أدد
أ - د - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 10 sözlük
Eddu çekildiği zaman uzayabilen ip, lastik ve benzeridir. Çekip uzatmadan zorlamak anlamında kullanılmaktadır. İd, gerilmiş ip demektir. Gerginlik meydana getiren söz veya olay için kullanılır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءدد · أدّ
Notlarım
Sözlükler(10)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Eddu çekildiği zaman uzayabilen ip, lastik ve benzeridir. Çekip uzatmadan zorlamak anlamında kullanılmaktadır. İd, gerilmiş ip demektir. Gerginlik meydana getiren söz veya olay için kullanılır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.888 harfباب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.
باب اللفيف من الدال د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي مستعملات دد: حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح: واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.
ولما جَعَلَه نعتاً للداعب كسعة بدالٍ ثالثة لأنَّ النَّعْتَ لا يتمكن حتى يتم ثلاثة أحرفٍ فما فوق ذلك فصار دَدِدٍ نعتاً للداعِب الاعب، فإذا أرادوا اشتقاق الفعل منه لم يَنْقَدْ لِكَثْرة الدّالات يفصِلون بين حرفَي الصدر بهمزة فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ، وإِنَّما اختاروا الهمزة لأنّها أقوى من سائر الحروف الجوفية ونحوه كذلك. وفي الدَّدِ ثلاث لغات، تقول: هذا دَدٌ، وهذا دَدا، وهذا دَدُن. دود، ديد: وطعامٌ مُدَوِّد ومُدَيِّدٌ، وقد ادّادَ أي وقع فيه الدُّودُ. دأد: والدَّأْدَأةُ: ضرب من العَدْوِ، ومَرَّ فلان يَتَدَأْدَاُ أي مَرَّ يدفع بعضُه بعضاً لا يفتر. دوو، دوء. الدَوُّ: موضع بالبادية أَملَسُ كأنّه الراحة، قال: جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ والدّوّيّة: مَفازةٌ ملساءُ بلغة تميم، وداويَّة لأهل الحجاز بلغتهم، قال ذو الرمة: داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما ودَويُّ الصوت، يقال منه: دَوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدويةً. والدَوَى: داءٌ يأخُذُ في الصدر في باطنه، ويقال: إنّه لدَويّ الصَّدْر، قال: وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي ورجلٌ دَوٍ، وهو يَدْوَى دَوىً شديداً، وامرأةٌ دَوِية، الواو مكسورة خفيفة على فَعِله، وإن خَفَّفْتَها للنَّعت فالواو ساكنة مع الياء، والإِشمامُ فيه أحسن من الإِسكان، وناسٌ من أهل الحجاز يفتحون ما كان من نحو دَوٍ ويقولون: رجل دَوىً وامرأةٌ دَوىً سواء، لأنه تحويل، قال: يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه ويُروَى دَوِ، مكسورٌ مُنَوَّن، وهو في موضع النَّصب لم يقلْ: دَوِيا وعليه لغتهم هكذا في جميع الإِعراب مثل قولِكَ: رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ، قال رؤبة: ذلك والٍ لست راءٍ واليا كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا والفعل دَوِيَ يَدْوَى دَوىً، وهو الدّاءُ الباطن، وكلُّ بناءٍ على دَوىً ونَدىً، مكسور، ويكون