فرض
ف - ر - ض
جذر- الورود: ١٨
- الآيات: ١٤
- الصيغ: ٩
- المعاجم: ١٣
Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer, kertik, çentik demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer, kertik, çentik demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٨٢٢باب الضاد والراء والفاء معهما
ض ف ر، ر ض ف، ف ر ض، ر ف ض مستعملات
ضفر:
الضَّفْرُ: حِقْفٌ من الرَّمْلِ طويلٌ عريضٌ، وقد يُثَقَّل، قال العجّاج: عَوانِكٌ من ضَفَرٍ مأطُورِ والضَّفْرُ: نَسْجُكَ الشَّعْرَ بعضه في بعضٍ.
والضَّفير: خُصْلةٌ من الشَّعْر منسُوجَةٌ على حِدُتِها، وضَفيرةٌ بالهاء.
رضف:
الرضْفُ: حِجارةٌ على وجهِ الأرض قد حَمِيَت.
وشِواءٌ مَرْضُوفٌ: يُشْوَى على تلك الحِجارة.
وحَمَلٌ مرضُوفٌ:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٤٦٦الفَرْضُ: الحَزُّ في الشيء. يقال: فرضتُ الزندَ والسواكَ. وفَرْضُ الزندِ: حيث يُقدح منه. وفَرْضُ القوسِ: هو الحَزُّ الذي يقع فيه الوتر، والجمع فِراضٌ. والفِراضُ أيضاً: فُوَّهَةُ النهر. قال لبيد:
تجري خزائنُهُ علـى مـن نـابَـهُ جَرْيَ الفُراتِ على فِراضِ الجَدْوَلِ
وقولهم: ما عليه فِراضٌ، أي شيء من لباسه. والفَرْضُ: جنسٌ من التمر. والفَرْضُ: ما أوجبه الله تعالى، سمِّي بذلك لأنَّ له معالمَ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٬٣٩٨ض ر ف
ضفر ، ضرف ، فرض ، رفض ، رضف : مستعملة .
ضفر : قال الليثُ : الضفْرُ : حِقْفٌ من الرَّمْل عَرِيضٌ طويلٌ ؛ ومنهم من يُثَقِّل . وأنشد :
عَرَانِكٌ من ضَفَرٍ مأْطُورِ
أبو عُبيد عن أبي عَمرو : الضَّفْرة من الرمل : المنعقِّد بعضُه على بعض ؛ وجمعه ضَفِر .
وقال الأصمعي : أَفَر وضَفَر : إذا وَثَب في عَدْوِه ونحو ذلك .
قال أبو عمرو : وفي حديث عليّ : ( أن طَلْحَة بن عُبيد الله نازعه في ضَفِيرة وكان
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٩٬٢٢٧(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٥٩٤- الفرض: قطع الشيء الصلب والتأثير فيه، كفرض الحديد، وفرض الزند والقوس، والمفراض والمفرض: ما يقطع به الحديد، وفرضة الماء: مقسمة. قال تعالى: ﴿لأتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ [النساء/118]، أي: معلوما، وقيل: مقطوعا عنهم، والفرض كالإيجاب لكن الإيجاب يقال اعتبارا بوقوعه وثباته، والفرض بقطع الحكم فيه (الفرض والواجب مترادفان، وقالت الحنفية: الفرض: ما ثبت بقطعي، والواجب بظني.
قال أبو زيد الدبوسي: الفرض:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٣٥٤ف ر ض
فرض الله الصلاة وافترضها.
وحقك فرضٌ ومفروض ومفترض.
وفرّض الله الفرائض ومالكم لا تؤدّون فرائض إبلكم وهي حقوق الزكاة.
وفلان فرضيّ وفارض وفرّاض: معه علم الفرائض.
وقد فرض فراضة فهو فريض.
وفرض لفلان في الديوان إذا أثبت رزقه فيه.
