نوش
ن - و - ش
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
“Nasiye” alındaki perçindir, “sad” “şin”ne dönüşmüş tutmak, yakalamak anlamında fiil olmuştur. “Tenavüş” peşinden koşup yetişmek demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Nasiye” alındaki perçindir, “sad” “şin”ne dönüşmüş tutmak, yakalamak anlamında fiil olmuştur. “Tenavüş” peşinden koşup yetişmek demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٥٠٢باب الشين والنون و و ا ي ء معهما
ن ش و، ن و ش، ش ي ن، ش ن أ، ش أ ن، ن ش أ، ن أ ش، أ ش ن مستعملات
نش:
النّشوة: السُّكرُ، وانتشى فلان فهو نشوان، وقد يقال: نشي ينشى، في معنى: انتشى، فهو نشوانُ وامرأة نشوى مثل: عطشى. والجميع نشاوى. والنَّشا، مقصور نسيم الريح الطيبة، قال:
وتنشى نشا المِسكِ في قـارةٍ وريحُ الخُزامى على الأجوع
واستنشيت نشوةً، أي: نسمتها، واستروحتها.
نوش:
النَّوش: التناول. ناشتِ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٦٩قال ابن السكيت: يقال للرجل إذا تناول رَجلاً ليأخذ برأسه ولحيته: ناشَهُ يَنوشُهُ نَوْشاً. قال: ومنه المُناوَشَةُ في القتال، وذلك إذا تدانى الفريقان. ورجلٌ نَؤُوشٌ، أي ذو بطش. والتَناوُش: التناولُ. والانْتِياشُ مثله. وقوله تعالى: "وأنَّى لهم التَناوُشُ من مَكانٍ بعيدٍ" يقال: أنَّى لهم تناول الإيمان في الآخرة وقد كَفروا به في الدنيا. ويقال: نُشْتُهُ خيراً، أي أنَلْتُهُ.
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬١٤٠(باب النون والواو وما يثلثهما)
(نوي) النون والواو والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين: أحدهما مَقْصَدٌ لشيء، والآخر عَجَمُ شيء.
فالأوَّل النَّوَى. قال أهلُ اللغة: النَّوَى: التَّحَوُّل من دار إلى دار. هذا هو الأصل، ثم حمل عليه البابُ كلُّه فقالوا: [نوَى] الأمرَ يَنوِيه، إذا قَصَدَ له. وممَّا يصحِّح هذهِ التآويلَ قولُهم: نَوَاه الله، كأنَّه قَصَدَه بالحِفْظِ والحِياطة. قال:
يا عَمرُو
(باب النون والواو وما يثلثهما) (نوي) النون والواو والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين: أحدهما مَقْصَدٌ لشيء، والآخر عَجَمُ شيء. فالأوَّل النَّوَى. قال أهلُ اللغة: النَّوَى: التَّحَوُّل من دار إلى دار. هذا هو الأصل، ثم حمل عليه البابُ كلُّه فقالوا: [نوَى] الأمرَ يَنوِيه، إذا قَصَدَ له. وممَّا يصحِّح هذهِ التآويلَ قولُهم: نَوَاه الله، كأنَّه قَصَدَه بالحِفْظِ والحِياطة. قال: يا عَمرُو أحسِنْ نَواكَ اللهُ بالرَّشَدِ *** واقرأْ سلاماً على الذَّلْفاءِ بالثَّمَدِ([1])* أي قصَدَك بالرَّشَد. والنِّيَّة: الوجه الذي تَنْوِيه. ونَوِيُّكَ: صاحبُك نيَّتُه نِيَّتُكَ. والأصل الآخر النَّوَى: نَوَى التَّمْر. وربما عبَّروا به عن بعض الأوزان. ويقال إنَّ النَّوَاة زِنَةُ خمسة دَرَاهم. وتزَوَّجها على نواةٍ من ذهب، أي وزنِ خمسةِ دراهمَ منه. وبالهمز كلمةٌ تدلُّ على النُّهُوض وناءَ ينوءُ نوءاً: نَهَضَ. قال: فقلنا لهم تِلْكُمْ إذاً بَعْدَ كرَّةٍ *** نغادر صَرْعَى نوؤُها متخاذِلُ([2])أي نهوضها ضعيف والنَّوْءُ من أنواءِ المطَر كأنَّه ينهَض بالمطر. وكلُّ ناهض بِثِقْلٍ فقد ناءَ. وناءَ البعيرُ بِحِمْلِهِ. والمرأة تنوء بها عجيزتُها، وهي تَنوءُ بها. فالأولى