نشط
ن - ش - ط
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ١
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٣
Unşute, kolay çözülen düğüm demektir. Yayın boşalması için mastar olarak neşt kullanılmıştır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Unşute, kolay çözülen düğüm demektir. Yayın boşalması için mastar olarak neşt kullanılmıştır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٥٤٥باب الشين والطّاء والنون معهما
ش ط ن، ن ش ط، ن ط ش مستعملات
شطن:
الشَّطنُ: الحبل الطويل الشَّديد الفتل، يستقى به.
ويقال للفرس العزيز النَّفس: إنه لينزو بين شطنين، يُضربُ مثلاً للإنسانِ الأشِر القويّ، وذلك أنه إذا استعصى على صاحبه شدَّهُ بحبلين من جانبيين، فهو فرسٌ مشطُونٌ.
وغزوةٌ شطونٌ. أي: بعيدة. وشطنتِ الدّارُ شُطُوناً، إذا بعُدت، وأكثر ما يقال: نوى شطون، ونيّةٌ شطُون.
والشَّيطانُ: فيعال من
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٣١٤نَشِطَ الرجلُ يَنْشَطُ نَشاطاً بالفتح، فهو نَشيطٌ. وتَنَشَّطَ لأمر كذا، وتَنَشَّطَتِ الناقةُ في سيرها، وذلك إذا شَدَّتْ. وأنْشَطَ القومُ، إذا كانت دوابُّهم نَشيطَةً. وأنْشَطَهُ الكلأُ، أي سَمِنَ. والنَشيطَةُ: ما يَغْنمه الغُزاةُ في الطريق قبل البلوغ إلى الموضع الذي قَصَدوه. قال الشاعر:
لكَ المِرْباعُ منها والصَفـاياوحُكْمُكَ والنَشيطُ والفُضولُ
والناشِطُ: الثورُ الوحشيُّ يخرجُ من أرضٍ إلى
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬٣٦٧ش ط ن
شطن ، نطش ، نشط ، شنط : مستعملة .
شطن : قال الليث : الشَّطَنَ الْحَبْلُ الطويل الشّديد الْفَتْلِ يُسْتَقَى به ويُشَدُّ به الخيل ، ويقال للفرس العزيز النّفس : إنه لَيَنْزُو بين شَطَنَيْن ، يُضْرَبُ مثلاً للإنسان الأشِرِ الْقَوِيّ ، وذلك إذا اسْتَعْصَى على صاحِبه ، شَدَّهُ بحَبْلَين من جانِبين ، وهو فَرَسٌ مَشْطون .
وقال ابن السّكت : الشَّطْنُ مَصْدر شَطَنَهُ يَشْطِنُه ، إذا خالفه عن نِيّته
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٨١٠(باب النون والشين وما يثلثهما)
(نشص) النون والشين والصاد: أصلٌ يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء وسموّ. ونَشَصَ السحابُ: ارتفَع. والسَّحابة المرتفِعة البيضاء: النَّشَاصَة([1])، وجمعها نَشَاص([2]). قال امرؤ القيس:
أصَدَّ نَشَاصَ ذي القرنين حَتَّى *** تَوَلّى عَارِضُ الملِكِ الهمامِ([3])ونَشَص الوبرُ: ارتفَع. ونَشَصْنا من بلدٍ إلى بلدٍ: ارتفَعْنا. ونَشَصت المرأةُ مثل نَشَزَت. ونَشَصت ثَنِيَّتُه: تحرَّكت
(باب النون والشين وما يثلثهما) (نشص) النون والشين والصاد: أصلٌ يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء وسموّ. ونَشَصَ السحابُ: ارتفَع. والسَّحابة المرتفِعة البيضاء: النَّشَاصَة([1])، وجمعها نَشَاص([2]). قال امرؤ القيس: أصَدَّ نَشَاصَ ذي القرنين حَتَّى *** تَوَلّى عَارِضُ الملِكِ الهمامِ([3])ونَشَص الوبرُ: ارتفَع. ونَشَصْنا من بلدٍ إلى بلدٍ: ارتفَعْنا. ونَشَصت المرأةُ مثل نَشَزَت. ونَشَصت ثَنِيَّتُه: تحرَّكت وارتفعتْ من موضعها. (نشط) النون والشين والطاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. منه النّشاط معروفٌ وهو لما فيه من الحركة والاهتزاز