حقق
ح - ق - ق
جذر- الورود: ٢٨٧
- الآيات: ٢٦٣
- الصيغ: ٣٣
- المعاجم: ٩
Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır. Bir devenin istihkakına hak denir. Hak, sonraları gerçek anlamında kullanılmağa başlanılmıştır. Hak kelimesi mutlak söylendiği zaman lehe hak demektir. Ala kelimesi ile kullanıldığı zaman borç demektir. Deyn kelimesi mutlak kullanıldığı zaman borç demektir. Li harfi ile kullanıldığı zaman hak demektir. Hak borçla beraber doğar. Topluluk düzenine hukuk düzeni diyoruz. Yani herkes borçlu ve alacaklı hale gelerek topluluk oluşur. Fizik kimyada da elektron alışverişi ile bağlanmalar olur ve bütün fiziki maddi varlıklar böyle meydana gelir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır. Bir devenin istihkakına hak denir. Hak, sonraları gerçek anlamında kullanılmağa başlanılmıştır. Hak kelimesi mutlak söylendiği zaman lehe hak demektir. Ala kelimesi ile kullanıldığı zaman borç demektir. Deyn kelimesi mutlak kullanıldığı zaman borç demektir. Li harfi ile kullanıldığı zaman hak demektir. Hak borçla beraber doğar. Topluluk düzenine hukuk düzeni diyoruz. Yani herkes borçlu ve alacaklı hale gelerek topluluk oluşur. Fizik kimyada da elektron alışverişi ile bağlanmalar olur ve bütün fiziki maddi varlıklar böyle meydana gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٦٦٠باب الحاء والقاف وما قبلهما مهمل
ح ق، ق ح مستعملان
حق:
الحقُّ نقيض الباطل. حقَّ الشيْء يَحِقُّ حَقّاً أي وَجَبَ وُجُوباً. وتقول: يُحِقُّ عليكَ أنّ تفعَلَ كذا، وأنتَ حقيقٌ على أن تفعَلَه. وحَقيقٌ فَعيلٌ في موضع مفعول.
وقول اللهِ عزَّ وجَلّ-: "حقيق على أن لا أقول" معناه مَحقوق كما تقول: واجب. وكلُّ مفعُول رُدَّ إلى فَعيل فمذكَّره ومُؤنّته بغير الهاء، وتقول للمرأة: أنتِ حقيقةٌ لذلك، وأنتِ مَحقوقةٌ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٢٨١الحَقُّ: خلاف الباطل. والحَقُّ: واحد الحُقوقِ. والحَقَّةُ أخصّ منه. يقال: هذه حَقَّتي، أي حَقّي. والحَقَّةُ أيضاً: حَقيقَةُ الأمر. يقال: لَمَّا عرف الحَقَّةَ منِّي هرب. وقولهم: لَحَقُّ لا آتيك، هو يمينٌ للعرب يرفعونها بغير تنوين إذا جاءت بعد اللام، وإذا أزالوا عنها اللام قالوا: حقَّا لا آتيك. وقولهم: كان ذاك عند حَقِّ لقاحها وحِقِّ لقاحها أيضاً بالكسر، أي حين ثَبَتَ ذلك فيها. والحُقَّةُ بالضم
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٬٥٥٣ح ق ق
قال أبو زيد: حق الله الأمر حقاً: أثبته وأوجبه.
وحق الأمر بنفسـه حقـاً وحقوقـاً.
وقـال الكسائي: حققت ظنه مثل حققته.
وأنشد: فبذلت مالـك لـي وجـدت بـه وحققـت ظني ثم لم تخب وحققت الأمر وأحققته: كنت على يقين منه.
وحققت الخبر فأنا أحقه: وقفت على حقيقته.
ويقول الرجل لأصحابه إذا بلغهم خبر فلم يستيقنوه: أنا أحق لكم هذا الخبر أي أعلمه لكم وأعرف حقيقته.
