وجب
و - ج - ب
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Düştü
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٢٧٩باب الجيم والباء و و ا ي ء معهما
ج ب أ، ج أ ب، ب أ ج، ج ب ي، ج ي ب، ج و ب، و ج ب، ب و ج مستعملات
جبأ:
جَبَأت عنه أجبأُ جَبأً: أي ارتدعت عنه وتقاعست. قال الشاعر:
وهل أنا إلاّ مثلُ سـيِّقةِ الـعـدا إنِ استقدمت نحرٌ وإن جَبأت عَقرُ
والجَبَأةُ: مثل الكمأة الحمراء. والإجباءُ: بيع الزَّرع قبل بدوِّ صلاحه.
والجُبأُ: الجَبانُ.
قال:
فما أنا من ريبِ الزَّمانِ بُجُبأٍ ولا أنا من سيب الإلهِ بيائسِ.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٧٧وجبَ الشيء، أي لَزِمَ، يَجِب وُجوباً. وأوجبه الله، واستوجبه، أي استحقّه. ووجَبَ البيعُ يَجِبُ جِبَةً. وأوجبت البيع فوجَبَ. والوجيبة: أن توجب البيع ثم تأخذَه أوَّلاً فأوَّلاً، فإذا فرغت قيل: قد استوفيتَ وَجيبَتَكَ. ووجب القلبُ وَجيباً: اضطربَ. وأوجَبَ الرجل، إذا عمل عملاً يوجب له الجنَّة أو النار. والوَجْبُ: الجبان. قال الشاعر:
طَلوبُ الأعادي لا سَؤُومُ ولا وَجْبُ
تقول منه: وَجُبَ الرجل بالضم
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٣٬٨٤٩ج ب ( و ا ي ء )
جبا ، جاب ، جأب ، جبأ ، باج ، وجب .
جبأ : أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الْجَبا مَقْصُورٌ ما حَوْلَ البئر ، والجِبا بِكسر الجيم : ما جَمَعت في الحوض من الماء ، ويقال له أيضاً : جُبْوَةٌ وجِباوَةٌ . قلت :
الجِبَى ما جُمع في الحوض من الماء الذي يستقى من البئر . قال ابن الأنباريّ وهو جمع جُبْيَة ، قال : والجَبَى ما حول الحوض يكتب بالياء ، والجَبَا : موضع .
الكِسَائيّ : يقال منه جَبَيْتُ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬١٠١(باب الواو والجيم وما يثلثهما)
(وجح) الواو والجيم والحاء. كلمةٌ تدلُّ على سَتر شيءٍ لشيء. وكلُّ ما استَتَرتَ به وِجاح ووَجاح([1]). ويقال الوجاح: الشَّخص([2])، لأنَّ كلَّ شخصٍ يستُر ما وراءه. ومنه: حفَرتُ حتَّى أوْجَحْت، أي بلغت الصَّفا. والصَّفا يستُر ما تَحتَه ويمنعُه.
(وجد) الواو والجيم والدال، يدلُّ على أصلٍ واحد، وهو الشي يُلفيه. ووَجَدْتُ الضَّالَّة وِجْداناً. [وحكى بعضُهم: وجَدتُ في الغضَب
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٨٢- الوجوب: الثبوت. والواجب يقال على أوجه:
الأول: في مقابلة الممكن، وهو الحاصل الذي إذا قدر كونه مرتفعا حصل منه محال. نحو: وجود الواحد مع وجود الاثنين؛ فإنه محال أن يرتفع الواحد مع حصول الاثنين.
الثاني: يقال في الذي إذا لم يفعل يستحق به اللوم، وذلك ضربان:
واجب من جهة العقل، كوجوب معرفة الوحدانية، ومعرفة النبوة.
وواجب من جهة الشرع كوجوب العبادات الموظفة. ووجبت الشمس: إذا غابت، كقولهم: سقطت ووقعت،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٩٢و ج ب
وجب لي عليه كذا وأوجبه على نفسه.
واستوجب العقاب.
ووجب البيع وأوجبته.
وفعلت ذلك إيجاباً لحقّك.
وهذا أقل مواجب الأخوّة.
وقلب وجّاب وقد وجب وجيباً وضربه فوجب: خرّ ميّتاً.
وفي مثل " بك الوجبة " و " بجنبه فلتكن الوجبة ".
وسمعت للحائط وجبةً: وقعةص.
ووجب البعير: برك حتى سمع صوت كركرته.
ووجبت الشّمس: غابت.
وأوجب فلان: وجبت له الجنة أو النار.
وهذه
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٨٬٥٢٢وَجَبَ الشيءُ يَجِبُ وُجوباً أَي لزمَ. وأَوجَبهُ هو، وأَوجَبَه اللّه، واسْتَوْجَبَه أَي اسْتَحَقَّه. وفي الحديث: غُسْلُ الجُمُعةِ واجِبٌ على كل مُحْتَلِم. قال ابن الأَثير: قال الخَطَّابي: معناه وُجُوبُ الاخْتِـيار والاسْتِحْبابِ، دون وُجُوب الفَرْض واللُّزوم؛ وإِنما شَبَّهَه بالواجب تأْكيداً، كما يقول الرجلُ لصاحبه: حَقُّكَ عليَّ واجبٌ، وكان الـحَسنُ يراه لازماً، وحكى ذلك عن مالك. يقال: وَجَبَ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٧٥٧* و ج ب * * وَجَبَ * الشيء يجِب * وُجُوبَا * لزِم و * اسْتَوْجَبَهُ * استحقه و * وَجَبَ * البيع * جِبَةً * بالكسر و * أَوْجَبْتُ * البيع فوجَبَ و * وَجَبَ * القلب * وَجِيباً * اضطرب وأَوْجَبَ * الرجل بوزن أخرج إذا عَمِل عملا يُوجب له الجنة أو النار و * الوَجْبَةُ * بوزن الضربة السقطة مع الهَدَّة قال الله تعالى ﴿فإذا وجبت جُنُوبُها﴾ و * وَجَبَ * الميت إذا سقط ومات ويُقال للقتيل * وَاجِبٌ * و *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٧٬٧٢٣وجب الشيء، يجب، وجوبا بالضم، وجبة كعدة. قال شيخنا: هو أيضا مقيس في مثله. قلت: هذا المصدر، إنما ذكره الجوهري في وجب البيع يجب جبة. واقتصر هنا على الوجوب: لزم. وفي التلويح: الوجوب في اللغة، إنما هو الثبوت. قلت: وهو قريب من اللزوم. وفي الحديث: غسل الجمعة واجب على كل محتلم . قال ابن الأثير: قال الخطابي: معناه وجوب الاختيار والاستحباب دون وجوب الفرض واللزوم؛ وإنما شبهه بالواجب تأكيدا، كما يقول الرجل
وجب الشيء، يجب، وجوبا بالضم، وجبة كعدة. قال شيخنا: هو أيضا مقيس في مثله. قلت: هذا المصدر، إنما ذكره الجوهري في وجب البيع يجب جبة. واقتصر هنا على الوجوب: لزم. وفي التلويح: الوجوب في اللغة، إنما هو الثبوت. قلت: وهو قريب من اللزوم. وفي الحديث: غسل الجمعة واجب على كل محتلم . قال ابن الأثير: قال الخطابي: معناه وجوب الاختيار والاستحباب دون وجوب الفرض واللزوم؛ وإنما شبهه بالواجب تأكيدا، كما يقول الرجل لصاحبه: حقك علي واجب. وكان الحسن يراه لازما، وحكي ذلك عن مالك. يقال: وجب الشيء وجوبا: إذا ثبت ولزم. والواجب والفرض، عند الشافعي، سواء، وهو كل ما يعاقب على تركه. وفرق بينهما أبو حنيفة، فالفرض عنده آكد من الواجب. وأوجبه هو، ووجبه مضعفا، نقل ابن القطاع إنكاره عن جماعة. وجب البيع يجب جبة، وأوجبت البيع فوجب. وقال اللحياني: وجب البيع جبة ووجوبا، وقد أوجب لك البيع، أو أوجبه هو إيجابا. كل ذلك عن اللحياني. وواجبه البيع، مواجبة، ووجابا بالكسر، عنه أيضا. ولما كان هذا من تممة كلام اللحياني، واختصره، ظن شيخنا أنه أنه أراد بهما مصدري أوجب، فقال: هذا التصريف، لا يعرف في الدواوين، ولا تقتضيه قواعد، إلى آخر ما قاله. وبعيد على مثل المصنف أن يغفل في مثل هذا. وغاية ما يقال إنه أجحف في كلام اللحياني، كما تقدم. أوجبه الله، واستوجبه: استحقه. وهو مستوجب الحمد، أي: وليه، ومستحقه. والوجيبة: الوظيفة، وهي ما يعوده الإنسان على نفسه، كاللازم والثابت. والذي في الأساس: الوجبة، وسيأتي، وعلى الأول يكون من زياداته. عن أبي عمرو: الوجيبة: أن توجب البيع، ثم تأخذه أولا فأولا، وقيل، على أن تأخذ منه بعضا في كل يوم حتى تستوفي وجيبتك. وفي الحديث: إذا كان البيع عن خيار فقد وجب ، أي: تم ونفذ. يقال: وجب البيع وجوبا، وأوجبه إيجابا: أي لزم وألزمه، يعني: إذا قال بعد العقد: اختر رد البيع، أو إنفاذه، فاختار الإنفاذ، لزم وإن لم يفترقا. والموجبة: الكبيرة من الذنوب التي يستوجب بها العذاب. قيل: إن يستوجب بها العذاب. قيل: إن الموجبة تكون من الحسنات والسيئات، وهي التي توجب النار، أو الجنة، ففيه لف ونشر مرتب. وفي الحديث: اللهم، إني أسألك موجبات رحمتك . وأوجب الرجل: أتى بها، أي بالموجبة من الحسنات والسيئات، أو عملأ عمل يوجب له الجنة، أو النار؛ ومنه الحديث: من فعل