وأبل إياس بن حصين في قتال الخوارج فقال الحجّاج: افرضوا له في ثلاثمائة فقال إياس: ما في ثلاث ما يجهّز غازياً وما في ثلاث متعة لفقير فقال:
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٠٬٩٥٦فرَضْت الشيء أَفْرِضه فَرْضاً وفَرَّضْتُه للتكثير: أَوْجَبْتُه. وقوله تعالى: سُورةٌ أَنْزَلْناها وفَرَضْناها، ويقرأ: وفرَّضْناها، فمن قرأَ بالتخفيف فمعناه أَلزَمْنا كم العَمل بما فُرِضَ فيها، ومن قرأَ بالتشديد فعلى وجهين: أَحدهما على معنى التكثير على معنى إِنا فرضنا فيها فُرُوضاً، وعلى معنى بَيَّنَّا وفَصَّلْنا ما فيها من الحلال والحرام والحدُود. وقوله تعالى: قد فرَضَ اللّه لكم تَحِلّةَ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٧١١* ف ر ض * * الفَرْضُ * الحز في الشيء والفرض أيضا ما أوجبه الله تعالى سمي بذلك لأن له معالم وحدودا وقله تعالى ﴿لاتخذن من عبادك نصيبا مفروضا﴾ أي مقتطعا محدودا و * التَّفْرِيض * التحزيز وقريئ ﴿سورة أنزلناها وفرضناها﴾ بالتشديد أي فصلناها و * فُرْضَةُ * النهر بضم الفاء ثلمته التي يستقى منها وفرضة البحر أيضا محط السفن و * فَرَضَ * له في العطاء وفرض له في الديوان من باب ضرب و * فَرضَت * البقرة أي
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٣٬٤٠٠الفرض، كالضرب: التوقيت ، قاله ابن عرفة، ومنه قوله تعالى: فمن فرض فيهن الحج فكل واجب مؤقت فهو مفروض، وكذا قوله تعالى: ما كان على النبي من حرج فيما فرض الله له أي وقت الله له، وكذلك قوله تعالى: نصيبا مفروضا ، أي مؤقتا، كل ذلك من تفسير ابن عرفة، وكذلك قول الزجاج في معنى قوله مفروضا . وقال غيره: فمن فرض فيهن الحج أي أوجبه على نفسه بإحرامه. الفرض: الحز في الشيء . يقال: فرضت الزند
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٢١٬١٣٩فَرَضَهُ
1 فَرَضَهُ ذ , (S, A, O, Msb, &c.,) aor. فَرِضَ , (Msb, TA, &c.,) inf. n. فَرْضٌ, (S, O, Msb, K, &c.,) He made a mark in it, or upon it, by notching, or otherwise: (O:) he notched it: made a notch, or an incision, in it; (S, O, Msb, K;) namely, a piece of wood, (Msb,) a زَنْد, [or rather فَرَضَهَا said of a زَنْدَة, from which fire is produced,] and a سِوَاك [or toothstick], (S, O,) and
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬١٣٠فَرَضَ
فَرَضَ I ( n. ac. فَرْض 1 ),
a. Notched; made an incision in.
b. [ La ], Timed; appointed for.
c. [ La ], Assigned, gave a portion to; pensioned.
d. [ acc. & 'Ala ], Imposed, made binding upon; decreed for.
e. Formed an hypothesis
f. Recited.
g. ( n. ac. فُرُوْض 27 ), Dilated.
فَرُضَ
فَرُضَ U ( n. ac. فَرَاْضَة 22t , فُرُوْض 27 ),
a. Was skilled in the law of inheritance.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣٦٬٤٢٨فرض
فَرَضَ - يَفْرِضُ - فَرِيْضَة - مَفْرُوْض
فَرَضَ - يَفْرِضُ + كائن + شيئاً: يحدد مقدار الشيء أو طريقة عمله: قَدَّر وحدد من شيء أو من برنامج عمل، جزءاً بمقدار أو وزن أو مواصفات معينة
فَرَضَ - يفرِضُ + كائن + شيئاً + لـ كائن: قـَدَّر وحدد من شيء أو من برنامج عمل، جزءاً بمقدار أو وزن أو مواصفات معينة، وخصصه لصالح الكائن
فَرَضَ - يفرِضُ +
الصيغ(٩)
- فَرِيضَةًFarz kılınan(فَعِيلَةً)×٥
- فَرَضَFarz kıldı(فَعَلَ)×٤
- فَرَضْتُمْFarz kıldınız(فَعَلْتُمْ)×٢
- مَفْرُوضًاFarz olunan(مَفْعُولًا)×٢
- الْفَرِيضَةِFarz kılınan(الْفَعِيلَةِ)×١
- تَفْرِضُواFarz kılarsınız(تَفْعِلُوا)×١
- فَارِضٌYaşlı (sığır)(فَاعِلٌ)×١
- فَرَضْنَاFarz kıldık(فَعَلْنَا)×١
- وَفَرَضْنَاهَاVe onu farz kıldık(وَفَعَلْنَاهَا)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٢١ (الإجمالي: ١٤٥)
- نسو
الآيات المشتركة: ٤ · Kadınlar
- نصف
الآيات المشتركة: ٢ · Yarısı
- حلل
الآيات المشتركة: ٣ · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- حرج
الآيات المشتركة: ٢ · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
- يمن
الآيات المشتركة: ٣ · Sağ yandır
- علم
الآيات المشتركة: ٧ · Dağın sivri noktası demektir
- زود
الآيات المشتركة: ١ · Azık
- نكح
الآيات المشتركة: ٢ · Nikah
- حكم