فإن قلت: فما
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ٢٤٬٩٢٤الحَقُّ: نقيض الباطل، وجمعه حُقوقٌ وحِقاقٌ، وليس له بِناء أدنى عدَد. وفي حديث التلبية: لبَّيْك حَقّاً حقّاً أي غير باطل، وهو مصدر مؤكد لغيره أي أنه أكََّد به معنى ألزَم طاعتَك الذي دلّ عليه لبيك، كما تقول: هذا عبد الله حقّاً فتؤَكِّد به وتُكرِّرُه لزيادة التأْكيد، وتَعَبُّداً مفعول له
(* قوله «وتعبداً مفعول له» كذا هو في النهاية أيضاً.) وحكى سيبويه: لَحَقُّ أنه ذاهب بإضافة حقّ إلى أنه كأنه قال:
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٢١٩* ح ق ق * * الحَقُّ * ضد الباطل والحق أيضا واحد * الحُقُوقِ * و * الحُقَّةُ * بالضم معروفة والجمع * حُقٌّ * و * حُقَقٌّ * و * حِقَاقٌ * و * الحِقُّ * بالسكر ما كان من الإبل بن ثلاث سنين وقد دخل في الرابعة والأنثى * حِقَّةٌ * و * حِقٌّ * أيضا سمي بذلك لاستحقاقه أن يُحمل عليه وأن يُنتفع به والجمع * حِقَاقٌ * ثم * حُقُقٌ * بضمتين مثل كتاب وكتب و * الحاقَّةُ * القيامة سميت بذلك لأن فيها حواق الأمور و
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٣٬١٨٦الحق: من أسماء الله تعالى، أو من صفاته قال ابن الأثير: هو الموجود حقيقة، المتحقق وجوده وإلهيته، وقال الراغب: أصل الحق: المطابقة والموافقة، كمطابقة رجل الباب في حقه، لدورانه على الاستقامة، والحق: يقال لموجد الشيء. بحسب ما تقتضيه الحكمة، ولذلك يقال: فعل الله كله حق، وللاعتقاد في الشيء التطابق لما عليه ذلك الشيء في نفسه، نحو: اعتقاد زند في البعث حق، وللفعل والقول الواقع بحسب ما يجب، وقدر ما يجب في
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٤٩٠حَقَّ
حَقَّ U ( n. ac. حَقّ 1 ),
a. Was certain, convinced of; deemed right, correct.
b. Declared or rendered necessary.
c. Made good his right against.
d. Realized, justified ( one's apprehensions, fears ).
e. [ pass. ] [ La ], Was the duty of.
f. I ( n. ac. حَقّ 1 , حَقَّة 1t ), Was certain, evident.
g. I , U ( n. ac. حَقّ 1 , حَقَّة 1t , حُقُوْق 27 ), Was right, just, proper,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١١٣٬٩٢٢حقق
حَقَّ - يَحُقُّ (حَقَّ - يَحِقُّ)، حُقَّ - يُحَقُّ - حَقّ - أَحَقّ - حَقيْق - حَاقَّة - أَحَقَّ - يُحِقُّ - اسْتَحّقَّ - يَسْتَحِقُّ
حَقَّ - يَحُقُّ (حَقَّ - يَحِقُّ) + الشيء أو الأمر: صار أو يصير واجب الوقوع والتحقق بشكل أكيد ويقيني وحتمي، وذلك كما كان متوقعاً ومفترضاً: صدق وصح وتيقن وثبت وصار بكنهه ومحضه مطابقاً لما كان متوقعاً
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٤٤ (الإجمالي: ٥٩٩)
- جيأ
الآيات المشتركة: ٤٠ · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- بطل
الآيات المشتركة: ١٥ · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
- وعد
الآيات المشتركة: ٢٣ · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- كتب
الآيات المشتركة: ٣٤ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- أله
الآيات المشتركة: ١٢٠ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- غير
الآيات المشتركة: ٢٢ · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- ربب
الآيات المشتركة: ٦٧ · Ribve, tümsek demektir
- نزل
الآيات المشتركة: ٢٩ · “Nezle” konaklama yeri demektir
- مري
الآيات المشتركة: ٧ · مري Eskimiş elbise
- تلو
الآيات المشتركة: ١٢ · Tilvi toklu demektir
- أمن
الآيات المشتركة: ٥٥ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- كثر
الآيات المشتركة: ٢٠ · Kesr(sin ile) kırık demektir
الآيات التي ورد فيها(٢٦٣)
قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ
Hakkı
إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ
Hak ile
ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ
Hak ile
… فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ …
Hak ile
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
Hak ile
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ
Hak ile
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ
Hak ile
إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا
Hak ile
يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا
Hak ile
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ …
Hak ile
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حقق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صدق, ثبت, عدل |
| Zıt Kök | بطل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin yerine tam oturması, sarsılmaz biçimde sabit, vacip ve gerçek olması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi irade ve varlık düzeniyle tam örtüşen, inkarı imkânsız kesin hakikat ve adalet |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, bilgi ve ahlakın keyfilikten arınıp sarsılmaz bir denge ve sorumluluk ağına bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Hakkı yalnızca soyut bir doğru veya salt hukuki bir talep yetkisi sayarak ontolojik ve ahlaki zorunluluğundan koparmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حق | Sıkıştırma, içine alma, bir sınır veya kap içine tam yerleşip sabitlenme; nitekim حقب zamanın kesintisiz kuşatıcı devrini, حقف ise rüzgarın eğip bükerek sıkıştırdığı kum tepeciklerini ifade eder | ق | Sabitlenme ve yerleşme hareketine süreklilik, sarsılmaz bir pekişme ve kesinlik kazandırarak varlığı inkâr edilemez, bozulamaz ve hükmü zorunlu bir gerçekliğe dönüştürmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevreleme, dış tesirlerden koruma, sınır çizerek alanı belirginleştirme |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Merkezileşme, yoğunlaşma, hedefe tam odaklanma ve sınırda toplanma |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Odaklanmanın ve toplanmanın yinelenerek pekişmesi, sarsılmaz bir kesinliğe ulaşması |
| حقق | Çitle çevrilmiş sınıra tam odaklanarak iki kez perçinlenme | Korunaklı ve sınırlı bir alanın sarsılmaz bir kesinlikle mühürlenmesi; nesnenin kendi sınırına tam oturup dışarıya taşmaması ve boşluk bırakmaması hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin yuvasına tam oturması, mafsalın yerine yerleşmesi; devenin dördüncü yılına basıp binilmeye ve yük taşımaya hak kazanması (hıkka); küçük oyuk, kap veya hokka |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde bir çağrıya icabet etmenin gerekliliğini ve kesinliğini şu lafızla ifade etmiştir: لَمحقُوقَةٌ أنْ تَسْتَجيبي لصَوْته / وأنْ تَعلمي أنَّ المُعانَ مُوَفَّقُ |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönemde Araplar gerçekleşmesi kesinleşen ve inkarı mümkün olmayan borç, pay ve hüküm için «hakka’l-emru» ifadesini, kesin kanaat getirdikleri haber için de «hakkaktu’l-habera» tabirini kullanırlardı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāġa.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça حقق kökü, Sami dil ailesinin en temel ve kadim katmanlarından birine aittir. Kökün Proto-Semitik biçimi, taşa veya sert bir zemine kazımak, oyarak sabit bir sınır veya işaret belirlemek, böylece değişmez bir kural ve kanun koymak anlamındaki kökle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede חקק (ḥāqaq) fiili taş ve levha üzerine kazımak, oymak, kanun veya sınır koymak, buyruk tespit etmek manalarını taşır; חֹק (ḥōq) ise kanun, belirlenmiş pay, sınır ve süre anlamına gelir. Süryanicede ḥaqqā biçimi doğruluk, hakikat, yasa ve sabit olan şeyi ifade ederken, Akadca metinlerde kazımak ve tespit etmek anlamındaki köklerle fonetik ve semantik paralellik gösterir. Bu