğunu varsayan mekanist veya aşırı lafızcı yaklaşımları tashih eder; servetin dar bir zümrede toplanmasını meşru sayan iktisadi yanılgıları ortadan kaldırır |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir eylemi veya süreci, hedeflenen neticeye doğru uzatarak o neticenin sınırları içinde sabitleyen eklemleme hareketi.
- Soyut anlamBütün fiillerin, hükümlerin ve varoluşsal süreçlerin nihai bir hikmete, gayeye ve maslahata raptedilmesi.
- Sistematik karşılıkHukukî, iktisadî ve ahlakî sistemlerde her kuralın meşruiyetini hizmet ettiği teleolojik hedeften alması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde icra edilen fiili, hükmü veya ilahi tasarrufu temsil eder. sembolü bu fiilin teleolojik olarak yöneldiği hedefi kuran كي edatının bağlama işlevidir. elde edilmesi murat edilen sonuç kümesidir; doğrudan hedeflenen olumlu gayeyi (كي), ise eylemin kaçınmak veya önlemek üzere yöneldiği olumsuz akıbeti (كيلا) ifade eder.