الفعل منه مكسوراً فإن النعتَ منه مخفَّف إلاّ أن يضطَرَّ شاعر إلى غيره. والدِّواء، ممدود: الشِّفاءُ، وداوَيتُه مَداواةً، ولو قُلتَ: دِواءً جاز في القياس، ويقال: دووِيَ فلانٌ يُداوَى فتُظهِرُ الواوَيْنِ ولا تُدغِمُ إحداهما في الأُخرى، لأنَّ الأولى هي مَدَّة الألف التي في داوى، فكَرِ هو إدغامَ المَدَّةِ في الواو، فيَلْتَبس فُوعِلَ ب فُعِّلَ. وأما الدّاءُ، مهموز، فاسْمٌ جامعٌ لكلِّ مَرَضٍ ظاهرٍ وباطنٍ حتى يقال: داءُ الشُّحِّ أشَدُّ الأَدْواء، والحُمْقُ داءٌ لا دَواءَ له. ومنه قول المرأة: كُلُّ داءٍ له داءٌ أرادت كُلُّ عَيب في الرجال فهو فيه، وهو من تأليف دال وواوٍ وهمزة، ورجل داءٌ وامرأة داءةٌ، وفي لغة أخرى: رجل دَيِّئٌ وامرأةٌ دَيِّئة على فَيعِل وفَيْعِلة. ولقد داءَ يَداءُ دَوْءاً وداءً كُلُّه يقال، والدَّوْءُ أصوَبُ لأنَه يُحْمَلُ على المصدر وهذه الكملة تتصرف على ستة أوجه: دوأ، دأو، ودأ وأد، أود، أدو مستعملة في أماكنها. والدَّوءُ: مصدر الفِعل من الداء. الدَّوءُ: الأزْمُ، والأزْمُ: الحِمْية، والآزِمُ: المُمسِكُ عن الطعامِ. ويقال: بَرِئتُ إليكَ من كل داءٍ تَداؤُهُ الإِبِلُ مثل تَداعُهُ. والدّواة إذا عُدَّتْ، يقال: ثلاثُ دَوَيات، وكذلك ما أشبَهَه مثل النَّوى نَويات، فإذا جَمَعْتَ من غير عددٍ قُلتَ: هي الدَّوَى والدُّوِيُّ، قال العباس: أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا وقال: عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ دأي: والدَّأْيُ: شِبْهُ الخَتْل والمُراوغة وكذلك الدَّأوُ، والفعل منه دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا، وقال: دَأَوتَ له لتـأخُـذَه فهَيْهات الفَتَى حَذِرا نَصَبَ حذرا على القطع، وفي مِثل: كالـذئبُ يأدُو للغزال يأكلُه ويقولون أيضاً: يَدْأَوى له. والدَّأيُ جمع الدَّأْية، وهي فَقار الكاهل في مُجتَمع ما بين الكَتِفَيْن من كاهل البعير خاصَّة، والجمعُ الدَّأيات، وهي عظامُ ما هنالك، كل عَظْمٍ دأية، قال:
نصف على دَأْياته تَجَرَّما أدو: والإِداوة: مطهرةٌ للماء والجمع الأَداوَى. والأدْو: خَتلٌ منه قال: لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً ويقولون: أَدَا الرجل يَأْدُو أَدْواً. أود: والأَوْدُ مصدر آدَ يؤودُ أوْداً، وتقول: أُدْتُ العُودَ فأنا أؤودهُ أَوْداً فانآدّ، وتفسيره: عُجْتُه فانْعاجَ، قال: لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى وتقول: آدَنى هذا الأمرُ، يَؤودُني أوْداً وأُووداً إذا بَلَغَ منكَ المَشَقَّة. ويقال: آدَه الكِبَرُ. ومنه التَأَوُّد وهو كالتَثَنّي والتَعَوُّج للقَضيب وغيره، وقال: تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ وتقول: ما آدَكَ فهو لي آئِدٌ، أي ما أَثَقَلَكَ فهو لي مُثْقِلٌ. والأَوَدُ: العِوَجُ، وأوِدَ يأوَدُ أَوَداً فهو أَوِدٌ. وموضعٌ بالبادية يُسَمَّى أوَّدَ، بالتشديد، قال: أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ ودأ: ويقال: وَدَّاْتُه فَتَوَدَّأَ، أي سَوَّيْتُه فاستَوى، قال: ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ وتَوَدَّأَتِ الأخبارُ أي خَفِيَتْ. ووَدَّأْتُ الأرضَ إذا كانت محفورةً فسَوَّيْتُها. وأد: المَوْؤودةُ: الوَئيدُ، كانت العَرَبُ إذا وُلِدَت بنتٌ دَفَنوها حين وُضِعَتْ حتى تموت مَخافة العار والحاجة، والفعل: وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً، فهو وائِدٌ، والمفعول: مَوؤُودٌ كما تقول: واعِدٌ ومَوْعُود، قال الفرزدق: وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ والوَئيدُ: دَوِيٌّ تَسمعُ صوتَه في الأرض كحائِطٍ يسقط من بعيد فتسمع لهَدِّه وئيداً. والتُّؤادُ من التُّؤَدة، تقول: أتَّأَدَ وتَوَأَّدَ وهو التَمَهُّل والتأنيّ والرَّزانة. أيد، أدي: الأَيْدُ: القُوَّة، وبلغة تميم الآدُ، منه قيل: أَدَّ فلانٌ فلاناً إذا أعانَه وقَوّاه. والتَّأييدُ: مصدر أيَّدْتُه أي قَوَّيْتُه. وقوله تعالى: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ" أي بقُوّة. وإيادُ كُلِّ شيءٍ ما يُقُوَّى به من جانِبَيْهِ، وهما إِياداه، وإِياد العسكر المَيْمَنةُ والميسَرة، وكلُّ شيءٍ كان واقياً لَشيءٍ فهو إياده، قال العجّاج: عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ وأَدَّى فلانٌ ما عليه أداءً وتأدِيةً، وفلانٌ آدَى للأمانةِ من فلانٍ. غير أنّ العامَّةَ فد لَهِجُوا بالخَطَأ، يقولون: فلان أدَّى للأمانةِ، وهذا في النَّحْو غير جائز. وألف الأداةِ يه الواو، لأنك تقول: أدَوات، لكلِّ ذي حِرْفةٍ أداةٌ، وهي آلتُه يقيم بها حِرْفتَه. وأداةُ الحرب: السِّلاح، ورجل مُؤْدٍ: كاملُ السِّلاح، قال: مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا ودي: والمُودَى: الهالك، بغير همز، وأَوْدَى فلانٌ: هَلَكَ، وأودَى به الموتُ أي أَهلَكَه، واسم الهلاك من ذلك الوَدَى، بالتخفيف، وقَلَّ ما يُستعمَل. والمصدر الحقيقي الإِيداء. والتوادي: الخَشَبات التي تُصَرُّ بها أطباءُ الناقة لئلاّ يَرضعَها الفصيل، وقد وَدَيْتُ الناقة بتَوْدِيتَيْنِ أي صَرَرْت أَخلافَها بهما، وودّيت النّاقة توديةً. والوادي كل مَفرَجٍ بين جبالٍ وآطام، وتلال يكون مسلكاً للسَّيل أو مَنْفَذاً، والجميع الأودية، على تقدير فاعِل وأفعِلة، وإنّما جاءت هذه العلة لاعتلال آخِره، وكذلك نادٍ وأندية ونَجوَى وأَنجية، ولم يُسمَع بمثله في الصحيح، ألا تَرَى أنهم يقولون: قومٌ ظَلَمةٌ وقوم عُتاةٌ ولم يُقَلْ عَتادة من العُتُوِّ، ولكنهم غيّروا البناء فقالوا فَعَلة ثم أسكَنوا الواو فاعتمَدَت على فتحةِ الناء فصارت ألفاً. والوَديُّ: فَسيل النَّخْل الذي يُقلَعُ للغَرْس، والواحدة وَدِيّة. وتقول: وَدَى فلانٌ فلاناً إذا أدَّى دِيته، قال جميل: ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني ويأدونه لغة. وأصل الدِيَة وِدية فحذفت الواو كما قالوا: شِية من الوشيِ. وتقول: وَدَى الحِمارُ فهو وادٍ إذا أنْعَظَ، ويقال: وَدَى بمعنى قَطَرَ منه الماء عند الإِنعاظِ، وقال الأغلب: كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى والوَدَى: الماء الذي يخرُجُ أبيضَ رقيقاً على أَثَر البول من الإنسان. ودد، أدد: الوَدُّ مصدر وَدِدْتُ، وهو يَوَدُّ من الأمنِية ومن