والتَّفتُّح. يقال نَشِطَ ينشَط. وأنْشَطَ القومُ: كانت دوابُّهُم نَشِيطة. والثَّور ناشط، لأنَّهُ يَنْشِطُ من بلدٍ إلى بلد. قال ذو الرُّمَّة: أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه *** مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ([4])ونَشَطْتُ الشَّيءَ: قشرتُه، كأنَّهُ لما قُشِرَ أُخرِجَ من جِلده. وطريقٌ ناشط: يَنْشِطُ في الطَّريق الأعظم يَمنةً [ويَسْرَة([5])]. ونَشَطت([6]) النّاقةُ في سيرها، إذا شَدَّت. والأُنْشُوطة: العُقدة مثل عُقدة السَّراويل ونَشَطْتُه بأُنشوطة. وأنْشَطتُ العِقال: مَدَدْت أُنشوطتَه فانحلَّت. وقال قوم: الإنشاط: الحَلُّ، والتَّنشيط: العَقْد. وبئر أنشاط: قَريبة القَعر يَخرج دلوُها بجَذْبَةٍ. ونَشَطْتُ الدَّلْوَ من البئرِ بغير قامة. والنَّشيطة من الإبل: أن تُوجَد فتُسَاقَ([7]) من غير أنْ يُعْمَدَ لها. وقال قوم: هو الذي يصيبه القومُ قبل أن يَصِلوا إلى الحيِّ الذي يريدون الإغارة عليه، فيَنْشِطُه الرّئيسُ من بين أيديهم. قال: لك المِرباعُ منها والصَّفايا *** وحُكمُك والنَّشِيطةُ والفُضُولُ([8]) (نشع) النون والشين والعين كلمةٌ واحدة. نشَعتُ الصبيَّ الوَجُورَ نشعاً فانتشَعَه، أي جَرَِعه. والمصدر النُّشوع. قال: * نُشِعْتُ المجد في أنفي نُشُوعَا([9]) * (نشغ) النون والشين والغين ثلاثُ كلماتٍ متباينةٍ، ليس قياسها واحداً. الأولى النَّشْغ: كالشَّهيق عند الشَّوق. الثانية الناشغ: الذي يَحيا بعد جَهْد. الثالثة النَّواشِغ: أعالي الوادي، الواحدة ناشغة. (نشف) النون والشين والفاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على ولوج ندىً في شيء يأخذه. منه النَّشْف: دخولُ الماءِ في الثّوب والأرضِ حتى ينتَشِفاهُ. والنَِّشْفة: حجرٌ، سمِّيت لانتشافها الوسَخ عن مواضعه([10]). والجمع النِّشَف. [ويقال: إنَّ النَّشْف([11])] في الحياض كالنَّزْح في الرّكايا. والنّاقةُ تُدِرُّ قبل نِتاجها ثم تذهب دِرّتُها: مِنْشَافٌ ونَشُوف. (نشق) النون والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على نُشوب شيء. ونَشِقَ الظَّبْيُ في الحِبالةِ: عَلِق فيها والنَّشقة: حبلٌ يُجعَل في أعناق البَهْم، ويقال هي النُّشْقة([12]). ورجل نَشِقٌ، إذا وقَعَ في أمرٍ لا يكاد يخلُص منه. ومن الباب: أنشَقْتُ الصبِيَّ الدَّوَاءَ: صببتُه في أنْفِه. والنَّشُوق: اسمٌ لكلِّ دواءٍ يُنْشَق. ومنه استنشقت الرِّيح: تشمَّمتُها. وهذه ريحٌ مكروهة النَّشَق، أي الشَّمّ. والمتوضِّئ يستنشق الماء، عند استنثاره. (نشل) النون والشين واللام كلمةٌ تدلُّ على رفْعِ بَِضْعةٍ من قدْرٍ. ونَشَلَ اللَّحْمَ من القِدْرِ بالمِنْشَل، وهو النَّشِيل([13]). وفخذٌ ناشلة: قليلةُ اللَّحم؛ والمِنْشَل والمِنْشال: ما يُنْشَلُ به*. ويقولون: وما أدري كيف صحّته: المَنْشَلة: موضع الخاتَم من الخِنصَر. (نشم) النون والشين والميم يدلُّ على نُشُوبِ شيءٍ. ونَشَّمُوا في الأمر: أخَذُوا فيه. ويقال لا يكون ذلك إلاَّ في الشَّرّ. وفي الحديث: "لما نَشَّمَ النّاسُ في أمر عثمان"، أي أخَذُوا فيه ونالوا منه. ونَشَّمَ اللَّحمُ([14]) تنشيماً، أي ابتدأت فيه رائحة. وشذَّ عنه النَّشَم: شجرٌ يُتَّخَذ منه القِسِيّ. (نشأ) النون والشين والهمزة أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء وسموّ. ونَشَأَ السَّحابُ: ارتفع. وأنْشَأَه الله: رفَعه. ومنه: ﴿إنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ﴾ [المزمل 6]، يراد بها والله أعلمُ القيامُ والانتصابُ للصَّلاة. ومن الباب: النَّشْءُ والنَّشَأ([15]): أحداث النّاس. ونشأَ فلانٌ في بني فلانٍ. والنَّاشئ: الشَّابُّ الذي نشأ وارتفَعَ وعلا. وأنشأ فلانٌ حديثاً، وأنشأَ ينشِد ويقول، كلُّ هذا قياسُه واحد. ومن الباب: استنشأْت الريح: تشمَّمتها، وذلك لأنَّكَ كأنَّك ترفعُها إلى أنفِك. (نشج) النون والشين والجيم كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوتٍ. ونَشَج الباكي: غَصَّ بالبُكاءِ في حَلْقهِ من غير انتحاب. ونَشَجَ الحمار بصَوته نَشْجاً. ويقال للطَّعنة إذا خرج منها الدَّمُ فسُمِع له حِسٌّ: قد نشَجَت. وكذا القِدر تَنْشِجُ عند الغَلَيَان. ويحتمل أن يكون الأَنْشَاجُ من هذا، وهي مَجَاري الماء، الواحد نَشَج، كأنها سمِّيَت بها لقَسِيب الماء. (نشح) النون والشين والحاء: أصلٌ صحيحٌ، إلاَّ أنَّه مختلَفٌ في تفسيره على التَّضادّ، فقال قوم: نَشَحَ الشَّاربُ، إذا شرِب حتَّى امتلأ. وسِقَاءٌ نَشَّاحٌ: ممتلِئ. وقال آخرون: النُّشوحُ: شربٌ دون الرِّيّ. (نشد) النون والشين والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ذِكر شيء وتنويهٍ. ونَشَدَ فلانٌ فلاناً قال: نَشَدْتُك اللهَ، أي سألتك بالله. وتلخيصه: ذكَّرتك الله تعالى. ومنه إنشاد الشَّاعر وهو ذِكرهُ والتَّنويه به. فأمَّا أنشَدْتُ الضَّالَّة فمعناه عرَّفتها؛ وهو ذلك القياس. وفي الحديث: "لا تَحِلُّ لُقْطَتُها إلاّ لِمُنْشِدٍ"، أي معرِّف. وأما نَشَدْتُ الضَّالَّة، يعني طلبتها، فلرَفْع صوتهِ. (نشر) النون والشين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتْحِ شيء وتشعُّبِه. ونَشَرت الخشبةَ بالمنشار نَشْراً. والنَّشْر: الرِّيح الطيِّبة. واكتَسَى البازِي ريشاً نَشَراً. أي منتشِراً واسعاً طويلاً. ومنه نَشَرتُ الكِتاب. خِلاف طويتُهُ. ونَشَر الله الموتَى فَنَشَروا. وأنْشَرَ الله الموتَى أيضاً. قال تعالى: ﴿ثُمَّ إذا شَاءَ أَنْشَرَه﴾ [عبس 22]، ثم قال الأعشَى: حَتَّى يقولُ الناسُ لمَّا رأوا *** يا عَجَباً للميِّت الناشرِ([16])ونَشَرت الأرضُ: أصابها الرَّبيعُ فأنبتت، وهي ناشرة، وذلك النَّباتُ النَّشْر، ويقال إنَّه للرَّاعيةِ رديّ ويقال: بل النَّشْر: الكلأَ يَيْبَس ثم يصيبُه المطرُ فيخرجُ منه شيءٌ كهيئة الحَلَم، وهو داءٌ. وعروقُ باطنِ الذِّراع: النَّواشر، سمِّيت لانتشارها. والانتشار: انتفاخ عَصَب الدّابّةِ من تَعَب. والنّشَر: أنْ تنتشر الغنمُ باللّيل فتَرعَى، ولذلك يقال لمن جمع أمرَه: "قد ضَّمَ نَشَرَه". (نشز) النون والشين والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ وعُلوّ. والنّشَز: المكان العالي المرتفِع. والنّشْز والنُّشُوز: الارتفاع، ثم استعير فقيل نَشَزَت المرأةُ: استَصعَبتْ على بَعلِها، وكذلك نَشَزَ بعلُها: جفاها وضرَبَهَا. (نشس) النون والشين والسين كلمةٌ من الإبدال، يقال نَشَسَت، مثل نَشَزَت. --------------ـــ ([1]) وكذا في المجمل. وذكر في اللسان: "النشاص" فقط بفتح النون، فهو اسم جنس جمعي للنشاصة. وذكر في القاموس "النشاص" فقط أيضاً، ولكن ضبطه بفتح النون وكسرها. ([2]) في الأصل: "أنشاص"، والوجه ما أثبت. وفي التنبيه السابق أنه