الآيات المشتركة: ٤ · Gem demektir
- طلق
الآيات المشتركة: ٢ · “Dalk” sansar demektir
- قرب
الآيات المشتركة: ٣ · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- نصب
الآيات المشتركة: ٢ · Dikili taş demektir
الآيات التي ورد فيها(١٤)
… طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا …
Farz kılınan
… طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ …
Farz kılınan
… آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا
Farz kılınan
… غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ …
Farz kılınan
… وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
Farz kılınan
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وجب, كتب, حتم, قدر |
| Zıt Kök | نفل |
| Çekirdek Özet 1 | Sert bir nesneye çentik açmak, kertik koymak, sınırını ve payını belirgin biçimde kazıyıp ayırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Hükmü, payı ve sorumluluğu kesin çizgilerle belirleyip bağlayıcı ve net bir sınır haline getirmek |
| Çekirdek Özet 3 | Belirsizliği gideren, sınırları çizilmiş kesin pay, ödev ve yapısal kuralları ifade eden kurumsal ölçü |
| Kritik Hata Riski | Farz kavramını salt körü körüne bir zorunluluk sayıp kökteki ölçülü tayin, pay belirleme ve sınır çizme boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Bir bütünü yarmak, açmak, aralamak, ayrıştırmak veya yüzeyi kesip ortaya çıkarmak (örneğin فرق, فرغ, فرد, فرش, فرط) | ض | Yarılma ve açılma hareketini sert bir cisim üzerinde kalıcı, belirgin ve ölçülü bir kertik, çentik veya sınır çizgisi oluşturacak şekilde sabitleştirmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açılma, dışa vurum, sınırdan dışarıya pay çıkarma veya sesli/belirgin bir sınır beyanı. |
| ر | İnsan başı | Başlangıç, bilinçli yöneliş, öncelik ve ölçünün belirlendiği tepe nokta. |
| ض | Olta, bitki (yoğunlaşmış yan kıvrım; ص imgesinden türetme) | Sert bir zemine takılma, tutunma, sınırlandırma ve yan tarafa doğru belirgin bir iz bırakarak sabitleşme. |
| فرض | Ağız-baş-sabitleme hareketi | Belirli bir bilinç ve iradeyle (ر), yüzeyde bir aralık veya açıklık oluşturarak (ف), oraya kalıcı, tutucu ve sınırlandırıcı bir çentik veya kertik bırakma (ض) hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert bir ağaca veya yaya kirişin oturacağı kertiği (çentiği) açmak; ateş yakılan çakmak odununa (zend) oyuk delmek; nehir kenarında su alma veya gemi yanaşma yerini (iskele, kıyı çentiği) belirlemek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kalkanın veya yayın kertilmiş kenarlarını anlatmak üzere kullanımı mevcuttur. Nitekim Maqāyīs al-Lugha'da kalkan anlamında şahit getirilen beyitte şöyle denir: أرِقْتُ له مثلَ لمعِ البشير / يقلِّب بالكفِّ فَرضاً خفيفا |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken İslâmî dönemde ordu kütüğüne askerin adını ve tahsisatını (maaş/pay) belirleyip kaydetmek (divanda maaş belirleme); ayrıca karşı taraf üzerinde kesinleşen ve hak edilen payı bağlamak anlamında kullanılmıştır. Kitābü’l-ʿAyn'da geçen şu beyit bunu örneklendirir: ألا ليسَ فتَى الفِتْيانِ بالرَّحْضِ ولا البَضِّ / ولكن مُبْتَنَى العُرْفِ بفَرْضٍ كانَ أو قَرْضِ |