المَودّة، وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً، ومنهم من يجعله على فَعَلَ يفعَلُ. والوِداد والوَدادُ مصدر مثل المَوَدّة. وهذا وِدُّكَ ووَديدُكَ كما تقول: حِبُّكَ وحَبيبُكَ، قال: فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي والوَدُّ: الوَتِدُ بلغة تَميم، فإذا صَغَّروا رَدُّوا التاءَ فقالوا وتَيد. والوَدُّ: صَنَم لقوم نوحٍ، وكان لقريش صَنَمٌ يدعُونَه وُدّاً. ومنهم من يَهمِز فيقول: أُدّ، وبه سُمِّيَ عَبدُ وُدٍّ، ومنه سُمِّيَ أُدُّ بنُ طابخِةَ جَدُّ تَميم أو جَدُّ مَعَدِّ بنِ عدنانَ. والإدُّ: الأمرُ الفَظيع، تقول: فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً. ولقد أدَّتْ فلاناً داهيةٌ تَؤُدُّه أَدّاً، قال رؤبة: ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا والإِدادة واحدة الإِداد، من قوله تعالى: "لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً"، أي أمراً فظيعاً. دادا، دودى: والدَّأْدَأَةُ: صوتُ وقع الحِجارة في المَسيل. والدَّأْوداء، ممدود، والجمع الدَّآدِئ، وهي ثلاثُ ليالٍ: خمسٌ وسِتٌّ وسَبعٌ وعشرون. وليلةٌ دَأداء: أشدُّ الليالي ظلمةً. الدَّوْداةُ: أرجوحة للصِّبيان، والجمع الدَّوادي، قال: كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني ويقال على غير قياس: الدَّءادي. وتَدَأْدَأَ الرجل إذا مال عن شيء فتَرَجَّحَ، ويقال: تَدَأْدَأَ، ودَأْدَأتْهُ حركَتُه. يدي: اليَدُ معروفة، ويَدُ النِّعمةِ هي السابِغة. ويَدُ الفَأسِ ونحوُها: مَقبِضُها، ويَدُ القَوْسِ: سِيَتُها. ويَد الدَّهْر: مَدَى زَمانِه، ويَدُ الريح: مَلِكُها، قال لبيد: إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها قال: ملا مُلِّكَتِ الريحُ تصريفَ السَّحاب وصفت بمِلْك اليَد. وهذه الضَّيْعةُ في يَدِ فلانٍ، أي في مِلكِه، ولا يقولون: في أيدي فلانٍ، ولكن يقولون: بين يَدَي لكل شيءٍ أمامَك، قال الله: "من بين أيديهم ومن خَلْفهم". وكقولهم: يَثُور الرَهَجُ بين يَدَي المَطَر، ويَهيجُ السِّبابُ بين يَدَي القتال، وقال الله تعالى: "بين يَدَي عذابٍ سديد. ويقال: يَدِيَ فلانٌ من يَدِه إذا شَلَّتْ، ورجلٌ مَيدِيٌ أي مقطوع اليَدِ من أصله. ويَدَيْتُ يَدَه أي ضَرَبتُ يَدَه، واليُداء: وَجَع اليَدِ. وأيْدَيْت عنده يَداً، أي أنعَمْتُ عليه. وأيْداهُ اللهُ، والمصدر اليد أو الأَيد. وتقول: ايدَيْتُ عن فلانٍ يَداً بيضاءَ: من النِّعمة. وإنّ فلاناً لذو مالٍ يَيدي به ويَبُوعُ أي يَبْسُط به يَدَيْه وباعَه. وذهَبَ القومُ أيدي سَبَا، وأيادي سَبَا، أي مُتفرقِّين في كل وجه، وكذلك الريحُ وغيرُه. وجمع يَد الإنسان والأشباح أيدي، وجِماعُ يَدِ النِّعمة أيادٍ ويَدِيٌّ، قال: فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما والنسبة إلى اليَدِ يَدِيٌّ على النقصان، إلى الأَبِّ أَبَويٌّ، لأنّهم يقولون: يَدانِ فلا تظهر الياء، ويقولون: أبَوانِ باِظهارِ الواو، قال: العجّاج: بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ ويقال: ثوبٌ يَدِيٌّ أي واسع، ويقال: عند جِدَّة الثوب، كأنّما رُفِعَتّ عنه الأيدي ساعَتَئِذٍ، ويقال: بل أراد أنّ الأيدي تتعاوَرُه. وتقول: هم يد واحدة على مَن سِواهم إذا كانَ أمرُهم واحداً، واعطيتُه مالاً عن ظهر يَدٍ يعني تَفَضُّلاً غيرَ قَرْضٍ ولا مُكافَأَةٍ. وخلع فلانٌ يدَه من الطاعةِ. ويقال: ثوب قصير اليَدِ إذا كان يقصر عن أن يُلتَحَفَ به.