يقال بفتح النون وكسرها. ويجمع النشاصي على "نشص" بضمتين، كما في اللسان. ([3]) ديوان امرئ القيس 168. ونبه الوزير أبو بكر إلى أنه يروى أيضاً "أشذ". ([4]) ديوان ذي الرمة 17 واللسان (نمش، نشط). وقد سبق في (شب). ([5]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس. ([6]) في المجمل: "تنشطت"، وكلاهما يقال. ([7]) في المجمل: "الإبل يجدها الجيش فتساق". ([8]) لعبد الله بن عنمة الضبي، كما في اللسان (ربع، صفا، نشط، فضل). ومقطوعته في الحماسة (1: 420). وقد سبق في (ربع، صفو). ([9]) البيت للمرار، كما في إصلاح المنطق 368 واللسان (نشع). وصدره: * إليكم يا لئام الناس إني * ([10]) في اللسان: "والنشفة، والنشفة: الحجر الذي يتدلك به، سمي بذلك لانتشافه الوسخ في الحمامات". ([11]) التكملة من المجمل. ([12]) ذكر في المجمل لغة فتح النون. وفي اللسان والقاموس لغة الضم. ([13]) وهو النشيل، وردت في الأصل بعد كلمة "اللحم" التالية، ورددتها إلى موضعها الطبيعي. ([14]) في الأصل: "ومن اللحم". ([15]) في الأصل: "والنشوء"، تحريف. ([16]) ديوان الأعشى 105 واللسان (نشر). والرواية: "مما رأوا".
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٠٢- قال الله تعالى: ﴿والناشطات نشطا﴾ [النازعات/2] قيل: أراد بها النجوم الخارجات من الشرق إلى المغرب بسير الفلك (هذا قول أبي عبيد، حيث قال: هي النجوم تطلع ثم تغيب.
وقيل: يعني النجوم تنشط من برج إلى برج، كالثور الناشط من بلد إلى البلد.
والمشهور في تفسير الآية أنها الملائكة، وهو مروي عن ابن عباس وابن مسعود ومجاهد والسدي. انظر: الدر المنثور 8/404؛ واللسان (نشط) )، أو السائرات من المغرب إلى المشرق بسير
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٦٣ن ش ط
رجل نشيط: طيّب النفس للعمل.
ودابة نشيطة.
وأنشطه ونشّطه.
وقد أنشطتم أي نشطت دوابكم.
وافعلوا ذلك على المنشط والمكره.
وثور ناشط: خارج من أرض إلى أرض.
ونشط الدلو من البئر: نزعه بغير قامة.
وبئر نشوط: تحتاج إلى نشط كثير لبعد قعرها.
وبئر أنشاط: يخرج دلوها بجذبة واحدة.
ونشط العقدة: شدها وأنشطها وانتشطها: مدّها حتى انحلت وهي الأنشوطة كعقد التّكة " كأنما
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬٤١٨النَّشاطُ: ضدّ الكَسَلِ يكون ذلك في الإِنسان والدابة، نَشِطَ نَشاطاً ونَشِطَ إِليه، فهو نَشِيط ونَشَّطَه هو وأَنْشطه؛ الأَخيرة عن يعقوب. الليث: نَشِط الإِنسان يَنْشَط نَشاطاً، فهو نَشِيط طيّب النفْس للعمل، والنعت ناشِطٌ، وتَنَشَّط لأَمر كذا. وفي حديث عُبادَة: بايَعْتُ رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، على المَنْشَطِ والمَكْره؛ المَنْشَطُ مَفْعَل من النَّشاط وهو الأَمر الذي تنْشَط له وتَخِفُّ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٨٢* ن ش ط * * نَشِطَ * الرجل بالكسر * نَشَاطَاً * بالفتح فهو * نَشِيطٌ * و * تَنَشَّطَ * لأمر كذا وقوله تعالى ﴿والناشطات نشطا﴾ يعني النجوم تنشط من برج إلى برج كالثور * النَّاشِطِ * وهو الثور الوحشي الذي يخرج من أرض إلى أرض و * الأُنْشُوطَةُ * بالضم عقدة يسهل انحلالها مثل عقدة التكة
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٣٢٧نشط، كسمع، نشاطا، بالفتح، فهو ناشط ونشيط: طابت نفسه للعمل وغيره، قال الليث كتنشط لأمر كذا.
