هشم
ه - ش - م
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٢
Kuru ot demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Kuru ot demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٣٢باب الهاء والشين والميم معهما
هش م، ه م ش، ش ه م مستعملات
هشم:
الهَشْمُ: كَسْرُ الشّيءِ الأجوف والشيء اليابس. هَشَمْتُ أَنفَه، أي: كَسَرت قَصبَتَهَ.
والهاشمةُ: شَجّةٌ تكسِرُ العَظْم.
والرّيحُ إذا كَسَرَتِ اليبيسَ، يقال: هَشَمَتْهُ. وتَهَشّم الشَّجر إذا يَبِس وتَكَسَّر، قال:
إذا هَمَرْنا رأسَه تهشَّما
أي: تكسّر.
وهاشمٌ أبو عبد المُطّلب جدّ النبي صلى الله عليه وعلى آله، أوّل من ثَرَدَ الثَّريدَ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٩٠الهَشْمُ: كسر الشيء اليابس. يقال: هَشَمَ الثريد. والهَشيمُ من النبات: اليابس المتكسِّر، والشجرة البالية يأخذها الحاطبُ كيف يشاء. ومنه قولهم: ما فلانٌ إلا هَشيمَةُ كرَمٍ، إذا كان سمحاً. ورجلٌ هَشيمٌ: ضعيف البدن. وتَهَشَّمَ عليه فلانٌ، إذا تَعَطَّفَ. واهْتَشَمَ ما في ضرع الناقة، إذا احتلبَه.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٩٥٢ه ش م
هشم ، همش ، شهم ، مهش : مستعملة .
شهم : قال الليث : الشَّهْم وجمعُه الشُّهُوم وهم السادَة الأنجاد الناقدُون في الأُمور ، وفرسٌ شَهْمٌ : سريعٌ نشِيطٌ قوِيٌّ ، وشَهَمْتُ الفَرَسَ ، فأَنا أَشْهَمُه ، والمشهُوم : كالْمَذْعُور سواء .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الشَّهْم : الذَّكيُّ الفؤاد ، والمشهوم : الحديدُ الفؤاد ، وقال ذُو الرّمة يصف ثَوْراً وَحْشِيّاً :
طَاوِي الحَشا قَصَّرَتْ عنه مُحَرَّجةٌ
ه ش م هشم ، همش ، شهم ، مهش : مستعملة . شهم : قال الليث : الشَّهْم وجمعُه الشُّهُوم وهم السادَة الأنجاد الناقدُون في الأُمور ، وفرسٌ شَهْمٌ : سريعٌ نشِيطٌ قوِيٌّ ، وشَهَمْتُ الفَرَسَ ، فأَنا أَشْهَمُه ، والمشهُوم : كالْمَذْعُور سواء . أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الشَّهْم : الذَّكيُّ الفؤاد ، والمشهوم : الحديدُ الفؤاد ، وقال ذُو الرّمة يصف ثَوْراً وَحْشِيّاً : طَاوِي الحَشا قَصَّرَتْ عنه مُحَرَّجةٌ مستوْفَضٌ من نباتِ القَفْر مَشْهُوم قال ابن الأنباريّ : قال الفرّاء : الشهم في كلام العرب : الْحَمُول الجيِّد القيام بما حُمِّل ، الذي لا تَلْقَاه إلاّ حَمُولاً طيِّبَ النَّفْس بما حُمِّل ، وكذلك هو في غير الناس . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : شَهُمَ شَهامةً : إذا كان ذكيّاً ، وقد شَهَمْتُه أَشْهَمُه شَهْماً : إذا ذَعَرْتَه . وقال الليث : الشَّيْهَم : الدُّلْدُل ، وما عَظُم شَوْكُه مِن ذُكْرَان القَنافِذ ، ونحو ذلك قال أبو عبيد ، وأنشد : لتَرْتَحِلَنْ مَنِّي على ظهْرِ شَيْهَم وقال أبو عبيدة في قوله : على ظَهْرِ شَيهم : أي على ذُعْر . ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : هو القُنْفُذ والدُّلْدُل والشَّيْهَم . أبو عبيد ، عن أبي زيد : يقال للذَّكَر من القَنافذ : شَيْهَم . هشم : قال الليث : الهَشْم : كسْرُ الشيء الأجْوَف والشيء اليابس : تقول هَشمْتُ أَنْفَه : إذا كسَرْتَ القصبَة . قال : والهاشمةُ : شجَّة تَهشِمُ العظْم ، ونحو ذلك قال الأصمعيّ فيما روى عنه أبو عبيد . وَقال الليث : الرِّيحُ إذا كَسَرَت اليَبِيسَ . يقال : هَشَمَتْه ، وتَهشَّمَ الشَّجَر تهشُّماً : إذا تكسَّر مِن يُبْسِه ، وصارَتْ الأرضُ هَشِيماً : أي صارَ ما عليها من النبات والشجر قد يَبِسَ وتكسَّر . وقال الزَّجَّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( وَاحِدَةً فَكَانُواْ كَهَشِيمِ ) ( القَمَر : 31 ) . قال الهيثم : ما يبِسَ مِن الورَق وتكسَّر وتَحطَّم ، فكانوا كالهشِيم الذي يَجمعُه صاحبُ الحَظيرةِ : أَي قد بلغ الغايةَ في اليُبْس حتى بَلَغ إلى أن يُجْمَع ليُوقَد به . ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : شجرةٌ هَشيمة يابِسة . وقال ابن شميل : أرضٌ هَشيمة : وهي التي يَبِسَ شجرُها قائماً كان أو مُتَهشِّماً ، وإنَّ الأرضَ البَالِية تَهشَّمُ ، أَي تكسَّرُ إذا وَطِئتَ عليها نفسها لا شجرها ، وشجرها أيضاً إذا يَبِسَ يَتهشَّم : أي يتكسَّر . وقال أبو عُبيد : كان هاشمُ بن عبد مناف واسمه عمرو ، إنما سمِّي هاشماً لأنه هَشَم الثريد ، وفيه يقول مطرود الخُزاعي : عَمرُو العُلاَ هَشَم الثَّرِيدَ لِقَوْمه ورجالُ مَكّةَ مُسْنِتُون عِجافُ وقال اللحياني : يقال للنّبت الذي بَقِي من عام أَوّلَ : هذا نَبْت عامِيٌّ وهَشِيم وحَطِيم . أنشَد المبرِّد لابن ميَّادة : أمرتُكَ يا رِياحُ بأَمر حَزْم فقلتَ هَشِيمَةٌ من أَهْلِ نجدِ قوله : هَشِيمة ، تأويله ضَعْف ، وأصل الهَشِيم : النّبْت إذا وَلَّى وجَفَّ فأَذَّرَته الرّيح ، قال الله : ( فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّياحُ ) ( الكهف : 45 ) . قال : ويقال : هَشَمْتُ مافي ضَرْع الناقة ، واهتَشَمْت ، أي احْتلبت . وقال ابن الأعرابي : يقال للرّجل الجَواد : ما فلان إلا هَشِيمة كَرَم ، أي لا يَمنَع شيئاً ، وأصلُه من هَشيمة الشَّجَر يأخذها الحاطِبُ كيف شاء قال ويقال : تهشّمتُ الرجلَ ، أي استعطفْتُه ، وأَنشدَ : حُلْوَ الشّمائل مِكْراماً خَليقَتُه إذا تهشّمْتُه للنّائل اختالا وقال أبو عمرو بن العلاء : تهشّمتُه للمعروف ، وتهضّمته : إذا طلبتَه عندَه . وقال أبو زيد : تهشّمتُ فلاناً : إذا ترضَّيْتَه ، وقال الشاعر : إذا أَغْضَبْتُكم فتهشَّموني ولا تستعتبوني بالوعيد أي تَرضَّوني . ثعلب عن ابن الأعرابي : الهُشُم : الجبال الرِّخوة ، والهُشُم : الحلاّبون للّبن الحُذّاق ، واحدُهم هاشم . وقال ابن شميل : الهَشُوم من الأرْض : المكان المُتَنقِّر منها المُتَصوِّب من غِيطانها في لِين الأرض وبُطونها ، وكلّ غائِط يكون وَطيئاً فهو هَشْم . ثعلب عن ابن الأعرابي : ناقةٌ مِهْشام : سريعة الهُزال ، وناقةٌ مِشْياط : سريعةُ السِّمَن ، والهَشَمة : الأُرْوِيّة ، وجمعُها هَشَمات ، ويقال للرّجل الهَرِم إنه لهَشِمُ أهْشامٍ . وقال أبو عمرو : الهَشِم : الأرضُ المُجدِبة . ابن شميل : واهتَشَم فلانٌ الناقةَ : إذا احتَلبها ، وهَشَمَها مثله . وقال قَتادة في قول الله جلّ وعزّ : ( وَتَرَى الاَرْضَ هَامِدَةً ) ( الحَجّ : 5 ) . قال : تراها غَبراءَ متهشِّمة . قلت : وإنَّما تهشُّمها يُبسُها لطُول عَهْدِها بالنَّدى ، فإذا مُطِرتْ ذهب تَهشمها . وقال شجاع الأعرابي : تقول : اهتَشمتُ نفسي لفلانٍ واهتَضَمْتُها له ، إذا رضيتَ منه بدون النَّصَفة ، وأنشد شمر لابن سَماعة الذُّهْلِيّ في تهشُّم الأرض : وأخْلَفَ أَنْواءٌ ففي وَجْهِ أَرْضِها قُشَعْرَيرةٌ من جِلدها وتهشُّمُ وقال ابن شميل : أرض جَرْباء : لم يُصِبها مطر ، ولا نَبْتَ فيها ، تراها متهشِّمة ، ومن أسماء العَرَب : هِشام وهُشَيم وهاشِم ، والأصل فيها كلّها الهَشْم ، وهو الكَسْر . والهَشْم : الْحَلْب أيضاً . همش : قال الليث : الهَمِشُ : السريعُ العَمَل بأصابعه . قال : والهَمْش : العَضّ . أَبو عبيد ، عن الأصمعي : الهَمْشَة : الكلامُ والحركة ، وقد هَمِش القومُ فهم يَهْمَشون . شمر ، عن ابن الأعرابي : الهَمَشُ والهَمْشة : كثرة الكلام والخَطَل في غير صواب ، وأنشد : وهَمِشُوا بِكَلمٍ غيرِ حَسَن وأنشَدنِيه المنذري وهمَشوا بفتح الميم ذكره عن أبي الهيثم . أبو عُبَيد ، عن أبي الحَسَن الأعرابي : اهتَمَشَت الدابّةُ ، إذا دَبّت . وقال غيرُه : رأيتُهم يهتمشون : إذا كانوا في مكان فأَقبَلوا وأدبروا واختَلَطُوا ، وللجَرَاد هَمْشة في الوعاء : إذا سمعت له حركة ، ويقال : إن البراغيثَ لتَهتَمِش تحت جَنْبِي فتُؤذيني باهتماشها . أبو عُبيد ، عن أبي عبيدة : امرأة هَمْشَى الحديث : وهي التي تُكثر الكلام وتُجَلِّب . قلت : والذي قاله الليث في الهَمْش : إنه العضّ غيرُ صحيح ، وصوابُه الهَمْس بالسين ، فصحَّفه . وأخبرني المنذريّ عن أبي الهَيثم أنه قال : إذا مَضَغ الرجلُ الطعامَ وفُوه مُنْضَمّ قيل : هَمس يَهْمِس هَمْساً . ابن السكيت ، قالت امرأةٌ من العَرَب لامرأةِ ابنِها : طَفَّ حَجْرُكِ ، وطاب نَشْرُك ، وقالت لابنتِها : أكلْتِ هَمْشاً وحَطَبْتِ قَمْشاً : دعت على امرأةِ ابنِها أن لا يكون لها ولد ، ودَعتْ لابنتها أن تَلد حتى تُهامِشَ أَولادَها في الأكل : أي تعاجِلَهم ، وقولها حَطَبْتِ قَمْشَاً : أي حَطَبَ لكِ ولدُكِ مِن دِقِّ الحطَب وجِلِّه . وَرَوى ثعلبٌ عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال للجَراد إذا طُبِخ في المِرْجل : الهَمِيشة ، وإذا شُوِي على النار فهو المَحْسُوس . مهش : رُوي عن بعضهم أنه قال : محشَتْه النارُ ومَهَشَتْه : إذا أحرَقَتْه ، وقد امتُهِشَ وامتُحِشَ . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه لعن من النساء الحالقَةَ والمُمْتَهِشة ، وجاء تفسيرُه في الحديث أنها التي تحلق وجهها بالمُوسَى . وقال القتيبيّ : لا أعرِف المُمتَهِشة إلا أن تكون الهاء مبدلةً من الحاء ، يقال : مرَّ بي جملٌ عليه حِملُه فمحشَني : إذا سَحَج جِلده مِن غير أن يسلخه والله أعلم .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٨١(باب الهاء والشين وما يثلثهما)
(هشم) الهاء والشين والميم أصلٌ يدلُّ على كسْر الشَّيء الأجوفِ وغيرِ الأجوف وهشَمْتُهُ هَشْماً. والهاشِمَة: الشَّجَّة تَهْشِمُ عظمَ الرّأْس. ومُجْمَعٌ على أن هاشماً سمِّي به لأنَّه هَشَمَ الثرِيد، واسمه عَمرو. والهشيم من النَّبات: اليابس
المتكسِّر. ورجلٌ هشِيمٌ: ضعيف البَدَن. وربما قالوا: تهشَّمَ فُلانٌ على فلان، أي تعطَّفَ. وهو من الباب. واهتَشَمَ ما في ضَرع
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٨٦ه ش م
شجّة هاشمة.
وهشم الرأس وكلّ شيء أجوف.
وهشم أنفه: كسر قصبته.
وهشم الثريد.
ورعت الماشية الهشيم: النبات اليابس المتكسّر.
ورأيت هشيمةً: شجرة يابسة.
قال: وإني لأستسقي لأصل هشيمة بأرض بني وقدان من سبل القطر كان يلتقي عندها وحبيبته وتهشّمت أغصانها.
ومن المجاز: رجل هشيمٌ: ضعيف.
وما هو إلا هشيمة كرم إذا لم يمنع شيئاً.
وتهشّم عليّ: تعطّف وتهشّمته: استعطفته
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٥٢٣الهَشْمُ: كَسْرُك الشيء الأَجْوَف واليابس، وقيل: هو كسْرُ العظام والرأْس من بين سائر الجسد، وقيل: هو كسْر الوجه، وقيل: هو كسر الأَنف؛ هذه عن اللحياني، تقول: هَشَمْتُ أَنفَه إذا كسرت القَصَبة، وقيل: هو كسْر القَيْض، وقال اللحياني مرة: الهَشْم في كل شيء، هَشَمه يَهْشِمُه هَشْماً، فهو مَهْشوم وهَشيم، وهَشَّمه وقد انهَشَم وتهشَّم. وفي حديث أُحُد: جُرِحَ وجهُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وهُشِمَت
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٠٣* ه ش م * * الهَشْمُ * كسر الشيء الياس يقال * هَشَمَ * الثريد أي ثرده وبابه ضرب ومنه سمي * هَاشِمُ * بن عبد مناف واسمه عمرو و * الهَشِيمُ * من النبات اليابس المتكسر والشجرة البالية يأخذها الحاطب كيف يشاء
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٦٦٧| ( الهَشْمُ : كَسْرُ الشَّيْءِ اليَابِسِ ) ، كَمَا في الصِّحَاح ، أو الأَجْوَفِ ، أو كَسْرُ العِظَامِ ، والرَّأْسِ خَاصَّةً ) مِنَ بَيْنِ سَائِرِ الجَسَدِ ، ( أَوْ ) هُوَ كَسْرُ ( الوَجْهِ ، أَوْ ) كَسْرُ ( الأَنْفِ ) ، وَهذا قَوْلُ اللِّحْيانِيِّ ، ( أو ) الهَشْمُ في ( كُلِّ شَيْءٍ ) ، عَنِ اللِّحْيَانِيِّ أَيْضاً . وَقدْ ( هَشَمَهُ يَهْشِمُهُ ) هَشْمًا : إِذَا كَسَرَهُ ( فَهُوَ مَهْشُومٌ ،
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٤٩هَشَمَهُ
1 هَشَمَهُ ذ He crushed it.