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR388 harfأَدَّتِ الناقة تَؤُدُّ أَدّاً، إذا رَجَّعَتْ الحنينَ في جوفها. والأَديدُ: الجلبةُ. وشديدٌ أَديدٌ اتباع له. والإدُّ بالكسر والإدَّةُ: الداهيةُ، والأمر الفظيع. ومن قوله تعالى: "لقد جِئتم شيئاً إدّاً"، وكذلك الآدُّ مثل فاعل. وجمع الإدَّةِ إدَدٌ. وأَدَّتْ فلاناً داهية تَؤُدُّهُ أَدّاً، بالفتح. والأَدُّ أيضاً: القوة. قال الراجز:
نَضَوْتُ عنـي شِـرَّةً وأَدَّامِن بعدِ ما كنتُ صُمُلاًّ نَهْدا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR yok31.658 harfMadde başı: أدّ(باب الهمزة في الذي يقال له المضاعف)
(أبّ) اعلم أن للهمزة والباء في المضاعف أصلين: أحدهما المرعَى، والآخر القَصْدَ والتهيُّؤ. أما الأول فقول الله عزّ وجلّ: ﴿وفَاكِهَةً وَأَبّاً﴾ [عبس 31]، قال أبو زيد الأنصاريّ: لم أسمع للأبِّ ذكراً إلاّ في القرآن. قال الخليل وأبو زيد: الأبُّ: المرعى، بوزن فَعْل. وأنشدَ ابنُ دريد:
جِذْمُنا قيسٌ ونجدٌ دارُنا *** ولنا الأبُّ به والمَكْرَعُ
وأنشدَ شُبيل بن عَزْرَة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR48 harfأ د د
بقيت منه في داهية إده ولقيت منه كل شده.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.166 harfالإِدُّ والإِدَّةُ: العَجبُ والأَمر الفظيع العظيم والداهية، وكذلك الآدّ مثل الفاعل، وجمعُ الإِدَّة إِدَدٌ؛ وأَمر إِدٌّ وصف به؛ هذه عن اللحياني. وفي التزيل العزيز: لقد جئتم شيئاً إِدّاً؛ قراءة القراء إِدّاً، بكَسر الأَلف، إِلا ما روي عن أَبي عمر وأَنه قرأَ: أَدّاً. قال: ومن العرب من يقول لَقد جئت بشيء آدّ مثل مادّ، قال: وهو في الوجوه كلها بشيء عظيم؛ وأَنشد ابن دريد:
يا أُمّنا ركبتُ أَمراً إِدّا،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR173 harf* أ د د * * الإدُّ * و * الإدَّةُ * بالكسر والتشديد فيهما الداهيةوالأمر الفظيع ومنه قوله تعالى ﴿شيئا إدّا﴾ و * أدَدٌّ * أبو قبيلة من اليمن والعرب تصرفه وجعلوه كثقب لا كعمر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.816 harfالإد والإدة بكسرهما: العجب والأمر الفظيع العظيم والداهية. والأمر المنكر، كالأد، بالفتح هكذا في سائر النسخ، والذي في اللسان: وكذلك الآد، مثل فاعل فلينظر. ج أي جمع إد إداد، بالكسر، وجمع إدة إدد، بكسر ففتح. والأد، مثل فاعل: الغلبة والقهر والقوة، قال:
نضون عني شـدة وإدا من ما كنت صملا نهدا
وأمر إد. وصف به، كذا عن اللحياني. وفي التنزيل لقد جئتم شيئا إدا قراءة
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR233 harfMadde başı: ءددأَدَّ
أَدَّ I , U ( n. ac. أَدّ 1 ),
a. Befell.
b. Carried off.
أَدّ
أَدّ 1 ,
a. Strength, power.
اِدّ
اِدّ 2 , اِدَّة 2t , ( pl. اِدَد 7 ),
a. Calamity, evil.
b. Wonder, marvel.
