بطر
ب - ط - ر
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için) olabilir. Bir şeyi önemsememek, değer vermemek anlamında masdar olmuştur. Batee ile bu manada ilişkisi vardır. “Betır” yarık demektir. Mastar olarak yarmak, kesmek anlamlarına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için) olabilir. Bir şeyi önemsememek, değer vermemek anlamında masdar olmuştur. Batee ile bu manada ilişkisi vardır. “Betır” yarık demektir. Mastar olarak yarmak, kesmek anlamlarına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.269 harfباب الطاء والراء والباء ومعهما
ط ر ب، ر ط ب، ب ط ر، ر ب ط مستعملات
طرب:
الطَّرَب: الشَّوْق. والطَّرَب: ذَهابُ الحُزن، وحُلولُ الفَرَح طَرِب يَطْربُ طَرَباً فهو طَرِبٌ.
وطَرَّب في غِنائه تطريباً، إذا رَجَّع صَوْتَه، وأَطْرَبَني هذا الشَّيءُ.
والأَطْرابُ: نُقاوةُ الرَّياحينِ، وأذكاؤها.
واستعمل الطّربُ في الإبل في قوله: كالإبل الطِّراب أي: طَرِبَتْ للحُداء.
واسْتَطْرَبَ القَوْمُ، أي: طَرِبوا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR466 harfالبَطَرُ: الأَشَرُ، وهو شدَّة المرح. وقد بَطِرَ بالكسر يَبْطَرُ. وأَبْطَرَهُ المالُ. يقال: بَطِرْتَ عيشتَك، كما قالوا: رَشِدْتَ أَمْرَكَ. والبَطَرُ أيضاً: الحَيْرَةُ والدَهَشُ. وأَبْطَرَهُ، أي أدهشه.
وأَبْطَرْتُ فلاناً ذَرْعَهُ، إذا كلّفتَه أكثَرَ من طوقه. وبَطَرْتُ الشيءَ أبطُرُهُ بَطْراً: شققْته؛ ومنه سُمِّيَ البَيْطارُ، وهو المُبَيْطِرُ. وربما قالوا بَيْطرٌ. وقال:
شَقَّ البَيْطَرِ مِدْرَعَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.158 harfط ر ب
طرب ، طبر ، رطب ، ربط ، برط ، بطر : مستعملات .
طرب : قال الليث : الطَّربُ : الشوق . والطَّربُ : ذهاب الحزن وحلول الفرح .
وقال الأصمعي : الطَّربُ : خفّةٌ يجدها الرجلُ لشوقٍ أو فرح أو هَمّ ، وقال النابغة الجَعْدِيّ في الهَمّ :
وأراني طرِباً في أثرهم
طَربَ الواله أو كالمُخْتَبَلْ
ويقال : طَرّب فلانٌ في عنائه تطريباً : إذا رَجّع صوتَه وزيّنه ، وقال امرؤ القيس :
كما طرّب الطائرُ المُسْتَحر
إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.012 harf(باب الباء والطاء وما يثلثهما)
(بطغ) الباء والطاء والغين ([1]) أصلٌ واحد، وهو التلطُّخ بالشيء. قال الراجز([2]):
* لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ *
(بطل) الباء والطاء واللام أصلٌ واحد، وهو ذَهاب الشيء وقِلَّة مُكثه ولُبْثه. يقال بَطَلَ الشيءُ يَبطُل بُطْلاً وبُطُولاً. وسُمِّي الشيطانُ الباطلَ لأنه لا حقيقةَ لأفعاله، وكلُّ شيءٍ منه فلا مَرْجُوعَ لـه ولا مُعَوَّلَ عليه. والبَطَل الشُّجاع. قال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR305 harf- البطر: دهش يعتري الإنسان من سوء احتمال النعمة وقلة القيام بحقها، وصرفها إلى غير وجهها.
قال عز وجل: ﴿بطرا ورئاء الناس﴾ [الأنفال/47]، وقال: ﴿بطرت معيشتها﴾ [القصص/58] أصله: بطرت معيشته، فصرف عنه الفعل ونصب، ويقارب البطر الطرب، وهو خطة أكثر ما تعتري من الفرح، وقد يقال ذلك في الترح، والبيطرة: معالجة الدابة.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR792 harfب ط ر
فيه طرب وبطر وهو مجاوزة الحد في المرح وخفة النشاط والزعل.
ورجل أشر بطر وأبطره الغنـي.
وفقـر مخطـر خيـر مـن غنى مبطر.
وما أمطرت حتى أبطرت يعني السماء.
وإن الخصب يبطر الناس كما قال: وامـرأة بطيـرة: شديـدة البطـر.
وبيطـر الدابـة ببطـرة و " أشهـر مـن رايـة البيطـار " والدنيا فحبة: يوماً عند عطار ويوماً عند بيطار.
وعهدي به وهو لدوابنا مبيطر فهو اليوم علينا مسيطر.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.589 harfالبَطَرُ: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: قلة احتمال النِّعمة، وقيل: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. وأَبْطَرهُ أَي أَدهشه؛ وقيل: البَطَرُ الطُّغيان في النِّعْمَةِ، وقيل: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية. بَطِرَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ. والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح. وفي الحديث: لا ينظر الله يوم القيامة إِلى من جرَّ إِزَارَه بَطَراً؛ البَطَر: الطغيان عند النعمة وطول الغنى. وفي الحديث: الكِبْرُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR180 harf* ب ط ر * * البَطَرُ * الأشر وهو شدة المرح وبابه طرب و * أَبْطَرَهُ * المال يقال * بَطِرْتَ * عيشك كما قالوا رشدت أمرك وقد فسرناه في ر ش د قلت لم يفسره في ر ش د وإنما فسره في س ف ه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.214 harfالبطر، محركة: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: الأشر والمرح. قيل: قلة احتمال النعمة.
