أزز
أ - ز - ز
KÖK- 2 geçiş
- 1 ayet
- 2 sîga
- 8 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kışkırtmak
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءزز · أزّ
Notlarım
Sözlükler(8)
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR420 harfالأزيز: صوت الرعد، وصوتُ غَلَيان القِدْر. وقد أَزَّتِ القِدْرُ تَؤُزُّ أزيزاً: غلتْ. وفي الحديث "أنّه كان يصلِّي ولجوفِهِ أزيزٌ كأزيرِ المِرجَل من البكاء". وائْتَزَّتِ القِدْرُ ائْتِزازاً، إذا اشتدَّ غليَانُها. والأزُّ: التهييج والإغراء. قال تعالى: "إنَّا أرْسَلْنا الشَياطينَ على الكافِرينَ تَؤُزُّهُمْ أَزّاً"، أي تُغْريهم على المعاصي. والأَزُّ: الاختلاط. وقد أَزَزْتُ الشيءَ أَؤُزُّهُ أَزّاً، إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR yok31.658 harfMadde başı: أزّ(باب الهمزة في الذي يقال له المضاعف)
(أبّ) اعلم أن للهمزة والباء في المضاعف أصلين: أحدهما المرعَى، والآخر القَصْدَ والتهيُّؤ. أما الأول فقول الله عزّ وجلّ: ﴿وفَاكِهَةً وَأَبّاً﴾ [عبس 31]، قال أبو زيد الأنصاريّ: لم أسمع للأبِّ ذكراً إلاّ في القرآن. قال الخليل وأبو زيد: الأبُّ: المرعى، بوزن فَعْل. وأنشدَ ابنُ دريد:
جِذْمُنا قيسٌ ونجدٌ دارُنا *** ولنا الأبُّ به والمَكْرَعُ
وأنشدَ شُبيل بن عَزْرَة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR218 harfأ ز ز
أزت البرمـة ولهـا أزيـز وهو صوت نشيشها.
وهالني أزيز الرعد وصدعني أزيز الرحا وهزيزها.
وأزه على كذا: أغراه به وحمله عليه بإزعاج.
وهـو يأتـز مـن كـذا: يمتعـض منـه وينزعج.
ومن المجاز: لجوفه أزيز.
أ ز ز أزت البرمـة ولهـا أزيـز وهو صوت نشيشها. وهالني أزيز الرعد وصدعني أزيز الرحا وهزيزها. وأزه على كذا: أغراه به وحمله عليه بإزعاج. وهـو يأتـز مـن كـذا: يمتعـض منـه وينزعج. ومن المجاز: لجوفه أزيز.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.178 harfأزّت القِدْرُ تَؤُزُّ وتَئِزُّ أَزّاً وأَزِيزاً وأَزازاً وائْتَزَّتِ ائْتِزازاً إِذا اشتدّ غليانها، وقيل: هو غليان ليس بالشديد. وفي الحديث عن مُطَرِّفٍ عن أَبيه، رضي الله عنه، قال: أَتيت النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو يصلي ولجوفه أَزِيزٌ كأَزِيزِ الـمِرْجَلِ من البكاءِ يعني يبكي، أَي أَن جوفه يَجِيش ويغلي بالبكاءِ؛ وقال ابن الأَعرابي في تفسيره: خَنِين، بالخاء المعجمة، في الجوف إِذا سمعه كأَنه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR191 harf* أ ز ز * الأَزِيزُ * صوت الرعد وصوت غليان القدر وفي الحديث ﴿أنه كان يصلي ولجوفه أزيز كأزيز المرجل من البكاء﴾ و * الأَزُّ * التهييج والإغراء ومنه قوله تعالى ﴿تؤزهم أزا﴾ أي تغريهم بالمعاصي
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.396 harfأزت القدر تئز وتؤز أزا وأزيزا وأزازا، بالفتح، وائتزت ائتزازا، وتأززت تأززا: اشتد غليانها، أو هو غليان ليس بالشديد. أز النار يؤزها أزا: أوقدها. أزت السحابة تئز أزا وأزيزا: صوتت من بعيد. والأزيز صوت الرعد. أز الشيء يؤزه أزا، وأزيزا، مثل هزه: حركه شديدا، وقال ابن سيده: هكذا رواه ابن دريد. قلت: وقال إبراهيم الحربي: الأز: الحركة، ولم يزد. في حديث سمرة: كسفت الشمس على عهد النبي صلى الله عليه وسلم
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR219 harfMadde başı: ءززأَزَّ
أَزَّ I , U ( n. ac. أَزّ 1 , أَزَاْز 22 , أَزِيْز 25 ),
a. Boiled, bubbled.