كذا وكذا، فقد أوجب وفي حديث معاذ أوجب ذو الثلاثة والاثنين ، أي: من قدم ثلاثة من الولد، أو اثنين، وجبت له الجنة. وفي حديث آخر: أن قوما أتوا النبي، صلى الله عليه وسلم، فقالوا: يارسول الله، إن صاحبا لنا أوجب ، أي: ركب خطيئة استوجب بها النار، فقال: مروه فليعتق رقبة . ووجب الحائط، يجب، وجبة، ووجبا: سقط. وقال اللحياني: وجب البيت، وكل شيء. سقط، وجبا، ووجبة. ووجب وجبة: سقط إلى الأرض، ليست الفعلة فيه للمرة الواحدة، إنما هو مصدر كالوجوب. وفي حديث سعيد: لولا أصوات السافرة لسمعتم وجبة الشمس ، أي: سقوطها مع المغيب. وفي حديث صلة فإذا بوجبة وهي صوت السقوط. وفي المثل بك الوجبة. وبجنبه فلتكن الوجبة. وقوله تعالى: فإذا وجبت جنوبها قيل: معناه
سقطت جنوبها إلى الأرض وقيل: خرجت أنفسها فسقطت هي، فكلوا فها وجبت الشمس، وجبا، ووجوبا: غابت، الأول عن ثعلب. وجبت العين: غارت، على المثل، فهو مجاز. وجب عنه: رده، وفي نوادر الأعراب: وجبته عن كذا، ووكبته إذا رددته عنه، حتى طال وجوبه ووكوبه عنه. وجب القلب، يجب، وجبا، ووجيبا، ووجوبا، ووجبانا محركة: خفق، واضطرب. وقال ثعلب: وجب القلب وجيبا، فقط. وفي حديث علي: سمعت لها وجبة قلبه ، أي خفقانه. وفي حديث أبي عبيدة ومعاذ: إنا نحذرك يوما تجب فيه القلوب . وأوجب الله تعالى قلبه، عن اللحياني وحده. قال ثعلب: وجب الرجل، بالتخفيف: أكل أكلة واحدة في النهار. وعبارة الفصيح: في اليوم، وهو أحسنث، لعمومه. ووجب أهله: فعل بهم ذلك، كأوجب، ووجب، بالتشديد. وهو مجاز. وجب الرجل، وجوبا: مات قال قيس بن الخطيم يصف حربا وقعت بين الأوس والخزرج يوم بعاث:قطت جنوبها إلى الأرض وقيل: خرجت أنفسها فسقطت هي، فكلوا فها وجبت الشمس، وجبا، ووجوبا: غابت، الأول عن ثعلب. وجبت العين: غارت، على المثل، فهو مجاز. وجب عنه: رده، وفي نوادر الأعراب: وجبته عن كذا، ووكبته إذا رددته عنه، حتى طال وجوبه ووكوبه عنه. وجب القلب، يجب، وجبا، ووجيبا، ووجوبا، ووجبانا محركة: خفق، واضطرب. وقال ثعلب: وجب القلب وجيبا، فقط. وفي حديث علي: سمعت لها وجبة قلبه ، أي خفقانه. وفي حديث أبي عبيدة ومعاذ: إنا نحذرك يوما تجب فيه القلوب . وأوجب الله تعالى قلبه، عن اللحياني وحده. قال ثعلب: وجب الرجل، بالتخفيف: أكل أكلة واحدة في النهار. وعبارة الفصيح: في اليوم، وهو أحسنث، لعمومه. ووجب أهله: فعل بهم ذلك، كأوجب، ووجب، بالتشديد. وهو مجاز. وجب الرجل، وجوبا: مات قال قيس بن الخطيم يصف حربا وقعت بين الأوس والخزرج يوم بعاث: ويوم بعاث أسلمتنـا سـيوفـنـا إلى نسب في جذم غسان ثاقب أطاعت بنو عوف أميرا نهاهـم عن السلم، حتى كان أول واجب أي: أول ميت. وفي الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، جاء يعود عبد الله بن ثابت، فوجده قد غلب، فاسترجع، وقال: غلبنا عليك، يا أبا الربيع. فصاح النساء وبكين فجعل ابن عتيك يسكتهن، فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: دعهن، فإذا وجب، فلا تبكين باكية، فقالوا: ما الوجوب? قال: إذا مات . وفي حديث أبي بكر، رضي الله عنه: فإذا وجب ونضب عمره . وأصل الوجوب: السقوط والوقوع وزاد الجوهري بعد إنشاد البيت: ويقال للقتيل: واجب. قال اللحياني: وجب فلان نفسه، وعياله، وفرسه، أي: عودهم أكلة واحدة في النهار. وأوجب هو: إذا كان يأكل مرة. وعن أبي زيد: وجب فلان عياله، توجيبا: إذا جعل قوتهم كل يوم وجبة. وجب الناقة، توجيبا: لم يحلبها في اليوم والليلة إلا مرة واحدة. ومثله في لسان العرب. والوجب، بفتح فسكون: الناقة التي ينعقد اللبأ في ضرعها، وذا من زياداته كالموجب، على صيغة اسم الفاعل، من التوجيب. يقال: وجبت الإبل: إذا أيبست. الوجب: سقاء عظيم من جلد تيس وافر، وج وجاب، بالكسر، حكاه أبو حنيفة. الوجب: الأحمق عن الزجاجي. هو أيضا: الجبان، وهو في الصحاح. قال الأخطل:
عموس الدجى تنشق عن متضـرم طلوب الأعادي لا سؤوم ولا وجب قال ابن بري في حواشيه: صواب إنشاده: ولا وجب بالخفض، أي: لأن القصيدة مجرورة وقال الأخطل أيضا: أخو الحرب ضراها وليس بناكل جبان ولا وجب الجنان ثـقـيل كالوجاب، أنشد ثعلب: أو أقدموا يوما فأنت وجاب والوجابة، مشددتين، عن ابن الأعرابي؛ وأنشد: ولست بدميجة في الفراش ووجابة يحتمي أن يجيبـا قال: وجابة، أي: فرق. ودميجة: يندمج في الفراش. والموجب؛ عنه، أيضا، وأنشد: فجاء عود خندفي قشعمه موجب عاري الضلوع جرضمه وقد وجب الرجل، ككرم، وجوبة بالضم. الوجب: الخطر، وهو السبق محركة فيهما الذي يناضل عليه، عن اللحياني. وقد وجب الوجب، وجب. وأوجب عليه: غلبه على الوجب. وعن ابن الأعرابي: الوجب والقرع: الذي يوضع في النضال والرهان، فمن سبق أخذه. وتواجبوا: تراهنوا، كأن بعضهم أوجب على بعض شيئا. في الصحاح: الوجبة: السقطة مع الهدة. ووجب وجبة: سقط إلىالأرض، ليست الفعلة فيه للمرة الواحدة، إنما هو مصدر كالوجوب. وفي حديث سعيد: لولا أصوات السافرة، لسمعتم وجبة الشمس ، أي: سقوطها مع المغيب. أو الوجبة صوت الساقط يسقط، فتسمع له هدة. في حديث صلة: فإذا بوجبة ، وهي صوت السقوط. في الحديث: كنت آكل الوجبة، وأنجو الوقعة . الوجبة: الأكلة في اليوم والليلة مرة واحدة، أو أكلة في اليوم إلى مثلها من الغد، يقال: هو يأكل الوجبة، وهذا عن ثعلب. وقال اللحياني: هو يأكل وجبة. كل ذلك مصدر، لأنه ضرب من الأكل. قلت، وسيأتي في و ق ع عن ابن الأعرابي وابن السكيت أوضح من ذلك. وقد وجب نفسه توجيبا إذا عودها ذلك، وكذا وجب نفسه توجيبا إذا عودها ذلك، وكذا وجب لنفسه. وفي التهذيب: فلان يأكل وجبة، أي: أكلة واحدة. وعن أبي زيد: الموجب: الذي يأكل في اليوم والليلة مرة واحدة. يقال فلان يأكل وجبة. وفي حديث الحسن في كفارة اليمين: يطعم عشرة مساكين وجبة واحدة . وفي حديث خالد بن معدان: من أجاب وجبة ختان غفر له . كذا في لسان العرب. والتوجيب: الإعياء وانعقاد اللبإ في الضرع، وقد تقدم. وموجب، كموسر: د، بين القدس والبلقاء، ومثله في المعجم وغيره. موجب: اسم من أسماء المحرم، عادية. والوجاب، بالكسر: مناقع الماء، وهو جمع وجب، وهو: ما يبقى فيه الماء، ولذلك فسر بالجمع كما لايخفى. ومما يستدرك عليه: الموجب: مصدر: وجب يجب، وهو الموت؛ قال هدبة بن خشرم: فقلت له لا تبك عينـك إنـه بكفي مالاقيت إذ حان موجبي أراد بالموجب موته. يقال: وجب موجبا: إذا مات. وفي الصحاح: خرج القوم إلى مواجبهم: أي: مصارعهم. ووجبت الإبل، ووجبت: إذا لم تكد تقوم عن مباركها، كأن ذلك من السقوط. ويقال للبعير إذا برك وضرب بنفسه الأرض: قد وجبل توجيبا. والموجب، كمحدث، من الدواب: الذي يفزع من كل شيء، عن ابن سيده. وقال أبو منصور: لا أعرفه. والموجب، كمحدث: الناقة التي لا تنبعث سمنا. وفي كتاب يافع ويفعة: وجب البيع وجوبا، كالواو التي في الولوع.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٦٬٢٢٩وَجَبَ
1 وَجَبَ ذ , aor. يَجِبُ, inf. n. وَجْبَةٌ (Lh, K) and وَجْبٌ (Lh) It (a wall, or the like, Msb, or a house, or anything, Lh,) fell down. (Lh, K, Msb.) See وَجْبَةٌ. ― -b2- وَجَبَ, inf. n. وَجْبَةٌ, It fell to the ground. (TA.) ― -b3- وَجْبَةٌ does not signify a single act; but is an inf. n. in an absolute sense, unrestricted to the signification of a single act: ex. وَجْبَةُ الشَّمْسِ The
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٧٤٢وَجَبَ
وَجَبَ
a. [ يَجِبُ ] ( n. ac. جِبَة [ 2t ] , وُجُوْب 27 ), Was necessary, indispensable.
b. [ 'Ala ], Was obligatory, incumbent, binding upon; was the duty of, behoved.
c. ( n. ac. وَجْبَة 1t ), Fell, crashed down.
d. ( n. ac. وَجْب 1 , وُجُوْب 27 ), Set ( sun ); died.
e. Was deepset ( eye ).
f. ( n. ac. وَجْب 1 , وَجِيْب 25 , وَجَبَاْن 36 ), Beat, throbbed ( heart ).
g. [
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٦٬٣٨٤وجب
وَجَبَ - يَجِبُ