قيل: أصل البطر الدهش والحيرة يعتريان المرء عند هجوم النعمة عن القيام بحقها، كذا في مفردات الراغب، واختاره جماعة من المحققين العارفين بمواقع الألفاظ ومناسب الاشتقاق.
قيل: البطر في الأصل: الطغيان بالنعمة، أو عند النعمة، واستعمل بمعنى الكبر، وفي بعض النسخ: أو بدل الواو.
قيل: هو كراهية الشيء من غير أن يستحق
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.890 harfبَطِرَ
1 بَطِرَ طر بطر , aor. بَطَرَ , inf. n. بَطَرٌ, He exulted; or exulted greatly, or excessively; and behaved insolently and unthankfully, or ungratefully: or he exulted by reason of wealth, and behaved with pride and self-conceitedness, and boastfulness, and want of thankfulness: or he behaved with the utmost exultation, &c.: or he rejoiced, and rested his mind upon things agreeable with
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR603 harfبَطَرَ
بَطَرَ I , U ( n. ac. بَطْر 1 ),
a. Lanced; slit.
بَطِرَ
بَطِرَ A ( n. ac. بَطَر 4 ),
a. Exulted; boasted; was petulant.
b. Was un grateful, ingrate, thankless.
c. Was perplexed, confounded.
أَبْطَرَ
أَبْطَرَ IV ,
a. Perplexed; confounded.
b. Elated, rendered overbearing, insolent.
بِطْر
بِطْر 2 [ acc. Alif ],
a. For nought.
بَطَر
بَطَر 4 ,
a. Conceit; insolence; petulance.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.585 harfبطر
بَطِرَ - يَبْطَرُ - بَطَر - بَطَراً
بَطِرَ - يَبْطَرُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يكرهه ويعافه تكبراً وتبختراً على غيره رغم نفعه وحسنه، وذلك لكثرة ما عنده منه
بَطَر: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل " بَطِرَ - يَبْطَرُ ": إظهار كره النعمة والخير لكثرتها وتوفرها تكبراً على الآخر
بَطَراً: حال من " بَطَر": بشكل يبدون فيه البطر
{ ولا تكونوا كالذين
بطر بَطِرَ - يَبْطَرُ - بَطَر - بَطَراً بَطِرَ - يَبْطَرُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يكرهه ويعافه تكبراً وتبختراً على غيره رغم نفعه وحسنه، وذلك لكثرة ما عنده منه بَطَر: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل " بَطِرَ - يَبْطَرُ ": إظهار كره النعمة والخير لكثرتها وتوفرها تكبراً على الآخر بَطَراً: حال من " بَطَر": بشكل يبدون فيه البطر ﴿ولا تكونوا كالذين خرجوا من ديارهم بطرا ورئاء الناس﴾: خرجوا من ديارهم تكبراً على الناس ليروهم في نعمتهم وكيف أنهم يزهدون بما تركوا خلفهم واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " البطر والرفاهية والتكبر"، وهي: فَرِهَ - يَفْرَهُ، تَرِفَ - يَتْرَفُ، مَرِحَ - يَمْرَحُ، بَطِرَ - يَبْطَرُ، مَنَّ - يَمُنُّ (المتعدي)، أَشِرَ - يَأْشَرُ بَطَرَ ﴿وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ(58)﴾ القصص بَطَراً ﴿ولا تكونوا كالذين خرجوا من ديارهم بطرا ورئاء الناس ويصدون عن سبيل الله والله بما يعملون محيط(47)﴾ الأنفال مختار الصحاح ● [بطر] ب ط ر: البَطَرُ الأشر وهو شدة المرح وبابه طرب و أَبْطَرَهُ المال يقال بَطِرْتَ عيشك كما قالوا رشدت أمرك وقد فسرناه في ر ش د قلت لم يفسره في ر ش د وإنما فسره في س ف ه الراغب بطر - البطر: دهش يعتري الإنسان من سوء احتمال النعمة وقلة القيام بحقها، وصرفها إلى غير وجهها. قال عز وجل: }بطرا ورئاء الناس﴿[الأنفال/47]، وقال:﴾بطرت معيشتها{ [القصص/58] أصله: بطرت معيشته، فصرف عنه الفعل ونصب، ويقارب البطر الطرب، وهو خطة أكثر ما تعتري من الفرح، وقد يقال ذلك في الترح، والبيطرة: معالجة الدابة. ملخص اللسان وجوه اللفظ : ثَقُل به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر وهو شدّة المَرَح. الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. التبختر، قلة احتمال النِّعمة الطُّغيان في النِّعْمَةِ، هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية. الطغيان عند النعمة وطول الغنى. 1. بَطِرَ، بالكسر، يَبْطَرُ وأَبْطَرَه المالُ وبَطِرَ بالأَمر: ثَقُل به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر 2. البَطَرُ: النشاط، 3. البَطَرُ: التبختر، 4. البَطَرُ: قلة احتمال النِّعمة، 5. البَطَرُ: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. 6. البَطَرُ الطُّغيان في النِّعْمَةِ، 7. البَطَرُ: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية. 8. والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح. 9. البَطَر: الطغيان عند النعمة وطول الغنى. 10. الكِبْرُ بَطَرُ الحَقّ؛ هو أَن يجعل ما جعله الله حقّاً من توحيده وعبادته باطلاً، 11. وكم أَهلكنا من قرية بَطِرَتْ مَعِيشَتَها؛ نصب معيشتها بإسقاط في وعمل الفعل، 12. وبَطِرَ الرجلُ وبَهِتَ. 