تُثْقَل بها، والثانية تنهض. ومن الباب المناوأة تكون بين القوم يقال: ناوَأَه، إذا عاداه. وهو قياسُ ما ذكرناه، لأنها المناهَضة، هذا ينوءُ إلى هذا وهو ينوءُ إليه أي يَنْهَض. (نوب) النون والواو والباء كلمةٌ واحدة تدلُّ على اعتياد مكان([3]) ورجوعٍ إليه. وناب يَنُوبُ، وانتاب ينتاب. ويقال إنَّ النُّوبَ: النَّحل، قالوا: وسمِّيَت به لرَعْيها ونَوْبِها إلى مكانها. وقد قيل إنَّه جمع نائب. وقول أبي ذؤيب: أرِقْتُ لذِكرِهِ من غير نَوْبٍ *** كما يَهْتاجُ مَوْشِيٌّ قَشِيبُ([4])(نوت) النون والواو والتاء ليس عندي أصلاً. على أنهم يقولون: ناتَ ينُوت ويَنِيتُ، إذا تمايَلَ من ضَعف. فإنْ صحَّ هذا فلعلَّ النُوتيَّ وهو المَلاّح، منه. (نوح) النون والواو والحاء أصلٌ يدلُّ على مقابَلة الشّيء للشيء. منه تناوَحَ الجَبَلان، إذا تقابَلاَ، وتناوحت الرِّيحانِ: تقابلتا في المَهبّ. وهذه الرِّيح نَيِّحةٌ لتلك، أي مقابِلتُها. ومنه النَّوح والمنَاحة، لتقابُلِ النِّساء عند البُكاء. (نوخ) النون والواو والخاء كلمةٌ واحدة، وهي أنَخْتُ الجَمَل. فأمَّا فِعل المطاوَعة منه فقالوا: أنَخْتُه فبَرَك، وقال آخرون: استناخ. وجاء في الحديث: "وإن أُنِيخَ على صخرةٍ استناخ". وقال الأصمعيّ أنختُه فتَنَوَّخ. (نور) النون والواو والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على إضاءةٍ واضطراب وقِلّة ثبات. منه النور والنار، سمِّيا بذلك من طريقة الإضاءة، ولأنَّ ذلك يكون مضطرِباً سريعَ الحركة. وتنوَّرْتُ النّار: تبصَّرتُها. قال امرؤ القيس: تنوَّرتُها من أذرعات وأهلُها *** بيثربَ أدنى دارِها نظرٌ عالِي([5])ومنه النَّور: نَور الشَّجر ونُوّارُهُ. وأنارت الشَّجرةُ: أخرجَتْ النَّوْر. والمَنَارة: مَفعلة من الاستنارة، والأصل مَنْوَرة. ومنه مَنَار الأرض: حُدودها وأعلامها، سمِّيت لبَيَانِها وظُهورها. والذي قُلناه في قِلّة الثبات امرأةٌ نَوَارٌ، أي عفيفة تنُورُ، أي تَنفِر من القَبيح، والجمع نُورٌ. ونارت: نَفَرت نَوْراً([6i]). قال: * أنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَروقُ([7]) * ونُرْت فلاناً: نَفَّرته. والنَِّوار: النِّفار. ومما شذَّ عن هذا الأصل النّؤُور: دُخَانُ الفَتيلة يتّخذُهُ كُحلاً وَوشْماً. ونَوَّرْت اللِّثة([8]): غَرَزْتها بإبرةٍ ثم جعلت في الغَرز الإثمد. (نوس) النون والواو والسين أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وتذبذُب. وناسَ الشَّيءُ: تذَبْذَب، ينُوس. وسمِّي أبو نُوَاسٍ لذُؤَابتينِ له كانَتَا تنوسانِ. ويقولون: نُسْت الإبلَ: سُقْتُها. (نوش) النون والواو والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تناوُل الشيء. ونُشْتُه نَوْشَاً. وتناوَشْتُ: تَنَاوَلْت. قال الله تعالى: ﴿وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بعِيد﴾ [سبأ 52]. ورَّبما عَدَّوْه بغير ألفٍ فقالوا: نُشْتُه خيراً، إذا أنَلتَه خيراً. وقول القائل([9]): * باتت تَنُوشُ العَنَق انتياشا([10]) * (نوص) النون والواو والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تردُّدٍ ومجيءٍ وذهاب*. وناص عن قرنه يَنُوص نَوْصاً. والمَنَاص المصدر، والمَلْجأ أيضاً. قال سبحانه: ﴿وَلاَتَ حِينَ مَنَاصٍ﴾ [ص 3]. ويقولون: النَّوْص: الحِمار الوحشيّ لا يزالُ نائصاً: رافعاً