أَدِيْد
أَدِيْد 25 ,
a. Strong, powerful.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok21.908 harfMadde başı: ءددءدد
1.BAB
أدَّ - يَؤُدُّ (أَدَّ - يَئِدُّ) - إدّ - إدّا
أدَّ - يَؤُدُّ (أَدَّ - يَئِدُّ) + كائن + شيئاً أو أمراًً: يفبركه ويختلقه بشكل عجيب ومنكر وفظيع وشنيع: يصنع شيئاً ممسوخاً ومشوهاً ومنكراً فاسداً وغير صالح، يصعب قبوله والتعامل معه
إدّ: على وزن " فـِعل": اسم فعل من " أدَّ - يَؤدُّ ": وهو أيضاً ما يكون بفعل " أدَّ - يَؤُدُّ ": الشيء المنكر
Sîgalar(1)
Geçtiği ayetler(1)
لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا
İğrenç işAndolsun ki; ortaya çok kötü bir şey attınız.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أدد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli ve muzaaf |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فظع, عظم, نكر |
| Zıt Kök | سدد |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir yük veya gerilim altında çatlama ve kırılma noktasına gelme, tahammül sınırını aşan dehşet verici hadise |
| Çekirdek Özet 2 | Tevhid eksenini kıran, kozmik düzeni sarsacak ölçüde korkunç ve haddi aşan isnat |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeninin fıtri dengesini bozan iftira ve sapmaların ontolojik düzeyde yarattığı kırılma ve dehşet |
| Kritik Hata Riski | İfadenin yalnızca basit bir çirkinlik veya sıradan bir günah sayılarak kozmik fecaat boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أد | Yüklenme, gerilme, öne doğru bükülme ve baskı uygulama; nitekim أدم kökünde unsurları birbirine katıp uydurma ve kaynaştırma, أدي kökünde ise bir yükü veya borcu zorlayarak yerine ulaştırma anlamı görülür | د | İkinci bir د harfinin eklenmesiyle gerilim ve yük katlanarak sabitlenmiş, baskının nesneyi kırma ve patlatma derecesine ulaştığı dehşet verici bir felaket ve fecaat haline dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Gerilimi başlatan temel yöneliş, ortaya çıkan ilk itici güç ve sarsıcı hamle |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Gücün dayandığı ilk eşik, geçiş hattındaki baskı ve zorlanma |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşiğin ardı ardına iki kez zorlanması, tutulamaz hale gelen dayanılmaz direnç ve nihai kırılma |
| أدد | Gücün varlık eşiğini şiddetle zorlayıp ardışık engelleri parçalaması | Sınırları aşan bir baskı ve cüretle varlığın taşıma eşiğini çatlatıp gerilimi dehşet verici bir fecaate dönüştüren sarsıcı hareket |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Taşınması imkânsız derecede ağır bir yükün veya gerginliğin devenin belini büküp kırması, devenin sırtında ağır yaralar açan ezici ağırlık |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Düreyd tarafından nakledilen anonim kadim beyitte kök, tahammülü zor, haddi aşan korkunç ve dehşetli bir hadiseyi nitelemek üzere şöyle geçer: يا أُمّنا ركبتُ أَمراً إِدّا / رأَيتُ مشبوحَ الذِّراع نَهْدا / فنِلتُ منه رَشْفَاً وبَرْدا |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc bir beytinde felaket ve musibetleri tasvir ederken bu kökü kullanır: والإِدَدَ الإِدادَ والعَضائِلا; ayrıca Hz. Ali'nin bir rivayette Peygamber'e hitaben sarf ettiği ما لقيت بعدك من الإِدَدِ والأَوَدِ ifadesinde ided, ümmetin maruz kaldığı ağır fitne ve felaketleri anlatır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Kitābü'l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça kök أدد, Sami dillerinde baskı, gerilim, şiddet, yıkıcı felaket ve boyun eğdiren ağırlık bildiren fonetik köklerle akrabalık taşır. Erken Sami katmanında kökün çekirdeğini oluşturan ses grubu, bir varlığın taşıma kapasitesini aşarak onu bükülmeye zorlayan mekanik veya sembolik zorbalığı temsil eder. Akadca dilinde korku, dehşet, kararma ve kasvet anlamlarına gelen adāru fiili ile kavramsal ve fonetik bir yakınlık sezilir; ancak Arapçada kök ikizleşerek (muda'af yapıya bürünerek) daha ziyade akıl almaz büyüklükte bir fecaat, dehşetengiz bir iddia ve fıtratı sarsan cürüm manasında özelleşmiştir. İbranice ve Süryanicede doğrudan düzenli bir ses denkliğiyle birebir aynı formu karşılayan bağımsız bir üçlü kök kaydı sınırlıdır; kavram daha çok Arap dilinin kendi iç fonetik dinamiğinde hemzenin sarsıcı çıkışı ile dal harfinin sert ve kesici vuruşunun birleşimi üzerinden dehşet uyandıran aşırılığı ifade edecek bir semantik matrise kavuşmuştur.