dilsel katman, kökün erken dönemde göçebe ve yerleşik kültürlerde rastgele sözlü kabullerden ziyade, taşa kazınarak silinmez hale getirilen, sınırları kesin olarak çizilmiş kuralları ve payları adlandırmak üzere somut bir eylemden soyut hukuki ve ontolojik kesinliğe doğru evrildiğini açıkça ortaya koymaktadır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yerine oturma, vacip olma, sabit kalma | Fiziksel olarak mafsalın veya aletin yuvasına tam oturması manasından, soyut olarak inkâr edilemez sabit hakikate ve kaçınılmaz hükme geçiş yapılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥāqaq / חקק, Süryanice ḥaqqā | Taşa kazıma, sınır çizme, kanun ve pay belirleme semantik çekirdeği ortak olup Arapçada varoluşsal hakikat ve ahlaki gereklilik boyutları daha geniş bir derinlik kazanmıştır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak kazıma ve sabitleme tabanı | Kuzey ve Doğu Afrika kollarında sınır çekme, sert zemini çizerek iz bırakma anlamındaki arkaik morfemlerle muhtemel akrabalıklar öne sürülmüştür | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حقق | Anlamlı | Sabit olmak, vacip olmak, gerçeğe tam uymak | Bir nesnenin veya hükmün sarsılmaz biçimde yerine oturması, inkâr edilemez pay ve hakikat | Hedef kök; Kur'an'da 287 kez geçer |
| قحق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstamel bir kullanım alanı teşkil etmez | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da مهمل kaydıyla verilmiştir |
| ققح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik sertleşme ve arka arkaya iki kaf harfinin boğaz harfiyle dizilişindeki ağırlık sebebiyle terk edilmiştir | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حقق | Merkez | Varlık, zorunluluk, kesinlik | Bir şeyin hem ontolojik olarak sabit ve gerçek olması hem de yerine getirilmesi zorunlu bir hüküm ve pay teşkil etmesi | Varlığı zail olmayan, bizzat sabit ve vacip olan her şeyi kapsar |
| صدق | Komşu | Beyan, haber, sadakat | Haberin veya niyetin dış dünyadaki vakıaya ve ahde tam uyması; öznenin sözündeki tutarlılık | حقق nesnenin bizzat kendisindeki sabitliği, صدق ise ona dair ifadenin doğruluğunu vurgular |
| ثبت | Komşu | Hareketsizlik, mekânsal kararlılık | Bir nesnenin yerinden oynamaması, sarsılmaması, düşmemesi | ثبت fiziksel ve mekânsal dirence odaklanırken حقق hem varoluşsal zorunluluğu hem de hukuki-ahlaki hak edişi içerir |
| عدل | Komşu | Denge, eşitleme, ifrat ve tefritten uzaklık | İki taraf arasında denkliği sağlama, her şeyi olması gereken denge noktasına koyma | عدل paylaştırma ve terazileme fiiline, حقق ise payın bizzat kendisine ve varlığın öz gerçeğine dayanır |
| بطل | Zıt | Zeval, hükümsüzlük, asılsızlık | Bir şeyin dayanağının bulunmaması, yok olup gitmesi, zayi olması ve hiçbir hakikate tekabül etmemesi | حقق kökünün tam zıddıdır; ne ontolojik dayanağı ne de ahlaki bağlayıcılığı vardır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حقق | Sabit, vacip, gerçek, hak | Varlık, zorunluluk, adalet ve ontolojik kesinliği tek bir kökte birleştiren merkezi kavram | Kesin |
| Latince | Veritas, ius, debitum | Hakikat, hukuk/hak, borç-vücubiyet | Veritas zihinsel-olgusal hakikati, ius normatif hakkı, debitum ise yerine getirilmesi gereken zorunluluğu karşılar; kökün bütünlüğünü parçalayarak verir | Güçlü |
| İngilizce | Truth, right, reality, entitlement | Hakikat, hak, gerçeklik, hak ediş | Truth doğruluk ve hakikate, right hukuki yetkiye tekabül eder; Arapçadaki tek kökten doğan ontolojik-hukuki birlikteliği ayrı kelimelerle karşılar | Güçlü |