رأسَه، يتردَّد كالجامح. وناوَصَ الجَرَّة: مارَسَها. ومرَّ تفسيرُه في باب الجيم([11]). (نوض) النون والواو والضاد فيه كلماتٌ متباينة. الأولى النّوض: وُصْلةٌ ما بين العَجُز والمَتْن. والثانية قولهم: ناض في البِلاد: ذهب. والثالثة الأنواض: الأودية، واحدها نَوْض. (نوط) النون والواو والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تعليق شيءٍ بشيء. ونُطْتُه به: علَّقته به. والنَّوْط: ما يَتعلَّق به أيضاً، والجمع أنواط. وفي المثل: "عاطٍ بغير أنواط" أي إنَّه يعطو يتناول الشَّيء وليس له ما يتعلق به. والنِّيَاط: عِرقٌ علّق به القلب، والجمع أنْوطة([12])، وهو النائط أيضاً. قال: * قَطْعَ الطَّبيب نائطَ المصفورِ([13]) * ونِياطُ المَفازةِ: بُعدها، سمِّي به لأنَّه كأنّه من بُعدِهِ نِيط أبداً بغيره. والأرنَب مقطِّعة النِّياط، لأنَّها تقطع البعيد. والتُّنَوِّط([14]): طائر؛ وهو قياسُه لأنَّه يَنُوط كالخيوط من الشَّجرة يجعلها وكراً. ونِيطَ فُلانٌ: أصابته نوْطة، وهي وَرَمٌ في الصَّدر. وهو عِندنا من نِياط القَلْب، كأنَّ الوجعَ أصابَ نِياطَه. ويقولون: نَوْطةٌ من طَلْح، كما يقال عِيصٌ من سِدْر. وسمِّيت لتعلُّق بعضِها ببعض. وبئر نَيِّطٌ، إذا كانت قَدْرَ قامة. (نوع) النون والواو والعين كلمتانِ، إحداهما تدلُّ على طائفةٍ من الشيء مماثلةٍ له، والثانية ضربٌ من الحَركَة. الأوَّل النَّوع من الشيء: الضَّرْب منه. وليس هذا من نَوْعِ ذاك. والثاني: قولهم: ناعَ الغُصن يَنوعُ، إذا تمايَلَ، فهو نائع. وقال بعضهم: لذلك يقال جائع نائع، أي مضطرب من شِدَّة جُوعه مُتمايِل. ويَدْعُون على الإنسان فيقولون: جُوعاً له ونُوعاً له. (نوف) النون والواو والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. ونافَ يَنُوف: طالَ وارتفع. والنَّوْف: السَّنام([15])، وجمعه أنواف. وممكنٌ أن يكون قولهم: مائةٌ ونَيِّف([16]) من هذا، وقد ذكرناه في نيف للفْظِه. (نوق) النون والواو والقاف أصلٌ يدل على سمّوٍّ وارتفاع. وأرْفَعُ موضعٍ في الجبل نِيقٌ، والأصل الواو، وحوّلت ياءً للكسرة التي قبلها. وممكنٌ أن يكون النَّاقةُ من هذا القياس، لارتفاع خَلْقِها. وناقةٌ ونُوق([17]). و"استَنْوَق الجملُ" تشبيهٌ بها، ويضرب مثلاً لمن ذَلَّ بعد عِزّ. والنّاقة: كواكبُ على هيئة النّاقة([18]). وقولهم: تنوَّقَ في الأمر، إذا بالَغَ فيه، فعندنا أنَّه منه، وهم يشبِّهون الشيءَ بما يستحسنونه، وكأنَّ تنوَّق مقيسٌ على اسم الناقة، وهي عندهم من أحْسَنِ أموالهم. ومن قال تَنَوَّق خطأٌ فقد غَلِط([19])، وقياسه ما ذكرناه. والنِّيقة لا تكون إلاَّ من تَنَوّق. يقولون مثلاً: "خَرْقاءُ ذات نِيقَة"، يُضرَب للجاهل بالشَّيء يدَّعي المعرفة به. (نوك) النون والواو والكاف كلمةٌ واحدة، هي النَّوَاكة والنُّوك([20]) وهي الحُمْق. ورجلٌ أنْوَك ومُسْتنوِكٌ، وهم نَوْكَى([21]). (نول) النون والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إعطاءٍ. ونَوَّلته: أعطيته. والنَّوال: العَطاء. ونُلْتُه نَولاً مثل أنلته. وقولك: ما نَوْلُكَ أن تفعل كذا؛ فمنه أيضاً، أي ليس ينبغي أن يكون ما تُعطِيناهُ مِنْ نوالِك هذا. وقولُ لبيد: وقفتُ بهنَّ حتَّى قال صحبي *** جَزِعتَ وليس ذلك بالنَّوالِ([22])قالوا: النّوال: الصَّواب، وتلخيصه: ليس ذلك بالعطاء الذي [إن] أعطيتَناه كنتَ فيه مصيباً. وكذا قوله: فدَعِي الملامةَ ويْبَ غيرِكِ إنَّه *** ليس النّوال بلوم كلِّ كريم([23]) والقياس في كلِّه واحد. ومما شذَّ عن الباب المِنْوال: الخَشَبة* يلُفُّ عليها النَّاسِج الثَّوب. (نوم) النون والواو والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على جُمودٍ وسكونِ حركة. منه النَّوم. نامَ ينام نَوْماً ومَناما. وهو نَؤُومٌ ونُوَمَة([24]): كثير النَّوم. ورجل نومةٌ([25]):خاملٌ لا يُؤبَه له. ومنه استَنامَ لي فلانٌ، إذا اطمأنَّ إليه وسَكَنَ. والمَنَامة: القطيفة، لأنَّه ينامُ فيها. ويستعيرون منه: نامت السُّوق: كَسَدت. ونامَ الثَّوبُ: أخْلَقَ. (نون) النون والواو والنون كلمةٌ واحدة. والنُّون: الحُوت. و [ذو([26])] النُّون: سيفٌ لبعض العرب([27])، كأنَّه شُبِّه بالنون. (نوه) النون والواو والهاء كلمةٌ تدلُّ على سُموٍّ وارتفاع. وناه النَّبات([28]): ارتفع. وناهَت النّاقةُ: رفعَتْ رأسَها وصاحت. ومنه نُهْتُ بالشَّيء ونوَّهتُ: رفعت ذِكْرَه. ويقولون: ناهَتْ نَفْسُه: قوِيَتْ. --------------ـــ ([1]) أنشده في اللسان (نوى) ومعجم البلدان (ثمد الروم). ([2]) لجعفر بن علبة الحارثي في الحماسة (1: 10). ([3]) في الأصل: "اعتبار مكان". ([4]) في ديوان الهذليين (1: 92) برواية: "نقيب". وفي اللسان (نوب) برواية: "نقيب". وكلام ابن فارس هنا مبتور، والذي في المجمل: "ويقال إن النوب القرب". وأنشد بعده البيت. ([5]) ديوان امرئ القيس 56 واللسان (نور). وأذرعات يروى بالكسر مع التنوين وعدمه وبالفتح مع منع الصرف. ([6]) ويقال في المصدر "النوار" أيضاً بالفتح، والاسم بالكسر، نوار. ([7]) صدر بيت لزغبة الباهلي، أو لمالك بن زغبة الباهلي، أو لأبي شقيق الباهلي، في اللسان (نور، حذق) وإصلاح المنطق 41، 142. وعجزه: * وحبل الوصل منتكث حذيق * ([8]) في الأصل: "إليه". ([9]) كذا. وفي المجمل قبل إنشاد البيت التالي: "وناشت الإبل تنوش، إذا أسرعت النهض. قال". ([10]) أنشده في اللسان (نوش). ([11]) في الجزء الأول ص 413. ([12]) ونوط، أيضاً بالضم. ([13]) للعجاج في ديوانه 30 واللسان (نوط، صفر). ([14]) ويقال تنوط بفتح التاء والنون وتشديد الواو المضمومة. ([15]) قيده في اللسان بأنه السنام العالي. ([16]) ويقال نيف أيضاً بالتخفيف، وقيل التخفيف لحن أو لغة رديئة. ([17]) ويقال في جمعه أيضاً ناق ونياق وأنواق وأينق وأنوق وأنؤق وأونق. وجمع الجمع أيانق وأنياقات. ([18]) ذكرت في القاموس. وانظر الأزمنة والأمكنة للمرزوقي (2: 376). ([19]) في اللسان: "وتنوق في الأمر، أي تأنق فيه. وبعضهم لا يقول تنوق". وشاهده قول ذي الرمة: كأن عليها سحق لفق تنوقت *** به حضرميات الأكف الحوائك ([20]) بضم النون وفتحها أيضاً، كما في القاموس. ([21]) ونوك أيضاً. ([22]) ديوان لبيد ص110 طبع 1880 واللسان (نول). ([23]) كذا على الصواب في الأصل وديوان لبيد 84. وفي المجمل: "بنول كل كريم". ([24]) ويقال نوم أيضاً كصرد. ([25]) بالضم، وبضم ففتح. ([26]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس. ([27]) كان لمالك بن زهير فقتله حمل بن بدر فأخذه منه، ثم قتل الحارث بن زهير حمل بن بدر واستولى منه على ذي النون اللسان (نون). وفي القاموس أن "ذو النونين" سيف معقل ابن خويلد. ([28]) في الأصل: "النياه"، تحريف صوابه في المجمل واللسان.