13. وأَبْطَرَه حِلْمَهُ: أَدْهَشَهُ وبَهَتَهُ عنه. 14. وأَبْطَرَه ذَرْعَهُ: حَمَّلَهُ فوق ما يُطيق، 15. : بَطِرَ فلانٌ هِدْيَةَ أَمْرِه إِذا لم يهتد له وجهله ولم يقبله؛ 16. وبَطِرَ النِّعْمَةَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ: لم يشكرها. 17. وذهب دَمُه بِطْراً أَي هَدَراً؛ 18. وبَطَرَ الشيءَ يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً، فهو مبطور وبطير: شقه. 19. والبَطْرُ: الشَّقُّ؛ 20. والمُبَيْطِرُ، مُعالجُ الدوابِّ ؛ 21. والبِيَطْرُ: الخَيَّاط؛ 22. ورجل بِطْرِيرٌ: متمادٍ في غَيِّه، لسان العرب ● - بطر: البَطَرُ: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: قلة احتمال النِّعمة، وقيل: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. وأَبْطَرهُ أَي أَدهشه؛ وقيل: البَطَرُ الطُّغيان في النِّعْمَةِ، وقيل: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية. بَطِرَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ. والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح. وفي الحديث: لا ينظر الله يوم القيامة إِلى من جرَّ إِزَارَه بَطَراً؛ البَطَر: الطغيان عند النعمة وطول الغنى. وفي الحديث: الكِبْرُ بَطَرُ الحَقّ؛ هو أَن يجعل ما جعله الله حقّاً من توحيده وعبادته باطلاً، وقيل: هو أَن يتخير عند الحق فلا يراه حقّاً، وقيل: هو أَن يتكبر من الحق ولا يقبله. وقوله عز وجل: وكم أَهلكنا من قرية بَطِرَتْ مَعِيشَتَها؛ أَراد بَطِرت في معيشتها فحذف وأَوصل؛ قال أَبو إِسحق: نصب معيشتها بإسقاط في وعمل الفعل، وتأْويله بَطِرَتْ في معيشتها. وبَطِرَ الرجلُ وبَهِتَ بمعنى واحد. وقال الليث: البَطَرُ كالحَيْرَة والدَّهَشِ، والبَطَرُ كالأَشَرِ وغَمْطِ النعمة. وبَطِرَ، بالكسر، يَبْطَرُ وأَبْطَرَه المالُ وبَطِرَ بالأَمر: ثَقُل به ودَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّم ولا ما يؤخر. وأَبْطَرَه حِلْمَهُ: أَدْهَشَهُ وبَهَتَهُ عنه. وأَبْطَرَه ذَرْعَهُ: حَمَّلَهُ فوق ما يُطيق، وقيل: قطع عليه معاشه وأَبْلَى بَدَنَه؛ وهذا قول ابن الأَعرابي، وزعم أَن الذَّرْعَ البَدَنُ، ويقال للبعير القَطُوفِ إِذا جارى بعيراً وَسَاعَ الخطْوِ فَقَصُرَتْ خُطاه عن مُباراته: قد أَبْطَرَه ذَرْعَهُ أَي حَمَّلَهُ أَكثر من طَوْقِه؛ والهُبَعُ إِذا مَاشَى الرُّبَعَ أَبْطَرَه ذَرْعَه فَهَبَعَ أَي استعان بِعُنُقه ليَلْحَقَهُ. ويقال لكل من أَرْهَقَ إِنساناً فحمَّلَه ما لا يطيقه: قد أَبْطَرَه ذَرْعَه. وفي حديث ابن مسعود عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنَّه قال: الكِبْرُ بَطَرُ الحقِّ وغَمْصُ النَّاس؛ وبَطَرُ الحقِّ أَن لا يراه حقاً ويتكبر عن قبوله، وهو من قولك: بَطِرَ فلانٌ هِدْيَةَ أَمْرِه إِذا لم يهتد له وجهله ولم يقبله؛ الكسائي: يقال ذهب دمه بِطْراً وبِطْلاً وفِرْغاً إِذا بَطَلَ، فكان معنى قوله بَطْرُ الحقِّ أَن يراه باطلاً، ومن جعله من قولك بَطِرَ إِذا تحير ودَهِشَ، أَراد أَنه تحير في الحق فلا يراه حقّاً. وقال الزجاج: البَطَرُ الطغيان عند النعمة. وبَطَرُ الحقِّ على قوله: أَن يَطْغَى عند الحق أَي يتكبر فلا يقبله. وبَطِرَ النِّعْمَةَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ: لم يشكرها. وفي التنزيل: بَطِرَتْ معيشتها. وقال بعضهم: بَطِرْتَ عَيْشَك ليس على التعدي ولكن على قولهم: أَلِمْتَ بَطْنَك ورَشِدْتَ أَمْرَكَ وسَفِهْتَ نَفْسَك ونحوها مما لفظه لفظ الفاعل ومعناه معنى المفعول. قال الكسائي: وأَوقعت العرب هذه الأَفعال على هذه المعارف التي خرجت مفسرة لتحويل الفعل عنها وهو لها، وإِنما المعنى بطرت مَعِيشَتُها وكذلك أَخواتها، ويقال: لا يُبْطِرَنَّ جهلُ فلان حلْمَكَ أَي لا يُدْهِشْكَ عنه. وذهب دَمُه بِطْراً أَي هَدَراً؛ وقال أَبو سعيد: أَصله أَن يكون طُلاَّبُه حُرَّاصاً باقتدار وبَطَر فيحرموا إِدراك الثَّأْر. الجوهري: وذهب دمه بِطْراً، بالكسر، أَي هَدَراً. وبَطَرَ الشيءَ يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً، فهو مبطور وبطير: شقه. والبَطْرُ: الشَّقُّ؛ وبه سمي البَيْطارُ بَيْطاراً والبَطِيرُ والبَيْطَرُ والبَيْطارُ والبِيَطْرُ، مثل هِزَبْرٍ، والمُبَيْطِرُ، مُعالجُ الدوابِّ: من ذلك؛ قال الطرمّاح: يُساقِطُها تَتْرَى بِكُلِّ خَميلَةٍ، كبَزْغِ الِبيَطْرِ الثِّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ ويروى البَطِير؛ وقال النابغة: شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها، طَعْنَ المُبَيْطِرِ إِذْ يَشْفِي مِنَ العَضَد المدرى هنا قرن الثور؛ يريد أَنه ضرب بقرنه فريصة الكلب وهي اللحمة التي تحت الكتف التي تُرْعَدُ منه ومن غيره فأَنفذها. والعَضَدُ: داء يأْخذ في العَضُد. وهو يُبَيْطِرُ الدواب أَي