والنشاط: ضد الكسل، يكون ذلك في الإنسان والدابة. يقال: رجل نشيط، أي طيب النفس، ودابة نشيطة.
ونشطت الدابة: سمنت. وأنشطه الكلأ: أسمنه.
ويقال: نشط إليه فهو نشيط، ونشطه تنشيطا، وأنشطه، هذه عن يعقوب.
وأنشط الرجل: نشط أهله، أو دوابه، فهو منشط ونشيط.
ويقال: رجل متنشط، إذا كانت له دابة يركبها، وإذا سئم
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬٨٨١نَشِطَ
1 نَشِطَ ذ , aor. نَشَطَ , inf. n. نَشَاطٌ (S, Msb, K) and مَنْشَطٌ, (TA,) He (a man, S, TA, and a beast of carriage, TA,) was, or became, brisk, lively, sprightly, frisky, active, agile, prompt, and quick; syn. خَفَّ, (Msb, TA,) and أَسْرَعَ; (Msb;) contr. of كَسِلَ; (TA;) or pleased, cheerful, happy, or willing; to do work, &c.; (Lth, K;) or by reason of his work; (Msb;) as also ↓ تنشّط,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٩٥٢نَشَطَ
نَشَطَ U ( n. ac. نَشْط 1 ),
a. Knotted.
b. I ( n. ac. نَشْط 1 ), Pulled up.
b. Wandered.
c. Drove forth.
d. [ Bi ], Led forth.
e. [ Min ], Went forth from.
f. I , U ( n. ac. نَشْط 1 ), Bit.
نَشِطَ
نَشِطَ A ( n. ac. نَشَاْط 22 ),
a. Was brisk, alert; was cheerful, willing.
b. Grew fat.
c. [ Ila ], Set to readily.
نَشَّطَ
نَشَّطَ II
a. see I (a) .
b. [ acc. & 'Ala
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٢٬٨٦٥نشط
نَشَطَ - يَنْشُطُ (نَشَطَ - يَنْشِطُ) - نَشْط - نَشْطاً - نَاشِط - نَاشِطَة - نَاشِطَات
نَشَطَ - يَنْشُطُ (نَشَطَ - يَنْشِطُ) + الكائن + بفعل أو أمر: يقوم به بفعالية وطيب نفس: يتحرك بحرية وقدرة ورغبة لفعل شيء، من غير عائق أو كسل أو ضيق
نَشْط: اسم فعل " نَشَطَ - يَنْشُطُ "
نَشْطاً: حال من " نَشْط": بشكل ناشط ونشيط
نَاشِط: اسم فاعل صفة
الجذور المجاورةالمجاورة: ٠ (الإجمالي: ٠)
الآيات التي ورد فيها(١)
وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا
İstekle iş yapmak
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نشط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خفف, جدد, سرع, نزع |
| Zıt Kök | كسل |
| Çekirdek Özet 1 | Düğümün bir hamlede kayarak çözülmesi, gerilimin serbest kalmasıyla ortaya çıkan atik ve hafif hareket |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi emirleri veya varoluşsal görevleri ağırlık ve zorlanma hissetmeksizin süratle, canla başla ve düğüm çözer gibi icra etme |
| Çekirdek Özet 3 | Engellerin ve bağların hızla tasfiye edilerek sistemik tıkanıklığın açılması, dinamik motivasyon üretimi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zihinsel veya ahlaki bir neşeye indirgenip fiziksel çekirdeğindeki serbest kalma, düğüm çözülme ve süratle fırlama mekaniğinin göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نش | Kabarma, canlanma, uykudan veya durgunluktan harekete doğru yükselme (نشأ, نشر, نشز) | ط | Kuşatıcı ve toparlayıcı harfin katılmasıyla yükselme hareketi dağınık kalmamış; gergin bir ipin, bağın veya dürtünün yönlü, atik ve bir hamlede boşalan doğrusal bir atılımına dönüşmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Durgun durumdan fışkıran içsel hayat enerjisini, süreklilik kazanan ilk canlılık hamlesini temsil eder. |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Ayrışma, gerilimi parçalayarak açma, bağların arasından sıyrılarak çıkma kuvvetini yükler. |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Düğümleme, halka oluşturma ve sarılı olan yapıyı ani bir çekişle bir doğrultuda serbest bırakma mekanizmasını kurar. |