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٦٢- النوش: التناول. قال الشاعر:
*تنوش البرير حيث طاب اهتصارها*
(هذا عجز بيت لأبي ذؤيب الهذلي، وصدره:
*فما أم خشف بالعلاية شادن*
وهو في شرح ديوان الهذليين 1/71؛ واللسان (نوش) )
البرير: ثمر الطلح، والاهتصار: الإمالة، يقال: هصرت الغصن: إذا أملته، وتناوش القوم كذا: تناولوه. قال تعالى: ﴿وأنى لهم التناوش﴾ [سبأ/52] أي: كيف يتناولون الإيمان من مكان بعيد، ولم يكونوا يتناولونه عن قريب في حين الاختيار
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٣٦ن و ش
تناوشوه: تناولوه.
وناشه ينوشه نوشاً ونوشةً خفيفةً وناشوهم وناوشوهم.
قال طفيل: فنشناهم بأرماحٍ طوال مثقّفةٍ بها نفري النحوارا والظّبي ينوش الأراك وينتاشه.
وانتاشه من الهلكة.
وتنوّش يده بالمنديل: مشّها من الغمر.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٧٥٠ناشَه بيدِه يَنُوشُه نَوْشاً: تناوَله؛ قال دريد ابن الصمّة: فجئت إِليه، والرِّماحُ تَنُوشُه،
كوَقْعِ الصَّياصي في النَّسِيج المُمَدَّدِ
والانْتِياشُ مثله؛ قال الراجز:
باتتْ تَنُوشُ العَنَقَ انْتِياشا
وتَناوَشَه كناشه. وفي التنزيل: وأَنَّى لهم التناوُشُ من مكان بعيد؛ أَي فكيف لهم أَن يتناوَلوا ما بعُد عنهم من الإِيمان وامتنع بعْد أَن كان مبذولاً لهم مقبولاً منهم. وقال ثعلب: التناوُش،. بلا همز،
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٢٨* ن و ش * * التَّنَاوُشُ * التناول و * الانْتِيَاشُ * مثله وقوله تعالى ﴿وأَنَّى لهم التناوُشُ من مكان بعيد﴾ يقول أَنَّى لهم تناوُل الإيمان في الآخرة وقد كفروا به في الدنيا ولك أن تهمز الواو كما يُقال أُقِتَت ووُقِتت وقُرئ بهما
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٧٥٠النوش: التناول، باليد، ناشه ينوشه نوشا، قال دريد بن الصمة:
فجئت إليه والرمـاح تـنـوشـه كوقع الصياصي في النسيج الممدد أي تناوشه وتأخذه. وقد ناشت الظبية الأراك: تناولته، قال أبو ذؤيب:
فما أم خشف بـالـعـلاية شـادن تنوش البرير حيث طاب اهتصارها والناقة تنوش بفيها الحوض كذلك، قال غيلان بن حريث الربعي:
فهي تنوش الحوض نوشا من
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٩٣٤نَاشَهُ
1 نَاشَهُ ذ , aor. يَنُوشُ, (S, A, Msb,) inf. n. نَوْشٌ, (S, A, Msb, K,) He took it, or reached it, absolutely, or with the hand, or with the extended hand; (S, A, Msb, K;) as also ↓ تناوشهُ, (A, TA,) inf. n. تَنَاوُشٌ; (S, Mgh, Msb, K;) and ↓ انتاشهُ, (A, TA,) inf. n. اِنْتِيَاشٌ: (S, K:) it is also written with ء; (A, K, TA, in art. نأش;) and so is تَنَاوُشٌ. (Msb, and K in art. نأش.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٧٥نَاشَ
نَاشَ ( w ) U ( n. ac. نَوْش 1 ),
a. Seized, clutched; touched; groped; obtained.
b. Made to attain.
c. Sought.
d. Went.
نَاْوَشَ
نَاْوَشَ III ,
a. Attacked; struck at.