هَشَّمَهُ
2 هَشَّمَهُ ذ , inf. n. تَهْشِيمٌ, He broke it [much, or so crushed it]; (TA;) namely, a dry thing, and anything hollow, such as the head, and the like. (TA in art. شدخ.)
تَهَشَّمَ
5 تَهَشَّمَ ذ It (a plant, or herbage,) became هَشِيم, i. e. dry, and broken in pieces.
هَشِيمٌ
هَشِيمٌ ذ A plant that is dry, and breaks, or is broken, in pieces.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٣٢هَشَمَ
هَشَمَ I ( n. ac. هَشْم 1 ),
a. Broke; injured.
هَشَّمَ
هَشَّمَ II ,
a. see I .
b. Honoured.
تَهَشَّمَ
تَهَشَّمَ V ,
a. Was broken & c.
b. Was languid.
c. Conciliated.
d. Milked.
e. Broke.
f. [ 'Ala ], Was kind to.
g. see II (b) .
اِنْهَشَمَ
اِنْهَشَمَ VII ,
a. see V (b) .
اِهْتَشَمَ
اِهْتَشَمَ VIII ,
a. see V (a) , ( d ).
هَشَمَة
هَشَمَة 4t ,
a. Mountain-goat.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٣٬٧٣٣هشم
هَشَمَ - يَهْشِمُ - هَشِيْم
هَشَمَ - يَهْشِمُ + كائن أو شيء + شيئاً: يحطمه ويكسره فيجعله قطعاً صغيرة متجمعة على بعضها
هَشِيْم: على وزن " فعيل" اسم فعل بمعنى مفعول من " هَشَمَ - يَهْشِمُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التكسير والتهشيم "، وهي
قَصَفَ - يَقْصِفُ، قََصَمَ - يَقْصِمُ، هَشَمَ - يَهْشِمُ، قَضَّ - يَقٌُضُّ، هَارَ - يَهُوْرُ،
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢١ (الإجمالي: ٢٧)
- حظر
الآيات المشتركة: ١ · Hazir dikenli çalı demektir
- ذرو
الآيات المشتركة: ١ · Zirve dağın tepesi demektir
- خلط
الآيات المشتركة: ١ · Bulanık su demektir
- صيح
الآيات المشتركة: ١ · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
- نبت
الآيات المشتركة: ١ · Bitki
- صبح
الآيات المشتركة: ١ · Tan demektir
- روح
الآيات المشتركة: ١ · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
- كون
الآيات المشتركة: ٢ · Kevn, tepe demektir
- ضرب
الآيات المشتركة: ١ · Örnek verdi
- موه
الآيات المشتركة: ١ · Su
- قدر
الآيات المشتركة: ١ · Kıdr kazandır
- دنو
الآيات المشتركة: ١ · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
الآيات التي ورد فيها(٢)
إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ
Ufalanmış gibi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هشم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حطم, قصف, رضض |
| Zıt Kök | نبت |
| Çekirdek Özet 1 | İçi boş, kuru veya gevrek bir nesnenin ezilerek, kırılarak ufalanması |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığını, diriliğini ve nemini kaybetmiş varlığın ezilip rüzgârın savurduğu çer çöp haline gelmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mukavemetini yitiren fiziki veya toplumsal yapıların dış bir etkiyle dağılması ve ufalanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir kuruma veya basit bir bitki türü olarak daraltıp, bünyesindeki kırılma, ezilme ve ufalanma dinamizmini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هش | Gevşeklik, kuruluk, kırılganlık ve dokunulduğunda kolayca ufalanma veya yaprak silkeleme; nitekim هشش kökünde yaprak dökmek veya yumuşaklık anlamı esastır | م | Toplama, sarma ve kapsama karakteri taşıyan mim harfinin eklenmesiyle gevrek ve kuru yapının bir bütün halinde basınca uğrayıp tamamen kırılması, ezilerek parçacıklara ayrılması ve un ufak hale gelmesi anlamı pekişmiştir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, soluk verme | Varlığın dışa doğru açığa çıkması, boşluk hissi ve hava/soluk alarak hacim kazanması |