| نشط | Canlılığın bir düğümü parçalarcasına açması ve yönlü hareket enerjisine dönüşmesi | Canlı bir potansiyelin (ن), gergin bir bağı veya engeli yararak (ش), düğümlü ya da sarılı bir halkadan (ط) tek çekişte kolaylıkla boşalıp harekete geçmesi olgusunu resmeder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çözülmesi kolay düğüm (unşûte) bağlamak veya düğümlü bir bağı tek çekişle çekip anında çözmek; kovayı makarasız, tek asılışta kuyudan çekip çıkarmak; yaban öküzünün bir araziden diğerine süratle fırlayıp geçmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir kasidesinde yaban öküzünün kıvraklığını tasvir ederken kökü mekân değiştiren, atik ve canlı hayvan anlamında kullanır: أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه / مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ |
| Erken Arapça kullanım | Humeyd el-Erkat ana yoldan sağa sola ayrılan diri patikaları tarif ederken kökü ana güzergâhtan fırlayıp ayrılan yol manasında kullanmıştır: معتزماً للطُّرقِ النَّواشط |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça kök نشط, Proto-Sami düzeyde gerilimden kurtulma, çekip çıkarma ve canlı bir hareket sergileme matrisiyle bağlantılıdır. İbranicede n-š-ṭ veya n-š-ṭ benzeri kökler daha çok fırlama, süratle ayrılma veya soluklanma bağlamlarıyla temas ederken, Arapçada söz konusu hareket iki odak üzerinde özelleşmiştir: birincisi kolay çözülen ilmek biçimindeki düğüm, ikincisi bu bağın çözülmesiyle doğan hafiflik ve atiklik. Klasik Sami fonolojisinde dişeti patlamalılarının ıslıklı harflerle birleşimi genelde dar bir alandan fırlayıp genişleme fiillerini türetir. Bu kök, Akadca ve Süryanice gibi doğu ve kuzeybatı Sami kollarında daha soyut genişleme ve canlılık formlarıyla kesişse de, bedevi yaşamında devenin kösteğinin çekilip salıverilmesi veya kuyudan suyun tek hamlede çekilmesi gibi doğrudan mekanik bir eylemle somutlaşmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Arabic-English Lexicon ve Brown-Driver-Briggs.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bağlama ve kolayca çözme, atikçe fırlama | Kolay ilmek düğümünü tek hamlede çözmek ve devenin serbest kalıp hızlanması arasındaki mekanik bağ ana etimolojik çekirdektir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Canlanma, hızlanma ve çekilme matrisi | Kuzeybatı Sami dillerindeki hafifleme ve yer değiştirme refleksleriyle ortak arka plana dayanır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik havzada Sami kolu dışındaki güvenilir ses denklikleri açıkça tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نشط | Anlamlı | Çözülme ve atik hareket | Düğümün gevşetilmesi, hafiflik, çalışma şevki ve yer değiştirme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| نطش | Anlamlı | Yakalama ve vurma | Bir şeye aniden el uzatma, çekme veya hafifçe dokunup vurma. | Kur'an'da geçmez; çekip alma yönüyle hedef köke yakındır. |
| شنط | Anlamlı | Parçalama ve takılma | Etin parçalanması, devenin hızlanarak önündeki şeylere takılması. | Kur'an'da geçmez; hareket ivmesi barındırır. |
| شطن | Anlamlı | Uzaklaşma ve muhalefet | İpin uzun ve gergin olması, hedeften ve doğrudan aşırı uzaklaşma. | Kur'an'da geçer; şeytan kelimesinin türediği köklerden biridir. |
| طنش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim için bağımsız bir kök anlamı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| طشن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım dışı (mühmel) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نشط | Merkez | Canlılık ve hafiflik | Bir bağın çözülmesiyle doğan engelsiz, şevkli ve süratli eylem. | İçsel bir istek ve kolaylıkla bir işe atılma hali. |
| خفف | Komşu | Hafiflik | Üzerindeki yükün azlığı sebebiyle hızlı hareket edebilme durumu. | Maddi veya manevi ağırlığın bulunmayışına odaklanır; düğüm çözme vurgusu taşımaz. |