تَنَوَّشَ
تَنَوَّشَ V
a. [ acc. & Bi ], Wiped with.
تَنَاْوَشَ
تَنَاْوَشَ VI ,
a. see I (a) .
b. [ Bi ], Fought with ( the spear ).
اِنْتَوَشَ
اِنْتَوَشَ VIII ,
a. see I (a) .
b. Extracted.
نَؤُوْش
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١١٬٥٩٩نوش
نَاشَ - يَنُوْشُ - نَاوَشَ - يُناوِشُ - تَناوَشَ - يَتَناوَشُ - تَنَاوُش
نَاشَ - يَنُوْشُ + كائن + شيئاً: ينتشله: بالكاد يصل إليه ويناله وينتشله من خطر وينقذه: يلتقطه بسرعة وخفة ويبعده عن خطر أو أذى محدق
ناوَشَ - يُنَاوِشُ: على وزن " فاعَلَ " من " نَاشَ - يَنُوْشُ ": يبادله فعل " نَاشَ - يَنُوْشُ ": يسعى كائنان أو أكثر لينتشل كل منهم
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤ (الإجمالي: ٨)
الآيات التي ورد فيها(١)
وَقَالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ
Yakından elle almak
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نوش |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vavlı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نول, أخذ, مسس |
| Zıt Kök | فوت |
| Çekirdek Özet 1 | Elini uzatarak bir nesneye kolayca erişmek ve onu yakından tutmak |
| Çekirdek Özet 2 | İman ve kurtuluş imkânının el uzatma mesafesinden çıkıp ulaşılamaz hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin geçerliliğinin mekânsal ve zamansal erişilebilirlik sınırına bağımlı olması |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca genel bir «istemek» veya «temenni etmek» zannedip el uzatımı mesafesindeki somut erişim ve kavrama imkânını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نو | Yerinden kalkma, hafifçe doğrulma, bir yöne doğru hareketlenme ve salınım gösterme; nitekim نوأ kökünde ağırlıkla kalkış, نوس kökünde sallanma, نوص kökünde ise sıçrayıp kaçış hareketi görülür | ش | Yayılma ve uzanma bildiren harfin eklenmesiyle, yerinden doğrulan beden veya uzvun bir nesneye doğru kol ve parmak boyu mesafesince açılıp onu yakalaması anlamı kazanılmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Gizlendiği yerden dışarıya doğru baş uzatan, esnek bir yöneliş ve canlı bir kıpırdanış hareketidir |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dışarıya yönelen uzvun hedefteki nesneyle temas kurmasını, aradaki mesafeyi bağlamasını sağlar |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Hedefe temas eden uzvun nesneyi kavraması, parmakları kenetleyerek tutması ve kendine çekmesidir |
| نوش | filiz, yılan, balık; çengel, çadır kazığı; diş | Bir canlının bulunduğu noktadan ileriye doğru esneyip uzanarak hedefteki nesneyi eliyle, dişiyle veya mızrağıyla doğrudan yakalayıp tutması hareketidir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının kolunu, boynunu veya pençesini uzatarak yakınındaki bir dala, meyveye ya da nesneye kolayca erişip onu elle veya ağızla tutması; ceylanın boynunu uzatıp erak ağacının filizini koparması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Düreyd b. es-Sımme şiirinde mızrakların hedefe uzanıp dokunmasını bu kökle tasvir eder: فجئت إِليه، والرِّماحُ تَنُوشُه، / كوَقْعِ الصَّياصي في النَّسِيج المُمَدَّدِ |
| Erken Arapça kullanım | Savaşta orduların göğüs göğüse çarpışmadan önce mızrak mesafesinden birbirini yoklaması, hafif temaslı ön çatışma yapması anlamında مناوشة tabiri kullanılmıştır |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha ve Dīvânu Düreyd b. es-Sımme.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça نوش kökü, merkezi Sami dillerinde bir nesneye uzanma, el ile yakalama ve temas mesafesinde bulunma çekirdeğine dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede bu kök doğrudan aynı üçlü biçimle yaygın olmayıp, bir şeye uzanıp erişmek ve onu çekip almak manasını taşıyan ikincil türevlerle örtüşür. Kökün asli semantik omurgası, gövdenin yerinde sabit kalarak sadece uzvun (el, boyun veya mızrak ucu) hedefe yönelmesi ve onu zahmetsizce elde etmesidir. Arapçada bu kullanım bilhassa av hayvanının dala uzanması veya savaşçıların birbirine mızrak boyu uzanması gibi oldukça somut sahnelerde korunmuş; Kur'an'da ise bu fiziksel yakınlık ve erişilebilirlik boyutu, imanın dünya hayatındaki kolay elde edilebilirliğini anlatmak