b. Flamed, blazed.
c. Kindled.
أَزَّة
أَزَّة 1t ,
a. Confusion.
أَزَز
أَزَز 4 ,
a. Fullness.
أَزِيْز
أَزِيْز 25 ,
a. Cold.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok14.501 harfMadde başı: ءززءزز
أَزَّ - يَؤُزّ
أَزَّ - يَؤُزُّ - أَزّ
أزَّ - يؤُزُّ + كائن + كائناً أو شيئاً: يهيجه ويجعله يضطرب ويتحرك داخلياً ويغلي ويفور: يغيظه ويغمه بشدة حتى بغلي ويضطرب نفسياً
أزَّ - يَؤُزُّ + كائن + شيئاً: يهيجه و يزيد حرارته وحركته واضطرابه الداخلي بما يشبه الغليان والفوران مع خروج صوت الهيجان والغليان والفوران (صوت الأزيز)
أزَّ - يَؤُزُّ + كائن +
Mücavir kökler4 mücavir (7 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا
KışkırtmakBilmiyor musun ki; kafirlerin üzerine, onları kışkırtan şeytanlar gönderdik.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أزز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) kök, hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هزز, حرض, وسوس |
| Zıt Kök | ثبط |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşin alttan alevlendirilmesiyle kazanın için için kaynaması, fokurdaması ve ses çıkarması |
| Çekirdek Özet 2 | Şeytani tahriklerin insanı alttan alta kaynatarak günaha ve taşkınlığa kışkırtması |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel tazyik ve galeyanın iradeyi zayıflatarak kontrolsüz eyleme dönüştüğü dinamik baskı |
| Kritik Hata Riski | Kökü sıradan bir fısıltı veya basit bir telkin sanarak, alttan alta kaynatıp galeyana getiren tazyik boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أز | Sıkışma, içten gelen bir tazyikle daralma ve sesli titreşim hareketi; nitekim aynı çekirdeği paylaşan أزر kökünde bele kuşak sarıp kuvvetle sıkıştırma ve destekleme, أزف kökünde ise vaktin daralıp yaklaşması ve sıkışıklık anlamı esastır | ز | İkizleşen keskin ses harfi, sıkışma hareketine kaynayan sıvının fokurdaması gibi sürekli bir titreşim, ritmik kaynama ve taşkınlık derecesinde bir tahrik boyutu kazandırmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilk itici kuvvet ve ısı enerjisi |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Keskin titreşim, sürtünme ve ses çıkaran ilk yarılma hareketi |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Titreşimin tekrarlanarak süreklilik kazanması ve ritmik sürtünme |
| أزز | İtici bir kuvvetin etkisiyle içten içe keskin titreşimler üreterek kaynamak, ritmik fokurdama ile kabı sarsacak bir basınca ulaşmak |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşin harlanmasıyla tencerenin veya kazanın şiddetle kaynaması, fokurdaması ve bu esnada çıkardığı tiz kaynama sesi (أزيز المرجل) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde Hz. Peygamber’in namazda ağlarken göğsünden gelen hıçkırık ve inilti sesi kaynayan kazanın fokurdamasına benzetilmiştir: ولجوفه أزيز كأزيز المرجل من البكاء |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, es-Sıhâh, Sünen-i Ebî Dâvûd.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde أزز kökü, kaynama, sürtünme, vızıltı veya hışırtı seslerini yansıtan onomatopoetik (ses taklidi) bir kökene dayanır. İbranicede ve genel Batı Sami dillerinde görülen benzer tınlamalı kökler; titreşim, fısıltı ve içsel bir itki ile ilişkilenir. Arapçada هزز kökündeki dışsal sarsma ve sallama hareketi ile نشش kökündeki kaynama sesi bu semantik matrisle doğrudan akrabadır. Kök, Klasik Arapçada sadece fiziki bir kaynama sesini (azîz) değil, aynı zamanda bir kimseyi içten içe kışkırtıp gayrete getirmeyi, heva ve arzuları alttan alta ateşleyerek galeyana sürüklemeyi