| ش | Diş; parçalama, ısırma, keskin temas | Bütünlüğü bozan sert darbe, kesintiye uğratma, kırma ve ufalanma etkisi |
| م | Su; akış, toplanma, madde yoğunluğu | Maddenin nihai hali, toplanmış kütlenin darbe karşısında birikintiye ve ufantıya dönüşmesi |
| هشم | İçi boşluklu veya nemini yitirip gevşemiş bir kütlenin darbe ile kırılarak ezilmesi | Kendi içinde mukavemeti zayıflamış veya boşluk barındıran nesnenin harici bir tesirle ezilip ufalanması hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İçi boş (kafatası, burun kemiği gibi) veya kuru ve gevrek olan bir nesnenin (kuru ağaç dalları, kurutulmuş ekmek) ezilerek kırılması ve ufalanması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kıtlık zamanında kuru ekmeği kırıp et suyunda ezerek tirit yapan Hâşim b. Abdümenâf için söylenen beyitte geçer: عَمرو العُلا هَشَمَ الثَّريدَ لِقَومه / ورِجالُ مَكَّةَ مُسْنِتون عِجاف |
| Erken Arapça kullanım | Uhud Gazvesi rivayetinde miğferin kırılıp ezilmesini anlatırken kullanılır: جُرِحَ وجهُ رسول الله صلى الله عليه وسلم وهُشِمَت البيضةُ على رأْسه |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça هشم kökü, Sami dillerindeki gevşeklik, ezilme ve ufalanma bildiren köklerle anlamsal bir süreklilik arz eder. İbranicede doğrudan birebir üçlü kök denkliği sınırlı olmakla birlikte, gevrek dokunun ezilmesi ve kırılması manasını taşıyan ses benzeri köklerle (örneğin kırmak, ezmek bildiren yapılarla) semantik örtüşme görülür. Süryanicede de sert olmayan veya kuruyarak mukavemetini kaybetmiş maddelerin çatlayıp ezilmesini ifade eden kullanımlarla akrabalık sezilir. Arapçada kök; özellikle içi boşluklu kemiklerin kırılması (hâşime), kuru ekmeğin ufalanması ve kuruyan ekinin ayaklar altında yahut rüzgârla çiğnenip toz haline gelmesi ekseninde oldukça somut ve fiziksel bir uzmanlaşma kazanmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هش ikili çekirdeğinden türeme | Kuruluk, gevreklik ve yumuşaklıktan hareketle ezilip ufalanan her türlü katı cismin kırılma eylemine geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / Güney Sami ezme ve kırma paralellikleri | Kuru, lifli veya boşluklu yapıların basınca dayanamayarak parçalanması semantiğinde ortaklık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ses taklitli (onamatopeik) kırma kökleri | Çıtırdayarak kırılma, ezilme sesini taklit eden fonetik yapı | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Dictionnaire des racines sémitiques.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هشم | Anlamlı | İçi boş veya kuru olanı kırmak, ufalamak | Kuru ot, kırılmış tirit, kırılmış kemik | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| همش | Anlamlı | Parmakları hızla hareket ettirmek, kaynaşmak | Karışıklık, hareketlilik, hızlı el işi | Kur'an'da geçmez; ters permütasyon |
| شهم | Anlamlı | Atılgan, zeki, çevik ve yürekli olmak | Keskin zekâ, nüfuz edicilik, sabır ve güç | Kur'an'da geçmez; semantik olarak güç ve keskinliğe kaymıştır |