يعالجها، ومعالجته البَيْطَرَةُ. والبِيَطْرُ: الخَيَّاط؛ قال: شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمامِ وفي التهذيب: باتَتْ تَجيبُ أَدْعَجَ الظَّلاَمِ، جَيْبَ البِيَطِرِ مِدْرَعَ الهُمامِ قال شمر: صَيَّر البيطار خَيَّاطاً كما صُير الرجلُ الحاذقُ إِسْكافاً. ورجل بِطْرِيرٌ: متمادٍ في غَيِّه، والأُنثى بِطْرِيرَةٌ وأَكثر ما يستعمل في النساء. قال أَبو الدُّقَيْشِ: إِذا بَطِرَت وتمادت في الغَيّ. مقاييس اللغة: بطر الباء والطاء والراء أصلٌ واحد وهو الشَّقُّ، وسُمِّي البَيطار لذلك، ويقال له أيضاً المُبَيْطِر؛ قال النّابغة: شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها شَكَّ المُبَيْطِر إِذْ يَشْفِي من العَضَدِ فالعضَدُ دَاءٌ يأخُذُ في العَضُد. ويُحمَل عليها البَطَر، وهو تَجاوُزُ الحدِّ في المَرَح. وأما قولهم: ذهب دَمُه بَطْراً، فقد يجوز أن يكون شاذّاً عن الأصل، ويمكن أن يقال إنّه شقَّ مَجْراه شَقّاً فذهب، وذلك إذا أُهْدِر. القاموس المحيط: البَطَرُ، محرَّكةً النَّشاطُ، والْأَشَرُ، وقِلَّةُ احْتمالِ النِّعْمَةِ، والدَّهَشُ، والحَيْرَةُ، أو الطُّغْيانُ بالنِّعْمَةِ، وكراهِيَةُ الشيءِ من غيرِ أن يَسْتَحِقَّ الكَراهَةَ، فِعْلُ الكُلِّ كفَرِحَ. وبَطَرُ الحَقِّ أن يَتَكَبَّرَ عنهُ فلا يَقْبَلهُ. وبَطَرَهُ، كنَصَرَهُ وضَرَبَهُ شَقَّهُ. والبَطيرُ المَشْقوقُ، ومُعالِجُ الدوابِّ، كالبَيْطَرِ والبَيْطارِ والبِيَطْرِ، كهِزَبْرٍ، والمُبَيْطِرِ، وصَنْعَتُهُ البَيْطَرَةُ. وكهِزَبْرٍ الخَيَّاطُ، وبهاءٍ ثَلاثَةُ مَواضِعَ بالمَغْرِبِ. والبِطْريرُ، كخِنْزيرٍ الصَّخَّابُ الطويلُ اللِّسانِ، والمُتَمادي في الغَيِّ، وهي بهاءٍ. وأبْطَرَهُ أدْهَشَهُ، وجَعَلَهُ بَطِراً. وأبْطَرَهُ ذَرْعَهُ حَمَّلَهُ فَوْقَ طاقَتِهِ، أو قَطَعَ عليه مَعاشَهُ، وأبْلَى بَدَنَهُ. وذَهَبَ دَمُهُ بِطْراً، بالكسر هَدَراً. ونَصْرُ بنُ أحمدَ بن البَطِرِ، ككَتِفٍ محدِّثٌ. تاج العروس: ب ط ر البَطَرُ محرَّكَةً : النَّشَاطُ وقيل : التَّبَخْتُرُ وقيل : الأشَرُ والمَرَحُ . قيل : قِلَّةُ احتمالِ النِّعْمَةِ قيل : أصْلُ البَطَرِ الدَّهْشُ والحَيْرَةُ يَعْتَرِيَان المرءَ عند هُجُومِ النِّعمةِ عن القيام بحَقِّها كذا في مُفْردات الرّاغبِ واختَارَه جماعةٌ من المحقِّقِين العارِفِين بمواقعِ الألفاظِ ومَناِسِبِ الاشتقاقِ قيل : البَطَرُ في الأصل : الطُّغْيَانُ بالنِّعْمَة أو عند النِّعْمَة واستُعْمِلَ بمعنى الكِبْر وفي بعض النُّسَخ : أو بدل الواو قيل : هو كَرَاهِيَةُ الشَّيْءِ من غيرِ أن يَسْتَحِقَّ الكَرَاهَةَ . وفِعْلُ الكلِّ بَطِرَ كفَرِحَ فهو بَطِرٌ وفي الحديث : " لا يَنْظُرُ الله يومَ القِيَامَةِ إلى مَن جَرَّ إزَارَه بَطَراً في حديث آخَرَ : " الكِبْرُ بَطَرُ الحَقِّ " وهو أن يَجْعُلَ ما جَعَلَه اللهُ حَقّاً مِن توحِيدِه وعبادتِه باطلاً وقيل : هو أن يَتَجَبَّر عند الحقِّ فلا يَراه حقّاً وقيل : هو أَن يَتَكَبَّر عنه أي عن الحقِّ . وفي بعض الأصول من الحقّ فلا يَقْبلُه قلتُ : والحديثُ رَواه ابنُ مسعودٍ وقال بعضُهم : هو ألاَّ يَرَاه حقاً وَيَتَكَبَّر عن قَبُوله وهو مِن قولك : بَطِرَ فلانٌ هِدَايَةَ أمْرِه إذا لم يَهْتَدِ له وجَهِلَه ولم يَقْبَلْه وفي الأساس : ومن المجاز : بَطِرَ فلانٌ النِّعْمةَ اسْتَخَفَّها فكَفَرها ولم يَسْتَرْجِحْها فيَشْكُرَها ومنه قولُه تعالَى : " وكم أهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها " قال أبو إسحاق : نَصَبَ مَعِيشَتَها بإسقاط في وَعَمل الفِعْل وتأْويلُه : بَطِرَتْ في مَعيشَتِهَا . وقال بعضُهُم : بَطِرَتْ عَيْشَكَ ليس على التَّعَدِّي ولكنْ على قوله : ألِمْتَ بَطْنَكَ ورَشِدْتَ أَمْرَك وسَفِهْتَ نَفْسَكَ ونحوها مّما لفظُه لفظُ الفاعِلِ ومعناه معنَى المفعول قال الكسائيُّ : وأوْقَعَتِ العربُ هذه الأفعالَ على هذه المَعَارِفِ العربُ التي خَرجتْ مفسِّرَةً لتحويلِ الفِعْل عنها وهُو لها . وبطَره كنَصَرَهَ وضَرَبَه يَبْطُرُه ويَبْطِرُه بَطْراً فهو مبْطُورٌ وبَطِيرٌ : شَقَّه . والبَطِيرُ : المَشْقُوقُ كالمَبْطُورِ . البَطِيرُ : مُعَالِجُ الدَّوابِّ كالبَيْطَر كحَيْدَرٍ والبَيْطَارِ والبِيَطْرِ كَهِزَيْرٍ والمُبَيْطِرِ . ومِن أمثالهم : " أشْهَرُ من رايَةِ البَيْطَارِ " . " والدُّنيا قَحْبَةٌ يوماً عند عَطّارٍ ويوماً عند بَيْطَارٍ " وعَهْدِي بِه وهو لِدَوابِّنا مُبَيْطِرٌ فهو الآن علينا مُسَيْطِرٌ " وقال الطِّرِمّاح : يُساقِطُها تَتْرى بكلِّ خَمِيلَةٍ ... كبَزْغِ البِيَطْرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ . ويُرْوَى : البَطِير وقال النابغة : " شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَهاطَعْنَ المُبَيْطِرِ إذْ يَشْفِي مِن العَضَدِ . قال شيخُنا : والمُبَيْطِرُ مّما أَلْحَقُوه بالمُصَغَّرَاتِ وليس بمُصَغَّرٍ قال أئِمَّةُ الصَّرْفِ : هو كأَنَّه مُصَغَّرٌ وليس فيه تَصْغِيرٌ ومثلُه المُهَيْنِمُ والمُبَيْقِرُ والمُسَيْطِرُ والمُهَيْمِنُ فقولُ ابنُ التِّلِمْسَانِيِّ في حواشِي الشِّفَاءِ تَبَعاً : للعَزِيزِ : وليس في الكلام اسمٌ على مُفَيْعِلٍ غيرُ مُصَغَّرٍ إلا مُسَيْطِرٌ ومُبَيْطِرٌ . ومُهَيْمِنٌ . قُصُورٌ ظاهِرٌ بل رُبَّمَا يُبْدي الاستقراءُ غيرَ ما ذَكَرَ واللهُ أعلَمُ قلتُ : أَوْرَدَهم ابنُ دُرَيْدٍ في الجَمْهَرة هكذا وسيأْتي في ب ق ر . وصَنْعَتُه البَيْطَرَةُ وهو يُبَيْطِرُ الدَّوابَّ أي يُعَالِجُهَا . من المجاز : البِيَطْرُ كهِزَبْرٍ : الخَيّاطُ رَواه شَمِرٌ عن سَلَمَةَ قال الراجز : " شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ . وفي التَّهْذِيب : باتَتْ تَجِيبُ أَدْعَجَ الظّلامِ ... جَيْبَ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ . قال شَمِرٌ : صَيَّرَ البَيْطَارَ خَيَّاطاً كما صَيَّرُوا الرَّجُلَ الحاذِقَ إسْكَافاً البَيْطَرَةُ : بهاءٍ : ثلاثةُ مواضعَ بالمَغْرِب . والبِطْرِيرُ كخِنْزِيرٍ ويُروَى بالظّاء أيضاً وهو أعلَى : الصَّخّابُ الطَوِيلُ اللِّسَانِ هكذا ضَبَطَه أبو الدُّقَيْشِ بالطّاء المُهملَة البِطْرِيرُ : المُتَمَادِي في الغَيِّ وهي بهاءٍ وأكثرُ ما يُسْتَعْمَلُ في النِّسَاءِ قال أبو الدُّقَيْش : إذا بَطِرَتْ وتَمَادَتْ في الغَيِّ . بَطِرَ الرَّجلُ وبَهِتَ بمعنىً واحدٍ وذلك إذا دَهِشَ فلم يَدْرِ ما يُقَدِّمُ ولا يُؤَخِّرُ . وأبْطَرَهَ حِلْمَه : أَدْهَشَه وَبَهَتَه عنه . أبْطَرَه المالُ : جَعَلَه بَطِراً من المَجاز : أبْطَرَه ذَرْعَه أي حَمَّلَه فوقَ طاقَتِه . وفي الأساس : ولا تُبْطِرَنَّ صاحبَك ذَرْعَه أي لا تُقْلِق إمْكَانَه ولا تَسْتَفِزَّه بأَن تُكَلِّفَه غير المُطَاقِ . وذَرْعَه من بَدَل الاشْتِمال . أو معناه قَطَعَ عليه مَعاشَه وأبْلَى بَدَنَه وهذا قولُ ابنِ الأعرابيّ وزَعَمَ أنّ الذَّرْعَ البَدَنُ ويُقال للبَعِيرِ القَطُوفِ إذا جارَى بَعِيراً وَسَاعَ الخُطْوَةِ فَقَصُرَتْ خُطَاه عن مُبَاراتِه : قد أبْطَرَه ذَرْعَه أي حَمَّلَه على أكْثَرَ مِن طَوْقِه والهُبَعُ إذا ماشَى الرُّبَعَ : أبْطَرَه ذَرْعَه فَهَبَعَ أي استعانَ بعُنُقِه لِيَلْحَقَه ويُقَال لكلِّ مَن أَرْهَقَ إنساناً فحَمَّلَه ما لا يُطِيقُه : قد أَبْطَرَه ذَرْعَه من المجاز قولُهم : ذَهَبَ دَمُه بِطْراً بالكسر وكذا بِطْلاً إذا ذَهَبَ هَدَراً وبَطَلَ قَالَه الكِسَائيُّ وقال أبو سَعِيد : أصلُه أن يكونَ طُلاّبُه حُرّاصاً باقتدارٍ وبَطَرٍ فيُحْرَمُوا إدراكَ الثَّأْرِ . وفي الأساس : بِطْراً أي مَبْطُوراً مُسْتَخَفّاً حيثُ لم يُقْتَصَّ به أبو الخَطَّابِ نَصْرُ بنُ أحمدَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ البَطِرِ ككَتِفٍ القاري البزّار محدِّثٌ سمع بإفادةِ أخيه عن أبي عبدِ الله بن البَيع وابنِ رزقويْهِ وأبي الحُسَيْن بن بشرانَ وتفرَّد في وقْته ورحلَ إليه الناسُ رَوَى عنه أبو طاهرٍ السِّلَفِيُّ وأبو الفتح ابن البّطِّيّ وشهدةُ الكاتبةُ وُلْدَ سنة 398 ، وتُوفي في 16 ربيع الأول سنة 494 ، وأخوه أبو الفضل محمّدُ بن أحمدَ الضَّرِيرُ رَوَى عن أبي الحَسَن بن رزقويْهِ وتوفي سنَةَ 460 ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : قولُهم : وما أمْطَرَتْ حتَّى أَبْطَرَتْ يَعْنِي السَّمَاءَ والخِصْبُ يُبْطِرُ النّاسَ . وفَقْرٌ مُخْطِرٌ خيرٌ مِن غِنىً مُبْطِر . وامرأةٌ بَطيرَة : شَدِيدَةُ البَطَرِ . ومن المَجَاز : لا يُبْطِرَنَّ جَهْلُ فلانٍ حِلْمَكَ أي لا يَجعله بَطِراً خَفِيفاً . وهو بهذا عالِمٌ بَيْطَارٌ وأبو محمّدٍ عبدُ الله بنُ محمّدِ بنِ إسحاقَ البَيْطَارِيُّ : مُحَدِّثٌ نَزَلَ بمصرَ في موضعٍ معروفٍ ببِلال البَيْطار فنُسِبَ إليه عن مالكٍ وابنِ لَهِيعَةَ وتُوُفِّي سنةَ 231
Mücavir kökler17 mücavir (27 toplam)
- عيش
1 ortak ayet · Ekmek demektir
- حوط
1 ortak ayet · Çeper, çit demektir
- ورث
1 ortak ayet · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
- صدد
1 ortak ayet · Alıkoyarlar
- دور
1 ortak ayet · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
- كون
2 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- قري
1 ortak ayet · Kasaba
- هلك
1 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
- سكن
1 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- قلل
1 ortak ayet · Az
- خرج
1 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- سبل
1 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
Geçtiği ayetler(2)
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ
Çalım satmakHem yurtlarından böbürlenerek ve insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah yolundan alıkoyanlar gibi olmayın. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بطر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أشر, طغى, مرح, غمط |
| Zıt Kök | شكر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir dokunun veya kabın içten gelen basınçla yarılması, yırtılması ve sınırını aşması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık, refah ve güvenlik karşısında haddi aşarak nimeti hazmedememe ve şımarma hali |
| Çekirdek Özet 3 | Nimeti taşıyamayan sistemin iç denge sınırlarını patlatarak kendi yıkımını hazırlaması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir böbürlenme sayarak nimetin taşıyıcı ahlaki kapasiteyi patlatması boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بط | Bir yapının içten yarılması, kesilmesi, boşluğun veya sıvının aniden dışarı fışkırması; nitekim بطأ kökünde ağırlık ve takatsizlikten ötürü geride kalıp açılma, بطش kökünde gücün şiddetle dışarı patlaması, بطل kökünde iç tutarlılığın yarılıp yok olması ve بطن kökünde iç hazne ve derin yarık anlamı belirgindir | ر | İçten gelen basıncın ve yarılmanın süreklilik, taşkınlık ve dışa vurulan bir hareket kazanarak ahlaki ve fiili bir taşmaya, haddi aşan bir hafiflik ve şımarıklığa dönüşmesi |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Korunaklı bir iç alanı, kabı, bünyeyi veya nimetin toplandığı kapalı hazneyi temsil eder |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Bünyeyi çepeçevre saran sınırı, kuşatıcı dengeyi ve tutma kapasitesini imler |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Sınırı zorlayan, en tepeye tırmanan, baskın ve öne fırlayan yönü gösterir |
| بطر | Bünyeyi kuşatan iç dengenin, tepeden ve dışarıdan gelen aşırı basınç veya hafiflikle çeperini yırtarak dışa taşması, sınır tanımaz bir taşkınlıkla patlaması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya canlı dokuyu yarmak, kesmek ve açmaktır; nitekim hayvanların yaralarını, şişliklerini yarıp tedavi eden cerraha veya nallayıcıya bu kökten türetmeyle el-baytâr veya el-mubeytar denmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | en-Nâbiğa eş-Şubyânî divanında bir hayvanın omuzundaki şişliğin cerrah tarafından yarılıp akıtılmasını tasvir ederken kökü ilk fiziksel anlamıyla şöyle kullanmıştır: شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها / شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi et-Tırımmah, devenin ayak tabanındaki nasırların açılmasını işin ehli bir cerrahın yarayı yarmasına benzeterek kökü şöyle zikreder: يَساقِطَها تَتْرَى بكلّ خَميلةٍ / كبَزْغِ البِيطَرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde بطر kökünün maddi ve cerrahi anlam alanı olan yarma, hayvan cerrahlığı ve tedavi etme boyutu, Doğu Akdeniz havzasındaki mesleki ve tıbbi etkileşimlerle yakından ilişkilidir. Klasik Arap dilcileri kökün çekirdeğini doğrudan yarmak (eş-şakk) eylemine bağlarken, hayvan cerrahı anlamına gelen sözcüğün Geç Aramice ve Süryanice üzerinden Grekçe hippiatros kelimesinden bölge dillerine ödünçlendiği filolojik çalışmalarda belgelenmiştir. Ancak Arap dilinde kök, hem bu somut cerrahi yarılma hem de yerli bir semantik dönüşümle nimetin ve zenginliğin ağırlığını taşıyamayıp içten yarılma, dengeyi yitirerek şımarma ve şaşkınlığa düşme (el-hayra ve’d-deheş) anlamında geniş bir iç mecaz ağı üretmiştir. İbranice ve Aramice katmanlarında doğrudan ahlaki bir kibir olarak بطر yerine kabarma ve taşma anlamı veren kökler öne çıkarken, Arapça bu kökü zihinsel ve ahlaki bir sınır aşımıyla özelleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yarmak, kesmek ve kabı patlatmak | Somut bir dokuyu yarma eyleminden, nimetin ve refahın kabı çatlatacak derecede kişiyi şımartıp taşkınlığa sürüklemesine geçilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Aramice biṭyārā hattı | Tıbbi ve cerrahi yarma anlamı bölge dillerinde müşterekken, şımarıklık ve taşkınlık nüansı Arapçanın kendi anlamsal matrisinde baskınlaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe hippiatros