المصدر Maqāyīs al-Lugha; Kitābü’l-ʿAyn; Lisān al-ʿArab; Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça فرض kökü, Sami dillerinde sert bir yüzeye iz bırakma, kesme, çentme ve pay ayırma anlam alanı ile semantik temas taşır. İbrânîce ve Ârâmîce/Süryânîce katmanlarda doğrudan aynı ses denkliğiyle birebir örtüşen yaygın bir kökten ziyade, sert maddeyi kertme ve payları belirleme işlevi bakımından פרט (tekil parçalara ayırma, bölme) ve פרש (açıklama, ayırma, netleştirme) kökleriyle anlamsal bir matris oluşturur. Kökün Arapçada kazandığı özgün semantik yönelim; yayın kiriş yerini kertmek, nehir kıyısında girinti açmak ve buradan hareketle hukuki/şer'î bir sınır ve hisse belirlemek şeklinde son derece somut bir zanaat ve coğrafya algısından kavramsal yasaya geçişi temsil eder. Arapçada "vücûb" (düşme/zorunluluk) kavramından farklı olarak, önceden takdir edilmiş kesin bir pay ve kertik manası öne çıkar.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs; Brockelmann; Lisān al-ʿArab; Lane's Lexicon.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert cisimde iz bırakma, çentik ve kertik açma | Ağaçta veya yayda kiriş tutsun diye açılan kertikten hareketle, üzerinde şüphe kalmayan kesin hüküm, tayin edilen pay ve belirlenen sınıra aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kesme, parçalama ve sınır belirleme çekirdekleri | Kuzeybatı Sami dillerindeki pay ayırma, bölme ve işaret koyma semantik alanıyla akrabadır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha; Lane's Lexicon; David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرض | Anlamlı | Çentik açmak, sınır ve pay belirlemek | Hedef kök; sert nesneye kertik vurmak, pay tayin etmek ve farz kılmak. | Kur'an'da geçer. |
| فضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| رفض | Anlamlı | Bırakmak, terk etmek, dağılmak | Bir şeyi terk edip bırakmak, bir aradayken dağılıp yayılmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki toplayıp sınır koymanın aksine dağıtma ve salma anlamı taşır. |
| رضف | Anlamlı | Kızgın taş, taşları dizmek | Güneşte veya ateşte kızdırılmış taş (radfe); taşları birbirine bitiştirmek. | Kur'an'da geçmez; sert zemin ve temas ilgisi mevcuttur. |
| ضفر | Anlamlı | Örmek, saç örgüsü yapmak | Saç veya ipi büküp birbirine geçirmek, örmek; kum tepesi oluşturmak. | Kur'an'da geçmez; sınırlandırma ve birleştirme ile ilgilidir. |
| ضرف | Anlamlı | Sakız ağacı cinsi veya bir yere yanaşma | Sözlüklerde dağda yetişen bir ağaç türü veya yönelme/yanaşma olarak kaydedilir. | Kur'an'da geçmez; kullanım alanı sınırlıdır. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرض | Merkez | Kertik açarak pay ve sınır belirleme | Hükmü ve payı kesilip belirlenmiş, sınırları net ölçülmüş bağlayıcılık. | Takdir edilmiş, kertilmiş ve kesin pay haline getirilmiş kural. |
| وجب | Komşu | Düşme, sabit ve gerekli olma | وجب düşüş ve yerleşiklik üzerinden zorunluluğu anlatırken, فرض ölçü, kertik ve pay tayini nüansına odaklanır. | Varlık ve sorumluluğun boyna düşmesi, kaçınılmaz olması. |
| كتب | Komşu | Bir araya getirme, kaydetme, yasalaştırma | كتب hükmü kayıt altına alarak kurumsallaştırır; فرض ise ona kesin bir ölçü, çentik ve pay tahsis eder. | Hükmün yazı ve tescil yoluyla bağlayıcı kılınması. |
| قدر | Komşu | Ölçme, miktarını belirleme | قدر her türlü miktar ve kapasite belirlemesidir; فرض ise bu miktarı hukuken veya fiilen kesin bir sınıra/çentiğe bağlamaktır. | Varlığın veya hükmün miktar ve vaktinin tayini. |
| حتم | Komşu | Geri dönülmez kesin karar verme | حتم kararın infazının ve sonucunun kesinliğini vurgular; فرض ise sınırın çizilmişliğini ve payı belirtir. | Hükmün bozulamaz biçimde nihayete erdirilmesi. |
| نفل | Zıt | Fazlalık, pay dışı bağış, ek eylem | فرض kesin çizgilerle belirlenmiş asıl pay iken, نفل belirlenen sınırın ötesinde yapılan fazlalıktır. | Asıl ödevin ve tahsisatın dışında kalan serbest katkı. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرض | Kertik açmak, pay tayin etmek, bağlayıcı kılmak | Sert cisimde iz bırakmaktan kesinleştirilmiş pay ve göreve uzanan anlam alanı. | Kesin |