| شمه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| مهش | Anlamlı | Tırmalamak, hafifçe yaralamak | Cildin yüzeyini hafifçe çizmek veya sürtünmek | Kur'an'da geçmez; dar fiziksel temas |
| مشه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هشم | Merkez | Ezilip ufalanma | İçi boş veya kurumuş nesnenin çıtırdayarak ezilip parçalanması | Kuruluk veya iç boşluk şartıyla gerçekleşen kırılma |
| حطم | Komşu | Kırma, tahrip etme | Kuru veya yaş fark etmeksizin sert bir darbeyle parçalama | Kütlesel baskı ile çiğneyip kırma |
| قصف | Komşu | Kırıp koparma | İnce, uzun ve gergin nesnelerin aniden çatırdaması | Dal veya sopa gibi nesnelerin çıt sesiyle ayrılması |
| رضض | Komşu | Ezme, öğütme | Sert cisimler arasında döverek un ufak etme | İki taş veya sert yüzey arasında ufalanma |
| نبت | Zıt | Bitme, yeşerme | Topraktan can bularak yeşil, diri ve taze çıkış | Canlılık, nem, esneklik ve gelişme hali |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هشم | Ezilip ufalanma, kırılma | Kuru otun ve içi boş şeylerin çıtırdayarak dağılması | Kesin |
| Latince | Conterere, friare | Ufalamak, kırıntı haline getirmek | Kuru veya ufalanabilir malzemenin basılarak parçalanmasını tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To crumble, chaff, debris | Ufalanmak, kuru çer çöp | Kuruyarak lif lif dağılan bitki döküntüsünü ve kırılmayı ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Zermalmen, zerkrümeln | Ezilip ufalanmak, kırıntılaşmak | Mukavemetini yitirmiş nesnelerin küçük parçalara dağılması | Güçlü |
| Fransızca | S'effriter, brindilles sèches | Ufalanmak, kuru çalı çırpı | Fiziksel direncin çökmesiyle ufalanıp süprüntü haline gelmek | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَشِيمًا | Kuruyup ufalanmış, rüzgârın savurduğu ekin kırıntısı | Dünya hayatının geçiciliği, yeşilliğin ardından hızla kuruyup çöp haline gelmesi (Kehf 18:45) |
| كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ | Ağıl sahibinin topladığı, ayaklar altında çiğnenip kırılmış kuru çalı çırpı | İlahi azap karşısında helak olan Semûd kavminin kırılmış, ufalanmış ve ezilmiş döküntüye dönüşmesi (Kamer 54:31) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dünya hayatının ontolojik faniliği | Varlıkların süreksizliği ve yok oluş (fenâ) sürecindeki kaçınılmaz dağılma | Maddi formun zevali ve ufalanarak aslî atomlarına/tozuna dönmesi |
| Fıkıh | Diyet ve yaralama hukuku (cinâyât) | Kemik kırılmasına yol açan baş yaralanmalarının (şecce) tespiti ve tazmini | Baş veya yüz kemiğini kırıp ezen yara anlamında «hâşime» terimi |
| Tefsir | Temsil ve teşbih tahlili | Dünyanın debdebesi ile akıbeti ve azabın dehşeti arasındaki somut zıtlık | Diri ve yeşil olanın birdenbire ayaklar altında ezilen ota dönüşmesi |
| Hadis | Savaş yaralanmaları ve tarih rivayetleri | Uhud günü Hz. Peygamber'in miğferinin kırılması ve atası Hâşim'in cömertliği | Sert madenin veya kuru ekmeğin baskı altında kırılması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ölüm bilinci | Fena ve geçicilik | Gurur ve kibri kırma | İnsanın ve dünyanın diriliğinin nihayetinde rüzgârın savurduğu bir enkaza dönüşeceğini hatırlatır | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik çözünme | Kırılganlık ve gevrek deformasyon | Malzeme direncinin tükenmesi | Nem ve elastikiyet kaybının cisimleri kırılganlığa (fragility) sürüklemesi | Güçlü |