وَجَبَ - يَجِبُ + كائن أو شيء: يجهز: ينتهي العمل به ويصير جاهزاً: تنتهي التغييرات والأعمال التي يجب أن يخضع لها، ويصير إلى وضع جديد نهائي يستقر فيه ولا يتحول عنه
﴿فإذا وجبت جنوبها فكلوا منها﴾: فإذا جهزت جنوبها للأكل فكلوا منها
ملاحظة: جاء في المعاجم والتفسير أن معنى وجبت جنوبها أي سقطت، وهي هنا بمعنى سقطت من النضج
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٥ (الإجمالي: ٢٢)
- بدن
الآيات المشتركة: ١ · Beden gövdede başa mukabil olarak kullanılır
- عرر
الآيات المشتركة: ١ · “U’ryan” çıplak, “mu’terre” yoksul anlamında çıplak demektir
- قنع
الآيات المشتركة: ١ · Havaya kaldıranlar
- صفف
الآيات المشتركة: ١ · “Soffa”, odalar arası oturma yeridir
- جنب
الآيات المشتركة: ١ · Yan demektir
- سخر
الآيات المشتركة: ١ · Sahr kayalık sahadır
- شعر
الآيات المشتركة: ١ · Şuurunda olurlar
- طعم
الآيات المشتركة: ١ · Yiyecek demektir
- سمي
الآيات المشتركة: ١ · Ad verilen
- شكر
الآيات المشتركة: ١ · Sütle dolu memedir
- أكل
الآيات المشتركة: ١ · Ekel pas demektir
- خير
الآيات المشتركة: ١ · Hayr : At sürüsü demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
… فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا …
Düştü
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وجب |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî) |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî (ilk harfi illetli harf olan و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لزم, حقق, فرض, وقع, سقط |
| Zıt Kök | سقط (hükmün düşmesi/sakıt olması anlamında) veya نفل |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir nesnenin ses çıkararak yere düşmesi, çarpıp hareketsiz kalması ve sabitlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kurbanlığın kesildikten sonra cansız olarak yere serilmesi ve canın bedenden tamamen çıkıp ölümün kesinleşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yükümlülüğün, borcun veya hükmün özne üzerine düşerek kaçınılmaz ve ertelenemez bir bağlayıcılık kazanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur’an’daki tek kullanımını salt kurbanın fiziki devrilmesi olarak görüp, hükmün kesinleşmesi ve canın çıkışıyla helal kılınma arasındaki kurucu hukuki bağı gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وج | İçsel bir sarsıntı, ani hareketlenme veya bir yöne yönelip odaklanma anlamı taşır; وجد, وجس, وجف, وجل, وجه köklerinde hissedilen ani içsel devinim ve yöneliş ortak paydadır | ب | İçe kapanma, tutunma ve sınır çekme karakteri taşıyan sesin eklenmesiyle bu sarsıntı ve yöneliş son bulmuş; nesnenin yere çarpıp ses çıkarması ve sabitlenerek nihai karara ermesi anlamı kazanılmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Düşüş ve sabitleniş sürecini bir hedefe bağlayan, zemine rapteden ilk tutunma momentini gösterir |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Ağır bir kütlenin hareketini, taşınan gövdenin yerçekimine doğru yönelişini ifade eder |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kütlenin çarptığı yere oturması, sınırlanması, hareketsiz kalıp kendi içine kapanması hareketini tamamlar |