| Latince | Praescribere, determinare, praeceptum | Önceden çizmek, sınır koymak, buyurmak | Praescribere sınır çizmeyi, determinare ise hudut ve pay belirlemeyi tam karşılar; ancak somut "kertik" imgesi eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | Prescribe, allocate, enjoin, statutory quota | Şart koşmak, pay tahsis etmek, farz kılmak | Allocate pay tayinini, prescribe ise yasal sınır koymayı karşılar; İslâmî terim olarak "obligatory act" kullanılır. | Güçlü |
| Almanca | Festsetzen, vorschreiben, Pflichtteil | Kararlaştırmak, zorunlu kılmak, tayin edilmiş pay | Festsetzen sınırın ve payın kesinleştirilmesini çok iyi yansıtır; Pflichtteil miras payı nüansına denk gelir. | Güçlü |
| Fransızca | Prescrire, assigner, quota obligatoire | Sınırını çizip emretmek, pay ayırmak | Assigner bir payı kesin olarak tahsis etme yönünü, prescrire ise kural koymayı karşılar. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَرِيضَةً / فَرَضْتُمْ | Mehir veya miras olarak belirlenmiş kesin pay | Nikâh akdinde belirlenen mehir miktarı ve terekenin paylaştırılması bağlamı (Bakara 2:236, 2:237; Nisâ 4:24). |
| فَرَضَ / فَرَضْنَاهَا | Şer'î hükmü kesin ve bağlayıcı olarak yasalaştırmak | Toplumsal kuralların, ailevi ve ahlaki sınırların kesin hüküm olarak indirilmesi (Nûr 24:1; Tahrîm 66:2). |
| مَفْرُوضًا | Takdir edilmiş, sınırları çizilmiş ve kesinleştirilmiş nasip | Mirastan hak sahiplerine düşen maktu pay veya şeytanın hedeflediği belirli zümre (Nisâ 4:7; Nisâ 4:118). |
| فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ | Bir ibadeti niyetiyle üzerine kesin olarak vacip kılmak | Hac aylarında ihrama girerek hac vazifesini kendi nefsine bağlayıcı hale getirme bağlamı (Bakara 2:197). |
| فَارِضٌ | Yaşını almış, doğum yapmış, olgun ve irileşmiş sığır | İsrailoğullarının kurban etmesi istenen sığırın ne çok yaşlı ne de çok genç olduğunu niteleyen bağlam (Bakara 2:68). |
| فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ | Kur'an'ın tebliğini, ahkâmını ve taşınmasını görev kılmak | Hz. Peygamber'e risalet vazifesinin ve vahyin sorumluluğunun yüklenmesi bağlamı (Kasas 28:85). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlâhî mükellefiyet ve hüsün-kubuh | Allah'ın kullarına fiilleri farz kılmasının mâhiyeti; teklif-i mâ lâ yutâk tartışmaları ve farzın bağlayıcılığının kaynağı. | İlâhî irade ve hikmetle belirlenmiş, inkârı küfrü gerektiren kesin ve bağlayıcı buyruk. |
| Fıkıh | Ahkâm-ı hamse ve miras taksimi (ferâiz) | Farz ile vâcip ayrımı (Hanefî usulünde sübûtu ve delâleti kat'î olan emir); miras hukukunda hisseleri belirlenmiş pay sahipleri (ashâb-ı ferâiz). | Sübûtu kat'î delille sabit, terk edilmesi günah, inkârı küfür sayılan kesin ödev ve takdir edilmiş net miras payı. |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerinin teşrii ve takdiri | Ayetlerdeki "farada" ifadesinin sadece emir mi yoksa "hükmü açıklamak, sınırını ve payını netleştirmek" mi olduğu tartışması. | Hükmün sınırlarının açıkça çizilmesi, muğlaklığın giderilip uygulamanın kesinleştirilmesi. |
| Hadis | Sünnet-i müekkede ve ordu tahsisatı | "Resûlullah farz kıldı" ifadelerinin mutlak vücûb mu yoksa sünnet yoluyla takdir mi bildirdiği; sahabeye maaş tayin edilmesi (iftrâz). | İcrası bağlayıcı kural veya düzenli gelir/pay tahsisi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve ahlak sınırları | Asgarî bağlayıcı eksen | Bireyin ve toplumun varlığını korumak için vazgeçilmez olan temel sorumluluk sınırını çizer. | Farz, dinin iskeletidir; sınırları netleştirilmiş bu kertiklerin altına düşüldüğünde nizam bozulur. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Aksiyomatik ve kesin öncül | Şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta tanımlanmış kural ve kesinleşmiş bilgi alanı. | Tanımı ve çerçevesi kesinleştirilmiş, üzerinde spekülasyon yapılamayacak açık aksiyomları temsil eder. | Güçlü |