| Siyasi | Mukavemetsiz iktidarların çöküşü | Kurumsal dağılma | Dağılmış otorite | İç bütünlüğünü yitirmiş rejimlerin harici veya ilahi bir sarsıntıyla un ufak olması | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve servetin buharlaşması | Değersizleşen kütle | Spekülatif kriz | Gerçek üretim ve dayanaktan yoksun şişkin zenginliklerin kriz anında çöp haline gelmesi | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gevrek kırılma (brittle fracture) ve entropik dağılma | Malzemenin plastik deformasyon göstermeksizin aniden un ufak olması ve yapının maksimum düzensizlik haline geçmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve kurumsal ufalanma | Bir toplumu ayakta tutan ahlaki ve hukuki bağların kuruyup çözülmesi sonucu yapının harici bir şokla dağılması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir botanik terimi gibi «kuru saman» veya «çer çöp» olarak anlayıp durağan bir nesne ismi saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir zamanlar dipdiri, yeşil ve güçlü olan bir varlığın iç dinamizmini kaybederek kırılganlaşması ve dış darbeyle un ufak olup savrulması süreci |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki kozmik ve ahlaki ikazın derinliğini kavramayıp, helak tasvirlerini yalnızca basit bir fiziksel kirlilik veya döküntü seviyesine indirgemek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fani olan ile baki olanı karşılaştırırken kullandığı en sarsıcı görsel ve dokunsal metaforlardan birini üretir; ihtişamın ardındaki kırılganlığı gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünyanın geçici süsünü anlatan mesel ayetlerinde (Kehf 18:45) ve ilahi cezaya uğrayan inkârcı toplumların akıbetini tasvir eden kıssalarda (Kamer 54:31). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlıkların kendi kendine yeten mutlak bir sertliğe veya ebedi bir güce sahip olduğu yanılsamasını kırar; kuruyan ve özünü kaybeden her şeyin ufalanmaya mahkûm olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamİçi boş veya nemsiz kalarak gevrekleşmiş sert cisimlerin harici baskıyla çıtırdayarak kırılması, çiğnenip ufalanması ve çer çöp haline gelmesi.
- Soyut anlamÖzünü, canlılığını ve mukavemetini yitiren metafizik, ahlaki veya toplumsal yapıların tek bir darbe ile paramparça olarak savrulma akıbeti.
- Sistematik karşılıkNem ve esnekliğini (canlılık ve hakikat bağını) kaybeden her sistemin entropi karşısında kırılganlaşması ve nihayetinde toza dönüşmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zaman içindeki canlı sistemi temsil eder. ifadesi nemin, canın veya manevi bağın sıfıra yaklaşmasını gösterir. Bu kayıp sistemi kırılgan duruma () dönüştürür. Sisteme etki eden harici gerilim (), malzemenin kritik kırılma sınırını () aştığında bütünlük bozulur ve yapı ufalanmış parçacıkların toplamına () dönüşür. Son safhada rüzgâr vektörünün etkisiyle () bu ufantılar savrularak yokluğa ve dağınıklığa () intikal eder.