üzere metaforik bir derinlik kazanmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نوش ve hemzeli türevi olan نأش | Kolayca uzanıp alma manası ecvef yapıda yoğunlaşmış, hemzeli biçim ise daha çok geriden arama ve çekip kurtarma nüansını taşımıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki uzanma ve temas kökleri | Fiziksel bir nesneye el uzatma ve yakalama fiillerinin fonetik ve semantik paralellikleri mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik uzanma ve yakalama unsurları | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نوش | Anlamlı | Uzanıp yakalamak | Yakındaki nesneye el uzatarak kolayca erişmek ve onu kavramak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نشو | Anlamlı | Kokuyu almak, sarhoşluk | Bir kokunun veya etkinin insanın duyularına yayılması, ilk canlılık hissi | Kur'an'da geçmez; yayılma ve etki alma yönüyle hedef kökle komşudur |
| ونش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| وشن | Anlamlı | Az su, damla | Bir kaptan veya kayadan sızan az miktardaki su | Kur'an'da geçmez; hedef kökle belirgin anlam bağı yoktur |
| شنو | Anlamlı | Buğzetmek, sevmemek | İnsanın iç dünyasında bir şeye karşı duyduğu nefret ve uzaklaşma | Kur'an'da geçmez; شنأ kökünün illetli varyantıdır |
| شون | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel sayılmıştır |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نوش | Merkez | Kolayca uzanıp alma | Nesneye el uzatımı mesafesinden, zahmetsizce ve yakından erişip kavramak | Mesafe yakınlığı ve uzanma hareketi esastır |
| نول | Komşu | Bahşetme ve verme | Bir şeyin lütuf veya ihsan olarak birine uzatılması ve ulaştırılması | Alanın çabasından ziyade verenin lütfu ön plandadır |
| أخذ | Komşu | Tutma ve mülk edinme | Nesneyi mesafesi ne olursa olsun fiilen yakalayıp tasarrufu altına almak | Uzanma mesafesini değil doğrudan sahiplenme ve yakalama neticesini anlatır |
| مسس | Komşu | Dokunma ve temas | Bedenin veya bir nesnenin diğerine sadece temas etmesi | Temas vardır fakat kavrama veya çekip alma şart değildir |
| فوت | Zıt | Kaçırma ve erişememe | Nesnenin el uzatma sahasının tamamen dışına çıkması ve yakalanamaması | Mesafenin açılması ve erişim imkânının mutlak biçimde tükenmesidir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نوش | Uzanıp alma | El uzatımı kadar yakın olan bir şeye zahmetsizce erişip kavramak | Kesin |
| Latince | attingere, prehendere | Dokunarak erişmek, yakalamak | attingere mesafeyi aşıp el değdirmeyi, prehendere ise tutmayı karşılar; kolay uzanma nüansını kısmen verir | Güçlü |
| İngilizce | to reach out and grasp, easy retrieval | Uzanıp tutmak, kolayca erişmek | Nesnenin yakında bulunması şartıyla kol mesafesinde ele geçirilmesini karşılar | Güçlü |
| Almanca | zugreifen, ergreifen | Uzanıp yakalamak, el atmak | zugreifen tam olarak el uzatıp kavrama hareketini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | atteindre de la main, saisir | Elle uzanıp almak | Bir mesafeyi kapatıp doğrudan elle kavramayı karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Lane's Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| التَّنَاوُشُ | İmkânsız hale gelen geç kalmış erişim | Ahirette azabı görünce dünyada iken ellerinin altında duran imana uzanıp onu kolayca sahiplenmek istemeleri bağlamı; Sebe 34:52 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ye's anında imanın geçersizliği | Uhrevi azap veya ölüm ânı geldikten sonra yapılan imanın teklif dairesine girip girmeyeceği meselesi | İman ameliyesinin ancak imtihan mesafesi (dünya) içindeyken geçerli bir kavrayış olabileceği yönünde |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Terimleşmiş bir fıkıh kullanımı tespit edilmedi |
| Tefsir | Kıraat ve istiare tahlili | Kelimenin hemzeli (التناؤش) ve hemzesiz (التناوش) okunması arasındaki anlam farkı; gayb perdesi kalktıktan sonraki talebin imkânsızlığı | Kol mesafesindeki kolay almanın, uzak bir mekândan talep edilmesinin getirdiği mantıksal ve fiziksel tezat |