| Siyasi | Anayasal düzen ve kamu hukuku | Pozitif amir yasa | Devlet otoritesinin yurttaşlara ve kurumlara yüklediği kesin, tartışmasız yasal ödevler. | Toplumsal barışı korumak adına sınırları yasama tarafından kertilmiş kamu yükümlülükleridir. | Güçlü |
| İktisadi | Maliye ve servet dağılımı | Maktu pay, taban gelir ve zekât | Servetin tek elde birikmesini önleyen zorunlu vergiler ve belirlenmiş miras hisseleri. | Gelir ve servet üzerinden kesilen kesin paylar (hisse-i mefrûza), iktisadî adaletin alt sınırını güvenceye alır. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık fonksiyonlarda eşik değeri veya çentik (notch filter / threshold) | Kesintisiz bir akış içinde belirli bir sınırın altına veya üstüne geçişi engelleyen, kesilip netleştirilmiş sabit sınır değeri. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kanunî asgarî standartlar ve maktu haklar (statutory entitlement) | Sözleşme serbestisinin dahi çiğneyemeyeceği, tarafların iradesinden bağımsız olarak yasayla çizilmiş kesin hak ve ödev sınırı. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Farz kelimesini sadece "yapılması zorunlu kılınan dinî ritüel" (namaz, oruç vb.) ile sınırlandırmak; kökün özündeki "kertik açmak, pay belirlemek, takdir etmek ve sınır çizmek" anlamını bütünüyle unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök sadece ibadet mecburiyetini değil; mehrin miktarını takdir etmeyi (Bakara 2:236), mirastaki kesin hisseyi (Nisâ 4:7), helal sınırların çizilmesini (Ahzâb 33:38) ve toplumsal ahkâmın detaylandırılmasını (Nûr 24:1) içine alan geniş bir ölçü sistemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Farzı salt ceza korkusuyla yerine getirilen şekilsel bir dayatma gibi görmek; ibadetteki, aile hukukundaki ve iktisattaki "ölçülü denge ve hak koruma" hikmetini kavrayamamak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın vazettiği dinin rasgele tavsiyeler yığını değil; sınırları, payları ve eşikleri milimetrik olarak kertilmiş, kesinleştirilmiş bir nizam (şeriat) olduğunu kavramak için anahtar köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile ve evlilik hukuku (mehir ve boşanma), miras taksimi (ferâiz), hac ahkâmı ve vahyin Hz. Peygamber'e yüklediği sorumlulukları beyan eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindeki bağlayıcılığın keyfî bir baskı olduğu zannını yıkar; aksine farzın, karmaşayı önlemek üzere bir nesneye açılan çentik gibi hakları ve sınırları belirginleştiren bir güvence olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSert bir nesneye veya ağaca aletle çentik/kertik açmak, sınırını ve taksim edilecek payını görünür bir çizgiyle belirginleştirmek.
- Soyut anlamBelirsizliği ve keyfiyeti ortadan kaldırmak üzere bir hükmü, payı, görevi veya kuralı kesin, bağlayıcı ve dokunulmaz bir sınır olarak yasalaştırmak.
- Sistematik karşılıkDeğişken ve serbest ilişkiler alanında adaleti, düzeni ve hakkı koruyan asgarî, maktu ve amir hukukî eşik.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evrensel eylem veya mülkiyet kümesini, yapılması kaçınılmaz olan asgarî şer'î eşiği (farz kılınan sınırı), bu eşiği aşarak meşru dairede kalan zorunlu yükümlülük alanını temsil eder. İkinci formülde ise taksim edilecek toplam varlığı veya terekeyi, ise her hak sahibine kesin olarak kertilmiş, sınırlandırılmış maktu payı (farîza) simgeler; bu payların toplamı bütünü eksiksiz ve adil biçimde inşa eder.