biçiminden geçiş | Hayvan cerrahlığı teriminin erken dönem diller arası temasla Arapçalaşması ve kök sistemine intibak ettirilmesi söz konusudur | Güçlü |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Fraenkel Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen ve Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بطر | Anlamlı | Yarmak, şımarmak, haddi aşmak | Nimetin bolluğu karşısında taşıma sınırını aşarak taşkınlık ve şaşkınlık göstermek | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| برط | Anlamlı | Kesmek, rüşvet vermek, kurnazlık | Hasmı susturmak için bir şeyi kestirip atmak veya el altından mal vererek hakkı kesmek | Kur'an'da geçmez |
| طبر | Anlamlı | Balta ile kesmek, sıçramak | Keskin bir aletle yarıp geçmek veya bir engelin üzerinden fırlayıp aşmak | Kur'an'da geçmez |
| طرب | Anlamlı | Duygu taşkınlığı, hafiflik | Aşırı neşe veya üzüntü sebebiyle iç dengenin sarsılıp hafiflik göstermesi hali | Kur'an'da geçmez, hedef kökle hafiflik ortaklığı vardır |
| ربط | Anlamlı | Bağlamak, düğümlemek, sabitlemek | Dağılmaya müsait bir unsuru bir araya getirip sıkıca tutmak ve muhafaza etmek | Kur'an'da geçer, hedef kökün yarılma hareketine zıt bir bağlama içerir |
| رطب | Anlamlı | Yaş ve taze olmak, yumuşamak | Katı ve kuru halden kurtularak esnek, taze ve sulu bir kıvama kavuşmak | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بطر | Merkez | Nimet karşısında taşkınlık ve haddi aşma | Nimetin bolluğunu hazmedemeyip kabından taşarak küstahlaşma | İç taşıma kapasitesinin yarılıp dengenin bozulmasıdır |
| أشر | Komşu | Şiddetli şımarıklık ve kendini beğenme | Aşırı sevinçten kaynaklanan kontrolsüz bir küstahlık boyutu taşır | İçsel taşkınlıktan ziyade dışa yansıyan kibirli eğlenceye odaklanır |
| طغى | Komşu | Haddini ve sınırını bütünüyle aşma | Her türlü güç, otorite veya zenginlikte sınırı çiğneyip geçmektir | Daha genel bir sınır ihlalidir; kök fiziksel su taşkınından gelir |
| مرح | Komşu | Çalım satma ve sevinçten havalara girme | Beden diline yansıyan hafiflik, yürüyüşte salınma ve gösteriştir | Nimetin ağırlığından çok fiziki neşe ve çalıma odaklanır |
| غمط | Komşu | Nimeti ve hakkı küçümseme, hakir görme | Verilen iyiliğe değer vermeyip nankörlükle yok sayma eylemidir | Nimeti taşımaktan aciz olup tepki göstermenin pasif nankörlük yönüdür |
| شكر | Zıt | Nimeti bilip hakkını vererek muhafaza etme | Verilen nimeti yerli yerince kullanıp kaynağını ikrar etmektir | Bünyenin nimeti taşıyarak denge ve verimlilik üretmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بطر | Nimetle haddi aşmak, yarmak | Refahın ağırlığını taşıyamayıp iç dengenin yarılması ve taşkınlık gösterme hali | Kesin |
| Latince | Petulantia, insolentia | Şımarıklık, küstahça haddi aşma | Haddini bilmezlik ve toplumsal normları hiçe sayan cüretkarlık anlamını karşılar, cerrahi yarılma kökünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Insolence, petulance, wantonness | Refah taşkınlığı, şımarıklık | Aşırı bolluğun getirdiği kural tanımaz hafifliği karşılar; kökün iç basınçla yırtılma yönünü tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Übermut, Zügellosigkeit | Dizginsizlik, hadsiz taşkınlık | Güç ve neşenin kontrolden çıkarak ölçüsüzlüğe dönüşmesini karşılar; nimeti hazmedememe boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| Fransızca | Insolence, arrogance repue | Tokluğun getirdiği hadsizlik | Doygunluğun ve bolluğun sebep olduğu ahlaki gevşeklik ve şımarıklığı ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَطَرًا | Savaşta ve güç gösterisinde hadsiz bir çalım satma, kibir ve şımarıklık | Müşrik ordusunun Bedir'e kibir ve gösterişle çıkışını tasvir eden bağlam; Enfâl 8:47 |
| بَطِرَتْ | Nimet ve refah içinde yüzerek haddi aşma, nankörleşme ve şımararak helake sürüklenme | Zenginlik ve güvenlik içinde yaşarken taşkınlık edip helak edilen kadim şehirlerin akıbeti; Kasas 28:58 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidrac ve ilahi ceza doktrini | Kulun refah ve nimet karşısında haddini aşmasının helak sebebi sayılıp sayılmayacağı | Nimetin ahlaki bir imtihan olduğu ve taşınamayan zenginliğin yıkıcı bir cezaya dönüşmesi |