Güven Muhtemel
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Lexicon ve David Cohen Semitik Kökler Sözlüğü.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أد çekirdeğinden türeyen muzaaf form | Güç, bükülme ve gerilme bildiren çekirdeğin ikizleşerek taşınması imkânsız bir ağırlık ve dehşet verici cürüm kalıbına dönüşmesi | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca adāru (kasvet, korku, dehşete düşme) ile kavramsal yakınlık | Varlığı sarsan ve içsel bir dehşet uyandıran durumların adlandırılmasında ortak Sami duyarlılığı | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan bir akrabalık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Lane's Lexicon ve David Cohen Semitik Kökler Sözlüğü.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أدد | Anlamlı | Dehşet verici büyüklük, fecaat, tahammül edilmez ağırlık | Akıl almaz cürüm, korkunç iddia ve varlığı sarsan musibet | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دأد | Anlamlı | Zifiri karanlık, ıssızlık, ayın son geceleri | Ayın görünmez olduğu en karanlık geceler (ed-de'dâ') ve ıssız çöl yolu | Ters dizilim; Kur'an'da geçmez |
| ددأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada müstakil bir kök olarak kullanılmaz |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أدد | Merkez | Kozmik fecaat, dehşet verici aşırılık | Varlığın ontolojik dengesini sarsacak derecede tahammül edilmez ve haddi aşan korkunç iddia | Çatlama noktasına getiren dehşetli ağırlık |
| فظع | Komşu | İğrençlik, dehşet, çirkinlik | أدد kökünde haddi aşma ve gerilim baskınken, bu kökte hislerin ve aklın nefret ettiği çirkinlik öne çıkar | Hissedilen tiksindirici dehşet |
| عظم | Komşu | Büyüklük, azamet, vahamet | عظم hem olumlu hem olumsuz büyüklüğü kapsarken, أدد yalnızca yıkıcı ve tahammül edilmez fecaate özgüdür | Nötr veya mutlak büyüklük |
| نكر | Komşu | Yabancılık, tanınmazlık, çirkinlik | نكر fıtrata yabancı ve kabul edilemez olanı anlatırken, أدد doğrudan varlığı sarsan bir patlama potansiyeli taşır | Bilinmeyen ve reddedilen kötülük |
| سدد | Zıt | Doğruluk, denge, isabet, gedikleri kapama | أدد sınırları çatlatıp yıkan bir fecaat iken, سدد her şeyi yerli yerine koyan ve yarığı kapatan dengedir | Ölçülü, isabetli ve yıkımı engelleyen tutum |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أدد | Korkunç fecaat, haddi aşan dehşetli iddia | Varlığı taşıma sınırında çatlatacak ağırlıkta akıl almaz cürüm | Kesin |
| Latince | Monstrum, nefandum | Canavarca fecaat, dile getirilemez dehşet | Ahlaki ve kozmik düzeni sarsan konuşulamaz cürmü karşılar; mekanik gerilim nüansı eksiktir | Güçlü |
| İngilizce | Monstrous thing, atrocious enormity | Dehşet verici cürüm, korkunç hadsizlik | Toplumsal ve ahlaki dehşeti iyi verir; ontolojik kozmik çatlama boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Ungeheuerlichkeit, Frevel | Akıl almaz fecaat, hadsiz cürüm | Normları ve sınırları altüst eden korkunç küstahlığı anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Chose monstrueuse, énormité | Korkunç fecaat, tahammül edilmez aşırılık | Mantığı ve vicdanı sarsan büyüklüğü ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İddan (إِدّاً) | Belirgin anlam ayrışması tespit edilmedi | Kur'an'da tek bir yerde, Rahman'a çocuk isnat edenlerin sözünün gökleri, yeri ve dağları sarsacak büyüklükte bir fecaat olduğunu beyan eden bağlamda geçer (Meryem 19:89) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzihi zedeleyen iddiaların tekfiri ve tenkit bağlamı | Allah'a veled veya cüz isnadının ontolojik ve akli imkânsızlığı; tevhidi yıkan bu isnadın alemin fesadına yol açacak fecaatte bir şirk oluşu | Mutlak tenzih zıddı en dehşetli cürüm |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Meryem 19:89 ayetinin lafız ve belağat tahlili | Şey'en idden ifadesinin ardından gelen göklerin çatlaması, yerin yarılması ve dağların yıkılması tasvirinin hakiki mi mecazi mi olduğu tartışması | Kozmosu infiale sürükleyen yıkıcı söz |