| وجب | Kütlenin yere inip sabitlenmesi | Ağır bir cismin yönelerek zemine inmesi, çarpması ve hareketini tüketip oraya bağlanarak sabitlenmesi hareketinin bütünüdür |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağır bir cismin, duvarın veya ayaktaki devenin sarsıntılı bir ses çıkararak boylu boyunca yere yıkılması, hareketsiz kalması ve güneşin ufuk çizgisine inip batması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kays b. el-Huteym bir beytinde savaşta boyun eğmeyi ve ölümle yere serilmeyi anlatırken kökü kullanmıştır: أطاعتْ بنو عوفٍ أميراً نهاهُمُ / عن السَّلْمِ حَتَّى كان أوَّلَ واجبِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde can çekişen kişi için kök kullanılmış ve ölümün kesinleşip canın çıkması anı bildirilmiştir: فإذا وجَبَ فلا تَبكِيَنَّ باكية |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Batı Sami dillerinde ve genel Güney Sami sahasında kök, bir şeyin yerine oturması, borç veya vazifenin zimmete düşmesi, bir sınırın veya ağırlığın üzerlenmesi ile semantik akrabalık gösterir. Arapça وجب formu, ağır bir kütlenin yere çarpıp ses çıkararak hareketsiz kalması (vecebe) somut eyleminden, soyut bir borcun, hakkın veya hükmün muhatabın boynuna inip oraya yerleşmesi (vücûb) anlam çizgisine doğru belirgin ve tutarlı bir iç genişleme yaşamıştır. Erken dönem Arap bedevi kullanımında deve boğazlandıktan sonra henüz canı çıkmamışken yenilmemesi, ancak hayvan yere tamamen serilip cansızlaştığında helalliğin sabit olması kökün hem somut düşüşünü hem de hukuki kesinleşmesini aynı anda taşır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ağır nesnenin düşüşünden soyut lüzuma geçiş | Kökün asıl anlamı cismin düşüp ses çıkarmasıdır; buradan güneşin batması, kalbin çarpması ve akdin/borcun kesinleşmesi türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Kuzeybatı Sami paralelleri | İlgili kök yapısı borcun tahakkuk etmesi ve vazifenin tayini anlamlarında semantik temas noktalarına sahiptir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وجب | Anlamlı | Düşmek, sabitlenmek, lüzum ifade etmek | Hedef köktür; ağır cismin düşüp ses çıkarması ve hükmün borç olarak yerleşmesi | Kur'an'da geçer |
| وبج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| جوب | Anlamlı | Yarmak, kesmek, katetmek, cevap vermek | Bir şeyi delip geçmek, mesafeleri aşmak veya soruya karşılık vermek anlamındadır | Kur'an'da geçer |
| جبو | Anlamlı | Toplamak, derlemek | Suyu havuzda veya malı/haracı bir merkezde bir araya getirme hareketidir | Kur'an'da geçer (جبي) |
| بوج | Anlamlı | Yayılmak, şimşeğin dağılması | Şimşeğin bulut içinde dağılıp her yanı kaplaması veya bir kötülüğün genele yayılmasıdır | Kur'an'da geçmez |
| بجو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel veya terk edilmiş sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وجب | Merkez | Düşme ve kesinleşme | Bir ağırlığın yere çarpıp durmasıyla birlikte yükümlülüğün ertelenemez hale gelmesi | Fiziksel düşüş ile hukuki bağlayıcılığın birleştiği eksendir |
| لزم | Komşu | Sürekli ayrılmazlık | Bir şeyin diğerine yapışıp ayrılmaması | وجب köküne göre düşüş anını değil, bağın kopmazlığını ve süregiden vasfını vurgular |
| فرض | Komşu | Sınır çizme ve takdir | Bir bütünde çentik açmak, pay belirlemek ve kesin ölçü koymak | وجب düşüşün doğrudanlığına işaret ederken, فرض ilahi veya hukuki iradenin takdir ve tayinine dayanır |
| حقق | Komşu | Sabitlik ve gerçeklik | Bir şeyin hakikate uygun olarak yerli yerine oturması | وجب borcun boyna inmesini, حقق ise ontolojik ve mantıksal gerçekliğin tescilini öne çıkarır |