| Fıkıh | İnfak, israf ve haddi aşan harcamalar | Kamu düzenini bozan şımarıkça harcama ve gösteriş yürüyüşlerinin hükmü | Malın sınırları çiğneyecek ve hakları hiçe sayacak biçimde harcanmasının yasaklanması |
| Tefsir | Helak edilen kavimlerin sosyolojik tahlili | Şehirlerin çöküşünü hazırlayan temel ahlaki ve iktisadi yozlaşma nedeni | Zenginliğin şükür yerine taşkınlık ve sınır tanımaz bir nobranlığa evrilmesi |
| Hadis | Kibir ve hakikati inkar tanımları | Kibrin hakkı inkar etmek ve insanları küçümsemek olarak açıklanması | Hadisteki بطر الحق ifadesinde hakkı hazmedemeyip küstahça geri çevirme tavrı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve nimet bilinci | Nimetin ağırlığını taşıyamama krizi | Ahlaki dengeyi bozma | Nimeti Allah'tan bilmeyip kendi gücünün eseri sanarak ilahi sınırlara başkaldırma | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve epistemik ahlak | Zihinsel tokluk ve nobranlık | Hakikate karşı körleşme | Kendi birikimini mutlak görerek hakkı reddetme ve delili küçümseme refleksi | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve kamu gücü | Otoritenin kibre ve şımarıklığa evrilmesi | Meşruiyet sınırını aşma | Askeri veya siyasi gücün toplumu ezici ve dışlayıcı bir gösteriye dönüştürülmesi | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve servet dağılımı | Sermayenin haddi aşan tüketim taşkınlığı | Sosyal yapıyı parçalama | Servetin adil dolaşım yerine lüks, israf ve başkalarını hor görme aracına dönüşmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve aşırı iç basınç patlaması | Bir kabın veya iletkenin taşıma kapasitesinin üzerinde basınca maruz kalarak cidarlarından çatlaması ve yapının dağılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal çürüme ve refah körlüğü | İktisadi zenginliğin ahlaki sorumluluk mekanizmalarını felç ederek kurumları içten içe çökertmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca basit bir sevinç, şımarıklık veya bireysel kibir gösterisine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir medeniyetin veya toplumun sahip olduğu refahı, barışı ve zenginliği taşıyacak ahlaki kaplara sahip olamaması sebebiyle kendi kendini imha sürecine sokması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki helak nedenlerinin iktisadi ve ahlaki boyutu yerine yalnızca teolojik inkara indirgenmesi; zenginliğin kendiliğinden değil, ahlaki hazımsızlık sebebiyle yıkım getirdiğinin anlaşılamaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan ve toplum tasavvurunda felaketlerin sadece yokluktan değil, bilakis taşınamayan bolluk ve güçten kaynaklandığını gösteren anahtar bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir savaşı bağlamında güç sarhoşluğunu anlatan ayetlerde ve tarihte helak edilmiş müreffeh kavimlerin çöküş dinamiklerini bildiren kıssalarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çöküşün dışsal bir darbeyle değil, içerideki ahlaki çatlama ve sınır tanımaz taşkınlıkla başladığını ortaya koyarak sathi tarih okumalarını düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlı bir dokuyu, apseli yarayı veya kapalı bir hazneyi içten gelen baskıyla yararak açmak ve içindekini sınırın dışına fışkırtmak.
- Soyut anlamNimet, zenginlik ve zafer gibi varlık unsurlarının ağırlığını taşıyamayan nefsin, ahlaki sınırlarını çatlatıp küstahça ve sorumsuzca taşkınlık göstermesi.
- Sistematik karşılıkİktisadi veya siyasi refahın toplumsal ahlak kapasitesini aşması sonucunda sistemin dengesini yitirerek kendi kendini çökerttiği entropik kırılma hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sisteme giren refah, güç ve nimet miktarını; ise o bünyenin ahlaki, hukuki ve zihinsel taşıma kapasitesini temsil eder. Bu oran 1'i aştığında, yani nimet taşıma kapasitesinden fazla olup bünye tarafından hazmedilemediğinde ile ifade edilen kökün taşkınlık hali doğar. Bunun sonucunda sistemdeki düzensizlik ve bozulma artarak () kaçınılmaz bir helake ve yapısal çöküşe yol açar.