| جدد | Komşu | Gayret ve ciddiyet | Bir işte gevşeklik göstermeksizin bütün ciddiyetle sebat etme. | Zorlanmaya rağmen azimle yürümeyi içerir; içsel bir neşe şart değildir. |
| سرع | Komşu | Sürat | Zaman boyutunda bir mesafeyi veya işi en kısa sürede tamamlama. | Hızın kendisine odaklanır, isteklilik veya bağdan kurtulma nüansı tali kalır. |
| نزع | Komşu | Çekip çıkarma | Bir şeyi bulunduğu yerden güç ve zorlama ile söküp alma. | Ayrılmada bir direnç ve şiddet vardır; kök ise kolayca kayıp çıkmayı ifade eder. |
| كسل | Zıt | Ağırlık ve atalet | Gücü yettiği halde isteksizlik ve ağırlık yüzünden işten geri durma. | Kökün temsil ettiği hafiflik, istek ve atikliğin tam zıddı olan uyuşukluk durumudur. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نشط | Canlılık, bağın çözülmesi, atiklik | Düğümün bir çekişte çözülmesiyle ortaya çıkan engelsiz, neşeli hareket. | Kesin |
| Latince | Alacritas, expedire | Çeviklik, engellerden kurtarma | Alacritas içsel şevki, expedire ise ayağa dolanan bağı çözüp serbest bırakmayı karşılar; her ikisi birlikte kökü tamamlar. | Güçlü |
| İngilizce | Alacrity, disentangle, briskness | İstekli çeviklik, düğüm çözme, atiklik | Alacrity istek ve gönüllülüğü, disentangle ise unşûte bağlamındaki çözülmeyi verir; tek bir terim iki yönü aynı anda kuşatamaz. | Güçlü |
| Almanca | Rührigkeit, Entknoten, Tatkraft | Hareketlilik, düğüm çözme, eylem gücü | Rührigkeit canlı kıvraklığı, Entknoten ise mekanik serbest kalmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Allégresse, dénouement, vivacité | Hafiflik ve neşe, düğümün çözülüşü, dirilik | Dénouement bağın kendiliğinden çözülüşünü, vivacité ise canlı atılımı yansıtır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نشط / وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا | Müminin ruhunu incitmeden, düğüm çözer gibi kolaylıkla ve şevkle çekip alan melekler | Kozmik ve eskatolojik yemin bağlamında, ölüm esnasında ruhun bedenden zorlanmaksızın, bir ilmeğin kayarak açılması gibi yumuşakça ayrılışı (Nâziât 79:2). |
| نشط / وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا | Yörüngesinden fırlayıp bir burçtan diğerine atikçe geçen yıldızlar veya kozmik kuvvetler | Evrenin kusursuz işleyişi ve intizamı içinde, kendi menzilinden süratle ve engelsizce akıp giden semavi varlıklar (Nâziât 79:2). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kabz-ı ervâh (ruhların alınması) ve meleklerin fiilleri | Mümin ile kâfirin can verme anındaki morfolojik farkı; ölümün fiziksel bir şiddet mi yoksa bir bağdan kurtuluş mu olduğu tartışması. | Maddi bedenin bağlarından ruhun incinmeksizin, adeta bir unşûte gibi kayarak salıverilmesi. |
| Fıkıh | İbadetlerde niyet, şevk ve neşat hali | Zoraki ve isteksiz yapılan ameller ile içten gelen bir hafiflikle icra edilen amellerin fıkhi kıymeti; meşakkat-kolaylık dengesi. | Ağırlık hissetmeden, amele istek ve fıtri hafiflikle girişme keyfiyeti. |
| Tefsir | Nâziât suresinin ilk ayetlerinin delaleti | Nâziât ile nâşitât arasındaki tezadın; kâfirin canının sökülerek, müminin canının ise düğüm çözer gibi incitilmeden alınması şeklinde yorumlanması. | Sert ve zorlayıcı çekişe (نزع) karşılık, pürüzsüz ve kolay çekip çıkarma nüansı. |
| Hadis | İtaat, biat ve ibadet psikolojisi | Hz. Peygamber’e hem sevinçli ve şevkli anlarda hem de zorluk zamanlarında biat etmeyi ifade eden menşat kavramı. | Nefsin kolaylıkla yöneldiği, külfetsiz ve canlılık duyduğu durumlar. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve ibadet hayatı | Gönüllü teslimiyet ve şevk | İbadetin külfet olmaktan çıkıp fıtri bir akışa dönüşmesini sağlar. | Dini ödevlerin birer pranga değil, çözülen bir bağ gibi insanı hafifletici işlevi. | Güçlü |