| Hadis | Fitne ve ahir zaman musibetleri rivayetleri | Hz. Ali'nin Peygamber'e hitabındaki ided ve eved kelimeleri ekseninde, İslam toplumunu sarsan büyük fitnelerin ve yıkıcı olayların nitelenmesi | Toplumu sarsan tahammülsüz felaketler |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk çatışması | Ontolojik sınır aşımı ve hadsiz isnat | Tenzih ilkesini yerle bir ederek varlığın yaratılış gayesini tahrip etme | Mutlak Bir olan Yaratıcı'ya parça ve nesil nispet etmenin meydana getirdiği en üst düzey inanç cinayeti | Kesin |
| İlmi | Temel aksiyomların ve epistemik temelin inkârı | Aksiyomatik çöküşe yol açan paradigma tahrifatı | Bilgi sisteminin dayandığı en temel mantıksal sütunları kırma | Bir sistemin kurucu aksiyomuna taban tabana zıt bir safsatayı merkeze yerleştirip aklı felç etme | Muhtemel |
| Siyasi | Meşruiyet zemini ve anayasal nizam | Meşruiyet zeminini dinamitleyen yıkıcı cürüm ve hıyanet | Toplumsal sözleşmeyi ve adalet sütunlarını parçalama | Otoritenin kurucu ahlaki ve hukuki zeminini yıkarak sistemi anarşi ve kaos uçurumuna sürükleme | Muhtemel |
| İktisadi | Mülkiyet ve değişim dengesi | Sistemi iflasa ve hiper-krize sürükleyen yapısal gasp | Değer ölçüsünü ve piyasa güvenini kökünden sarsma | Sözleşmelerin ve meşru mübadelenin temelini yok eden, tahammülü imkânsız bir soygun ve yıkım mekanizması üretme | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fizikte malzemenin kırılma noktası (ultimate tensile strength) ve tekillik (singularity) | Bir nesneye uygulanan mekanik gerilim ve baskının taşıma eşiğini aşarak maddenin yapısını patlatması veya matematiksel modelin tanımsızlık üreterek çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuk felsefesinde insanlığa karşı suçlar ve ontolojik kriz | Hukuk düzeninin ve ahlakın taşıyabileceği sınırların ötesine geçen, toplumsal varoluşu kökünden dinamitleyen akıl almaz cürümler | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sıradan bir 'kötü söz', 'büyük ayıp' ya da basit bir 'yanlış kanaat' olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kelime, evrenin fiziksel varoluşunu ayakta tutan adalet ve tevhid dengesini çatlatacak, gökleri parçalanmaya, yeri yarılmaya ve dağları çökmeye sevk edecek ontolojik bir fecaati niteler |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şirkin ve Allah'a çocuk isnat etmenin yalnızca teolojik bir kanaat farkı olarak görülüp evrensel düzen ve varlık hiyerarşisi üzerindeki dehşet verici sarsıntısının gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tevhid anlayışının ne derece mutlak ve tavizsiz olduğunu gösterir; Allah'a çocuk isnat etme sapkınlığının sıradan bir söz olmayıp varlığın sütunlarını sarsan en dehşetli cürüm olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Meryem Suresi'nin son bölümünde yer alan ve Hristiyan teolojisinin teslis veya veled iddialarını yerle bir eden kozmik tepki ayetlerinde (Meryem 19:88-93) doğrudan belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şirki ve teolojik sapmaları sadece bireysel bir vicdan tercihi gibi gören yüzeysel bakışı düzeltir; inançtaki fıtrat dışı sapmanın tüm kozmosu infiale sürükleyen ontolojik bir hadsizlik olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAğır bir yük veya çekme kuvveti altında malzemenin esneme sınırını aşarak kırılma ve patlama noktasına gelmesi.
- Soyut anlamFıtrat ve hakikat eksenini yerinden oynatan, varlığın taşıma kapasitesine sığmayan akıl almaz hadsizlik ve dehşetli iddia.
- Sistematik karşılıkBir sistemin ana taşıyıcı sütununu çökerten, varlık düzeninde yapısal felakete yol açan kozmik sapma noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sisteme uygulanan dış gerilimi ve sapma baskısını, sistemin dayanabileceği nihai kritik eşiği temsil eder. Gerilimin bu kritik sınırı aşması (), dış etki alanının ıraksamasını () yani sistemin ontolojik yapısında tam bir çöküş, patlama ve kozmik infial meydana gelmesini sembolize eder. Bu matematiksel durum, kökün ayette ifade ettiği göklerin çatlaması, yerin yarılması ve dağların yıkılması biçimindeki yapısal dağılmayı simgeler.