| Almanca | Wahrheit, Recht, Wirklichkeit | Hakikat, hak, gerçeklik | Wirklichkeit etki eden nesnel gerçeği, Recht normatif düzeni, Wahrheit ise doğruluğu ifade eder; kökün tekliğini kısmen yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Vérité, droit, réalité | Hakikat, hukuk/hak, gerçeklik | Droit hukuki hak ve yetkiyi, vérité ise önermesel ve felsefi hakikati karşılar; borç ve vücubiyet boyutu dışarıda kalır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lalande Vocabulaire technique et critique de la philosophie.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اَلْحَقُّ | Allah Teâlâ’nın zâtı ve mutlak varlığı | Varlığı kendinden olan, yokluğu imkânsız ve yegâne sarsılmaz merci olan Yaratıcı (Hac 22:6, Nûr 24:25) |
| اَلْحَقُّ | İlahî vahiy ve Kur'an-ı Kerim | İnsan uydurması olmayan, sapasağlam temele dayanan kesin ilahi bildirim (Bakara 2:91, Yûnus 10:94) |
| بِالْحَقِّ | Hikmet, adalet ve gaye ile yaratılış | Evrenin anlamsız, boşuna ve batıl değil, değişmez yasalara ve hikmete dayalı var edilişi (En‘âm 6:73, Hicr 15:85) |
| حَقَّ عَلَيْهِ | Azap veya hükmün kesinleşmesi, vacip olması | İnkârcılar ve isyankârlar hakkında ilahî adalet yasasının kaçınılmaz biçimde tecelli etmesi (Yûnus 10:33, Zümer 39:71) |
| حَقٌّ مَعْلُومٌ | İktisadi pay, istihkak, hisse | Toplumsal zenginlikten yoksul ve muhtaçların talep etmeye yetkili olduğu kesinleşmiş hak (Meâric 70:24) |
| اَلْحَاقَّةُ | Kıyamet günü | Bütün sahte iddiaları yok eden, vaat edilen gerçekliği kaçınılmaz olarak ortaya çıkaran dehşetli gün (Hâkka 69:1-3) |
| أَحَقُّ | Layık olma, hak edişte öncelik | Bir yetkiyi, liderliği veya konumu üstlenmede meşru dayanağı en güçlü olma hali (Bakara 2:247, Mâide 5:107) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah’ın esmâsı ve sıfatları; hakikat ve vuku bulma | Allah’ın «el-Hak» isminin zâtî bir sıfat olarak zeval bulmazlığı ve tekliflerin keyfi olmayıp hakikate dayandığı meselesi | Varlıkta mutlak sabitlik, yokluk ve bâtılın zıddı olan zorunlu varoluş |
| Fıkıh | Hukukullah ve hukuku'l-ibâd ayrımı; aynî ve şahsî haklar | Hakkın şer‘î koruma altındaki menfaat mi yoksa tasarruf yetkisi mi olduğu; borç (deyn) ile alacak dengesi | Koruma altına alınmış yetki, pay, vücubiyet ve şer‘î bağlayıcılık |
| Tefsir | Hak-bâtıl diyalektiği; yaratılışın gayesi | Vahyin bâtılı zail kılıcı tabiatı ve kevni ayetlerin «bi’l-hakk» yaratılmasının hikmeti | Ontolojik ve ahlaki gerçeklik; yanılsamadan ve gayesizlikten arınmış nizam |
| Hadis | Kul hakları, ahitlerin ifası, cennet ve cehennemin hak oluşu | İtikadi kabullerin ikrarında «hakkan» vurgusu ve üzerinde hak bulunan kişinin helalleşme zorunluluğu | İtiraz edilemez kesin vakıa, sarsılmaz yemin ve zimmette sabit borç |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve inanç temeli | Mutlak Varlık ve Şeriat | Sabit referans olma | Din, keyfi hevalara değil, varlığı ve buyrukları sarsılmaz olan el-Hak Teâlâ'ya bağlanır; inanç bu temelde kesinleşir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Olgusal gerçeklik ve burhan | Yanılsamayı giderme | Bilgi, zannın ve hevanın zıddı olan hakikate dayanmalıdır; zihindeki kabulün dış dünyadaki vakıaya tam mutabakatını sağlar | Kesin |