| Hadis | Savaş taktikleri ve münakaşa | Karşılıklı ön çatışma, mızrak atımı mesafesinden yoklama ve sataşma manasında kullanımı | Ciddi vuruşma öncesi mesafeli temas ve hamle yapma |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teklif ve mükellefiyet alanı | Vaktinde elde edilen hidayet | İmanı el altındayken benimseme | İman, kulun irade mesafesindeyken kolayca tutunabileceği bir nimettir; sınır aşıldığında ulaşılamaz olur | Kesin |
| İlmi | Bilgiye erişim ve kavrayış | Erişilebilir veri tabanı | Zihnin kavrama menzilindeki olguları tespiti | Algı sınırları içindeki bir veriyi doğrudan kavramak ile erişim dışı kalmış bir bilgiyi kuruntuyla elde etmeye çalışmak arasındaki farktır | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve diplomasi | Fırsat penceresi ve ön temas | Sorunlar büyümeden ilk hamlede uzlaşı sağlamak | Çatışma derinleşmeden önce temas mesafesinde krizin çözülmesi, aksi halde diplomatik erişimin kopmasıdır | Muhtemel |
| İktisadi | Likidite ve varlık yönetimi | Eldeki tasarruf ve nakit akışı | İhtiyaç anında rezerve kolayca ulaşabilme | Varlığın işletme için el uzatımı mesafesinde likit bulunması; kriz patlak verdiğinde erişilemeyen sermayenin iflası önleyememesi | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu ve etkileşim yarıçapı | Fizikte bir parçacığın ancak belirli bir mesafe (menzil) içinde kuvvet uygulayıp nesneyi yakalayabilmesi; menzil aşıldığında etkileşimin sıfıra inmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fırsat maliyeti ve zaman aşımı | Hukukta ve karar alma süreçlerinde bir hakkın veya tercihin yalnızca belirlenmiş yasal/fiziksel süre içinde kullanılması; süre geçtikten sonra hakkın düşmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ayetteki «tenâvüş» lafzını yalnızca zihinsel bir arzu, soyut bir pişmanlık veya uzak bir temenni gibi algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelimenin özündeki «kol boyu mesafeden elle zahmetsizce almak» fiziksel imgesini muhafaza ederek, fırsatın tam burunlarının dibindeyken tepildiğini, sonra da sonsuz bir mesafeden bu yakınlık konforunun arandığını kavramak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hidayetin bir zaman ve mekân sınırlılığı taşıdığını unutmak; imanı her an her şartta mekanik olarak elde edilebilecek keyfi bir duygu sanmak ve fırsat penceresi kapandığında iradenin geçersizleştiğini gözden kaçırmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa ve çok sarsıcı bir sahnede yer alan bu lafız, fiziksel erişim mesafesi ile teolojik sorumluluk arasındaki ilişkiyi tek bir kelimeyle zihne nakşeder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gaybın müşahedeye dönüştüğü, ölüm ve kıyamet sahnelerinin tasvir edildiği ve ye's anında imanın kabul edilmediğini bildiren ayet grubunda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahiretteki pişmanlığın salt teorik bir af talebi değil, dünyada iken el uzatma rahatlığıyla yapılabilecek basit bir amelin artık erişilemez bir ufka kaçtığını fark etmenin doğurduğu derin bir çaresizlik olduğunu gösterir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir canlının kolunu veya uzvunu ileriye doğru uzatarak yanı başındaki bir nesneye kolayca dokunması, onu zahmetsizce tutup kavraması.
- Soyut anlamBir hakikati, imkânı veya hidayeti elde etme kolaylığına sahip olunan zaman-mekân aralığı; bu aralık kapandığında aynı kolaylığın imkânsız bir talep haline dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkİrade ve eylemin geçerliliğini belirleyen kritik erişim yarıçapı; menzil dışına çıkan hedefin erişim fonksiyonunun sıfırlanması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde erişim ve kavrama fonksiyonunu temsil eder. nesne ile özne arasındaki mesafeyi, el uzatımıyla erişilebilecek kritik temas yarıçapını gösterir. eylemin gerçekleştiği zamanı, ise imtihan ve irade için tanınan mehil sınırını (dünya hayatı) simgeler. Özne ancak mesafe ve zaman eşikleri içindeyken ( ve ) nesneyi elde edebilir (). Bu eşiklerden biri dahi aşıldığında ( veya , yani «uzak bir mekân» ve ahiret vakti geldiğinde), fonksiyon sıfırlanır () ve el uzatarak yakalama (tenâvüş) imkânsız hale gelir.