ifade eden güçlü bir psikolojik mecaza dönüşmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هزز ve نشش kökleriyle ses ve anlam akrabalığı | Kazanın fokurdamasından doğan sesin, insanı sarsarak kışkırtan psikolojik bir itkiye genişlemesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki titreşim ve vızıltı bildiren yansıma kökler | Sıvının veya havanın sıkışarak çıkardığı ritmik sesin tahrik edici kuvvete dönüşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış katman tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أزز | Anlamlı | Kaynamak, fokurdamak, kışkırtmak | Kazanın kaynayıp ses çıkarması ve birini tahrik ederek harekete sevk etmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زأز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
| ززأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أزز | Merkez | Kışkırtma, kaynatma | Alttan alta kaynatarak, içsel bir galeyan ve basınç oluşturarak sevk etme | Tencerenin fokurdaması gibi içten kaynatarak tahrik etmek |
| هزز | Komşu | Sarsma, hareket ettirme | Dıştan tutarak sallama ve sarsma yoluyla hareket verme | Fiziksel ve dışsal hareket ön plandadır; içsel kaynama içermez |
| حرض | Komşu | Teşvik etme, kışkırtma | Bir eylemi yapması için sözle ve ısrarla gayrete getirme | İçsel bir fokurdamadan ziyade sözel ve bilinçli bir teşviktir |
| وسوس | Komşu | Fısıldama, telkin etme | Gizli, alçak sesle şüphe ve arzu aşılayarak zihni çelme | Azîz gibi kaynama ve şiddetli itki değil, ince ve gizli fisıltıdır |
| ثبط | Zıt | Engelleme, gevşetme | Hareketi durdurma, alıkoyma, isteği söndürme | Kaynatıp kışkırtmanın aksine yatıştırma ve hareketsiz bırakmadır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أزز | Kaynatmak, kışkırtmak | İçten fokurdatarak tahrik etmek ve kontrolsüzce harekete sevk etmek | Kesin |
| Latince | instigare, ebullire | Kışkırtmak, kaynamak | instigare dürtmeyi, ebullire kaynayıp köpürmeyi karşılar; iki anlamı tek gövdede birleştirmez | Güçlü |
| İngilizce | to instigate, to agitate, to seethe | Kışkırtmak, çalkalamak, için için kaynamak | Instigate tahriki, seethe içten kaynamayı verir; kökün fiziki ve ruhi birleşimini kısmen karşılar | Güçlü |
| Almanca | aufhetzen, sieden | Kışkırtmak, kaynamak | Aufhetzen tahriki ve kışkırtmayı, sieden fokurdamayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | inciter, bouillonner | Kışkırtmak, kaynamak | Inciter harekete geçirmeyi, bouillonner fokurdamayı aktarır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تؤزهم أزا | Şeytanların inkârcıları içten içe kaynatıp günaha ve taşkınlığa kışkırtması | Şeytani tahrik ve inkârcıların peygamberlere karşı durmaksızın isyana sürüklenmesi bağlamı (Meryem 19:83) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, vesvese ve şeytanın etkisi | Şeytanın insan üzerinde cebredici bir zorlama gücü mü yoksa sadece içsel bir tahrik ve kışkırtma yetkisi mi olduğu | Zorlama değil, heva ve arzuları alttan alta ateşleyerek insanı kaynama noktasına getirme |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Belirgin bir fıkhi hüküm veya ıstılah tartışması tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Meryem 19:83 tefsiri | Ayetteki azz lafzının şeytanın kışkırtma ve günaha sevk etme biçimini nasıl modellediği | Şeytanların insan hevasını tencere gibi kaynatarak taşkınlığa sürüklemesi mecazı |