| سقط | Zıt | Düşüp hükümsüz kalma | Hükmün, hakkın veya nesnenin zeval bulup ortadan kalkması | وجب ile hüküm doğup zimmete otururken, سقط ile var olan hüküm veya talep hakkı düşer |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وجب | Yere düşmek, kesinleşip vacip olmak | Fiziksel olarak yere yıkılıp hareketsiz kalmayı ve hukuken bağlayıcı olmayı karşılar | Kesin |
| Latince | Cadere, obligare | Düşmek; bağlamak, yükümlü kılmak | Cadere fiili fiziksel düşüşü, obligare ise borcun muhatabı bağlamasını karşılar; iki kavramı tek gövdede birleştiremez | Güçlü |
| İngilizce | To fall down, to be incumbent upon, to be obligatory | Yere serilmek; boyun borcu olmak | Fall eylemi fiziksel yıkılışı, incumbent ve obligatory ise ahlaki ve hukuki zorunluluğu verir | Güçlü |
| Almanca | Niederstürzen, obliegen, verpflichtend sein | Yere yıkılmak; üzerine vazife olmak | Niederstürzen hayvanın veya cismin devrilmesini, obliegen vazifenin şahsın üzerine düşüşünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | S'abattre, incomber, être obligatoire | Yere devrilmek; üzerine düşmek, terettüp etmek | Incomber hukuki yükümlülüğün omuza binmesini çok iyi aktarır ancak fiziksel çarpma sesini taşımaz | Güçlü |
المصدر Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَجَبَتْ جُنُوبُهَا | Kurbanlık hayvanın boğazlandıktan sonra cansız olarak yere serilmesi, canının çıkması ve ölümünün kesinleşmesi | Hac kurbanlarının (büdn) kesim usulünü, ayakta boğazlanışını ve yere devrilip hareketsiz kalmasıyla etinin helal hale gelişini bildiren teşrii bağlam (Hac 22:36) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vücûb-i zâtî ve vücûb-i aklî kavramları | Vâcibü'l-vücûd kavramı üzerinden varlığı zorunlu olan ile mümkün olan arasındaki ayrım; aklın bir şeyi bilmesinin vacip olup olmaması | Zorunluluk, yokluğu düşünülemez olma ve ontolojik kaçınılmazlık yönünde yoğunlaşmıştır |
| Fıkıh | Teklifi hükmün mertebeleri ve borçlar hukuku | Hanefi mezhebinin kesin delille sabit farz ile zanni delille sabit vacip ayrımı; akitlerde icabın (teklifin kabulle birleşip) satışı vacip kılması | Kaçınılmaz mükellefiyet, terki cezayı gerektiren borç ve akdin kesinlik kazanması |
| Tefsir | Hac 22:36 ayetinin fıkhi ve lügavi yorumu | Kurbanlığın ayakta kurban edilip yere düşmesi anı ile canın çıkışı arasındaki bağ; kurban etinden yeme ruhsatının başlama vakti | Canın bedenden ayrılıp cesedin hareketsiz kalması ve hükmün kesinleşmesi |
| Hadis | Ölüm anı hükümleri ve cuma guslü rivayetleri | Can çekişen hastanın canının çıkması (vecebe) ve ibadetlerin sünnet-vacip derecesi üzerine rivayetler | Ölümün tahakkuk etmesi ve yapılması ısrarla tavsiye edilen bağlayıcı amel |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve mükellefiyet mimarisi | Boyun borcu, terki yasak ameli sınır | İnsanın yaratıcısına karşı sorumluluğunu ertelenemez bir bağlayıcılık dairesine oturtur | Bireyin keyfiliğini sınırlayarak dini hayatı istikrarlı bir omurgaya kavuşturur | Kesin |