| Siyasi | Meşruiyet ve kamu otoritesi | Hukukun üstünlüğü ve adalet | Zulmü engelleme | İktidarın meşruiyeti güçten değil, hakka tabi olmaktan doğar; liyakat ve adalet siyasetin belirleyici zeminidir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, paylaşım ve borç | İstihkak ve zimmet dengesi | Haksız kazancı men etme | Her mülkiyette ihtiyaç sahibinin hakkı belirlenmiştir; alacak ve borç birbiriyle kaim olarak dengeli bir mübadele düzeni kurar | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Korunum yasaları ve kimyasal bağ dengesi | Fizikteki kütle ve enerjinin korunumu ilkesi ile kimyadaki elektron alışverişine dayalı bağ oluşumu gibidir; hiçbir değer yoktan var olmaz ve kaybolmaz, her fazlalık bir eksiklikle dengelenerek kararlı yapıya kavuşur | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hak-yükümlülük korelasyonu ve toplumsal sözleşme | Bir bireyin hakkının diğerinin borcu ve sorumluluğu olması esasına dayanan hukuk düzenidir; toplum, karşılıklı alacak-verecek ve hak ediş ağının kurumsallaşmasıyla kurulur | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hak kavramını yalnızca bireyin devlete veya başkalarına karşı ileri sürdüğü bencil bir «talep yetkisi»ne indirgemek; kavramın borç, sorumluluk ve ontolojik gerçeklik boyutunu unutup sadece pozitivist hukuka hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da hak; hem bizzat Yaratıcı'nın ismi, hem kâinatın var ediliş gayesi, hem vahyedilen değişmez bilgi, hem de bu bilginin insana yüklediği kaçınılmaz ahlaki ve hukuki sorumluluklar bütünüdür |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hak yalnızca bireysel bir çıkar veya talep olarak görüldüğünde kâinatın hikmetli nizamı anlaşılamaz; adalet mekanizması sadece güçlünün hukuku haline gelir ve hakikat arayışı sübjektif kanaatlerin çatışmasına terk edilir |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, bilgi ve ahlak tasavvurunun mihver kavramıdır; evrenin tesadüf eseri olmadığını, dinin hevalara dayanmadığını ve insanın başıboş bırakılmayıp kesin bir hesaba tabi olduğunu bu kök üzerinden vazeder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın yaratılış gayesini anlatan kevnî ayetlerde (En‘âm 6:73), vahyin doğruluğunu bildiren risalet ayetlerinde (Yûnus 10:108), adalet ve paylaşımı emreden şer‘î hükümlerde (Meâric 70:24) ve kıyamet tasvirlerinde (Hâkka 69:1-3) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin görece olduğu zannını, dünyanın gayesiz bir oyun ve eğlenceden ibaret görüldüğü nihilizmi ve dinin yalnızca içsel bir duyguya hapsedilip toplumsal-hukuki yükümlülüklerden arındırılabileceği yanılgısını düzeltir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesnenin, aletin veya mafsalın yuvasına tam olarak oturması, devenin hizmete ehil hale gelip hakkını elde etmesi, boşluk ve sarsıntı bırakmayan kap veya sınır.
- Soyut anlamVarlığı kendinden olan veya dış dünyada karşılığı kesinleşen hakikat; aklen ve ahlaken reddi imkânsız olan, kaçınılmaz biçimde vacip hale gelen yükümlülük ve hüküm.
- Sistematik karşılıkBir tarafta hak ediş ve alacak (istihkak) oluştuğunda zorunlu olarak karşı tarafta borç ve sorumluluk (vücubiyet) doğuran, kâinatı hikmet, adaleti ise ontolojik denge üzerine kuran tümel nizam.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hak durumunu, varoluşsal/olgusal durumu (ontik vakıa), ise ona tekabül eden normatif yükümlülük ve hükmü temsil eder. ifadesi, nesnel hakikat ile hukuki/ahlaki gerekliliğin birbirine tam oturmasını ve örtüşmesini simgeler. ise hak ile bâtıl arasındaki kesişim kümesini gösterir; bu kümenin boş küme olması, hakkın tecelli ettiği yerde asılsızlığın, boşluğun ve bâtılın kesinlikle zail olduğunu ve hiçbir ortak payda taşımadığını ifade eder.