| İlmi | Zihinsel faaliyet ve anlama | Düşünsel düğümlerin çözülmesi | Tıkanmış problemlerin tek bir kavrayış hamlesiyle aşılması. | Bilgideki kapalılıkların zahmetsizce açılıp fikrin hızla ilerlemesi hali. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal seferberlik ve biat | İstekli ve hafif katılım | Bireylerin cebir altında değil, iç motivasyonla ortak hedefe yönelmesi. | Hadisteki menşat kavramında görüldüğü gibi yönetime zorlanmadan, şevkle verilen destek. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa dinamizmi ve teşebbüs | Likidite ve işlem hızı | Sermayenin ve emeğin üzerindeki bürokratik ya da fiili tıkanıklıkların çözülmesi. | Dolaşımın önündeki engeller kalktığında iktisadi aktörlerin atikçe üretime yönelmesi. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin serbest kalması ve relaksasyon süreci | Gerilmiş bir yayın üzerindeki mandalın kalkmasıyla kinetik enerjinin aniden ve pürüzsüzce serbest kalarak harekete dönüşmesi; kuyu makarası olmaksızın ivmeli çekiş. | Kesin |
| Beşeri bilimler | İçsel motivasyon ve engelsizleşme (psikolojik akış) | Bireyin bir görevi dış baskı olmadan, engelleri zihninde çözerek tam bir hafiflik ve doyumla yerine getirdiği psikolojik akış durumu. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün salt psikolojik bir neşelenme, coşku veya fiziki sporculuk aktivitesine indirgenerek mekanik bağlamından koparılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da kök; ölüm meleğinin can almasından kozmik varlıkların akışına kadar uzanan, varlığın tutsak olduğu bir düğümden kurtulup kendi hakiki menziline doğru engelsizce akmasını anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nâziât suresi 2. ayetteki kavramın derin varoluşsal düğüm çözülüşü ve hafiflik anlamı ıskalanır; ayet yalnızca meleklerin fiziksel sürati şeklinde sığ bir çerçeveye hapsedilir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın ölüm, varlık nizamı ve meleklerin işleyişindeki zarafeti ve şiddet-kolaylık dengesini tek bir somut hareketle (düğüm çözme) zihinde billurlaştırdığı için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yeminlerle başlayan eskatolojik ve kozmolojik surelerde, özellikle can alma süreçlerinin ve semavi cisimlerin seyrinin tasvir edildiği Nâziât suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Her ölümün sancılı ve parçalayıcı bir kopuş olduğu algısını kırar; hakikatle barışık bilinç için ölümün bir bağın, ilmeğin serbest bırakılması kadar yumuşak ve şevkli bir geçiş olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKolay çözülen bir ilmeğin çekilerek serbest kalması, gerilimin kalkmasıyla varlığın atik ve engelsiz biçimde menziline doğru fırlaması.
- Soyut anlamİçsel bir istek ve hafiflikle, üzerindeki ağırlıklardan ve sınırlayıcı bağlardan kurtularak bir amele veya duruma pürüzsüzce geçiş.
- Sistematik karşılıkSistemin işleyişini kilitleyen düğümün kaldırılmasıyla üretilen dinamik akışkanlık ve sürtünmesiz eylem kapasitesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde potansiyel enerjinin geriliminden doğan kuvvet () kinetik enerjiye () dönüşür; hareket hızını () sınırlayan direnç veya düğüm engeli () sıfıra yaklaştığında, uygulanan fıtri sevk kuvveti () sürtünmesiz ve sonsuz bir kolaylıkla atik bir akış meydana getirir. Kökün temsil ettiği unşûte çözülüşü ve neşat atılımı bu sürtünmesiz serbest kalış dinamizmidir.