| İlmi | Mantık ve epistemoloji | Zorunlu önerme ve kaçınılmaz nedensellik | Akıl yürütmede çelişkiyi dışlayan kesin neticeyi üretir | Aklın inkâr edemeyeceği kesinlik düzeyini kurarak bilgiye zemin teşkil eder | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve kamu düzeni | Kamusal bağlayıcılık ve yasa gücü | Kararların ferdi iradeleri aşan yaptırım gücünü temin eder | Toplumsal sözleşmenin ve devlet tasarruflarının uyulması zorunlu kurallar haline gelmesini sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Akitler ve borçlar hukuku | İcabın tamamlanması ve borcun zimmete intikali | Mülkiyet devrini kesinleştirir ve taraflara ifa yükümlülüğü getirir | Ticari hayatın belirsizlikten (garar) kurtulup kesinlik ve güvene kavuşmasını sağlar | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kararlı denge durumuna çöküş (fiziksel potansiyel minimumu) | Yüksek potansiyel enerjili bir cismin yerçekimi etkisiyle kinetik enerjisini harcayıp zemin seviyesinde durması ve sistemin nihai kararlı konuma erişmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki bağlayıcılığın doğuşu (obligation/liability) | Askıdaki hukuki bir ilişkinin irade beyanı veya şartın gerçekleşmesiyle kesinleşip borçlunun zimmetine kaçınılmaz bir ifa görevi olarak oturması | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fıkhi kategorideki amelî yükümlülük (farzın bir altı veya genel zorunluluk) olarak düşünmek ve kelimenin yerçekimsel, fiziksel sarsıntı ve devrilme temelini tamamen unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök yalnızca tek yerde geçer ve doğrudan kurbanlığın yanları üzerine düşüşünü, canının çıkıp ölümünün kesinleşmesini bildirir; yani hukuki hakikat fiziksel bir sonlanış üzerinden tescil edilir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki ifadenin salt bir devrilme tasviri sanılması; oysa hayvanın canı tamamen çıkmadan (düşüş kesinleşmeden) kesilen etin yenmesinin haramlığı ilkesiyle bu düşüşün kurduğu derin hukuki rabıtanın atlanması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam hukukunun en temel terimlerinden biri olan vücûb kavramının, Kur'an'da nasıl fiziksel bir düşüş, ses ve canın teslimiyeti tablosuyla somutlandığını göstererek soyut kuralların kök mantığını aydınlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hac ibadetinin ritüellerini, kurban kurban etme ahkâmını ve helal-haram gıda sınırlarının başlangıç anını belirleyen teşrii ayetlerde belirleyicidir (Hac 22:36). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an kavramlarının soyut masa başı tanımlar olmadığını; her fıkhi ve teolojik bağlayıcılığın dilde ağır bir cismin yere oturması gibi sarsıcı, hissedilir ve geri döndürülemez bir fiziksel vakıaya dayandığını hatırlatır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAğır bir kütlenin yerçekimi etkisiyle ses çıkararak yere çarpması, hareketini tüketerek orada boylu boyunca hareketsiz kalması ve canın bedenden ayrılması.
- Soyut anlamBir teklif veya durumun askıda kalmaktan kurtularak bir şahsın veya ilişkinin üzerine kaçınılmaz, ertelenemez bir borç ve zorunluluk olarak yerleşmesi.
- Sistematik karşılıkAskıdaki potansiyel durumun (mümkün veya icap aşaması) düşüş eylemiyle son bulup kararlı bir yükümlülük ve kesinlik zeminine (vücûb) oturması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kütlenin veya hükmün askıda ve hareketli olduğu başlangıç durumunu temsil eder. zaman aralığındaki düşüş ve geçiş sürecidir. cismin yere çarpıp yanları üzerine devrildiği nihai durumu simgeler. ifadesi cismin veya canın hareketlilik derecesinin sıfırlanıp sükûna erdiğini; ise bu sükûn ile birlikte hükmün ve bağlayıcılığın kesinleştiğini matematiksel olarak ifade eder.