| Hadis | Huşu, ağlama ve namaz halleri | Hz. Peygamber’in namaz kılarken göğsünden gelen sesin niteliği | Göğsün için için kaynaması ve bastırılan hüznün fokurdama sesi (أزيز المرجل) olarak kullanımı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet dinamikleri | Şeytani kışkırtma ve heva galeyanı | İnsanı günaha ve taşkınlığa sevk etme | Şeytanın insan nefsindeki zayıf noktaları ateşleyerek kaynama noktasına getirmesi | Güçlü |
| İlmi | Termodinamik ve psikolojik süreçler | Basınç ve tahrik mekanizması | Enerjinin yükselerek kontrol sınırını aşması | Sıvının kaynaması veya duyguların bastırılamaz bir taşkınlığa dönüşmesi | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kışkırtma ve manipülasyon | Provokasyon ve galeyana getirme | Kitleleri alttan alta tahrik ederek infiale sürükleme | Toplum kesimlerinin gizli telkinlerle kaynatılıp kontrolsüz eylemlere yöneltilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa spekülasyonu ve tüketim histerisi | Yapay talep kışkırtması | Tüketici arzularını körükleyerek paniğe sevk etme | Fiyatların veya talebin kışkırtılarak piyasada suni bir kaynama oluşturulması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik kaynama ve rezonans | Kapalı bir haznedeki sıvının tabandan ısı verilerek kaynama noktasına ulaşması ve iç basıncın kabı sarsarak ses çıkarması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal psikolojide kitle ajitasyonu | Birey ya da kitlelerin içsel dürtülerinin alttan alta beslenerek rasyonel kontrolün yitirildiği eylemsel taşkınlığa dönüştürülmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece soyut bir 'fısıldama' veya sıradan bir 'vesvese verme' düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün çekirdeğindeki kaynayan tencere metaforu gereğince, insanın iç yapısını alttan alta ateşleyip patlama noktasına ulaştıran dinamik ve sürekli bir tazyik süreci |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytanın etkisinin sadece pasif bir fısıltıdan ibaret olduğu zannedilir; oysa ayet, inkârcının teslim olduğu şeytani tazyikin onu içten içe kaynatarak çılgınca bir inkâr ve isyana sevk ettiğini beyan eder |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın manevi ve psikolojik sapma süreçlerini ne denli somut, dinamik ve sarsıcı fiziki metaforlarla resmettiğini gösterir; şeytani yönlendirmenin durağan değil, kaynayıp taşan bir basınç süreci olduğunu kavratır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların taşkınlık, inat ve peygamberlere karşı sergiledikleri hırçın düşmanlığın içsel saiklerini anlatan bağlamlarda, özellikle Meryem Suresi'nde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârcıların kötülüğü salt mantıksal bir tercihle değil, alttan alta körüklenen kontrolsüz bir iç galeyan ve şeytani tahrik dalgasıyla işlediklerini; şeytanın cebren değil, arzuları kaynatarak yönlendirdiğini fark ettirir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAteşle alttan ısıtılan tencerenin için için kaynayarak fokurdaması ve sarsılarak ses çıkarması.
- Soyut anlamBir varlığı içten içe tahrik edip kaynama noktasına getirerek irade dışı taşkın bir eyleme sevk etmek.
- Sistematik karşılıkİçsel dürtülerin alttan beslenen enerjiyle galeyan haline ulaşması ve iradeyi aşan bir kinetik patlamaya dönüşmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde dışarıdan uygulanan tahrik ve etki potansiyelini, zaman içinde biriken içsel hararet ve gerilim artışını temsil eder. Bu iki unsurun çarpımı iç basıncı artırır. Sistemdeki basınç (), direnç eşiğini () aştığında, bastırılamaz bir eylemsel taşkınlık ve dışa vurum hali () meydana gelir.