بطر
ب - ط - ر
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için) olabilir. Bir şeyi önemsememek, değer vermemek anlamında masdar olmuştur. Batee ile bu manada ilişkisi vardır. “Betır” yarık demektir. Mastar olarak yarmak, kesmek anlamlarına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için) olabilir. Bir şeyi önemsememek, değer vermemek anlamında masdar olmuştur. Batee ile bu manada ilişkisi vardır. “Betır” yarık demektir. Mastar olarak yarmak, kesmek anlamlarına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.269 harfباب الطاء والراء والباء ومعهما
ط ر ب، ر ط ب، ب ط ر، ر ب ط مستعملات
طرب:
الطَّرَب: الشَّوْق. والطَّرَب: ذَهابُ الحُزن، وحُلولُ الفَرَح طَرِب يَطْربُ طَرَباً فهو طَرِبٌ.
وطَرَّب في غِنائه تطريباً، إذا رَجَّع صَوْتَه، وأَطْرَبَني هذا الشَّيءُ.
والأَطْرابُ: نُقاوةُ الرَّياحينِ، وأذكاؤها.
واستعمل الطّربُ في الإبل في قوله: كالإبل الطِّراب أي: طَرِبَتْ للحُداء.
واسْتَطْرَبَ القَوْمُ، أي: طَرِبوا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR466 harfالبَطَرُ: الأَشَرُ، وهو شدَّة المرح. وقد بَطِرَ بالكسر يَبْطَرُ. وأَبْطَرَهُ المالُ. يقال: بَطِرْتَ عيشتَك، كما قالوا: رَشِدْتَ أَمْرَكَ. والبَطَرُ أيضاً: الحَيْرَةُ والدَهَشُ. وأَبْطَرَهُ، أي أدهشه.
وأَبْطَرْتُ فلاناً ذَرْعَهُ، إذا كلّفتَه أكثَرَ من طوقه. وبَطَرْتُ الشيءَ أبطُرُهُ بَطْراً: شققْته؛ ومنه سُمِّيَ البَيْطارُ، وهو المُبَيْطِرُ. وربما قالوا بَيْطرٌ. وقال:
شَقَّ البَيْطَرِ مِدْرَعَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.158 harfط ر ب
طرب ، طبر ، رطب ، ربط ، برط ، بطر : مستعملات .
طرب : قال الليث : الطَّربُ : الشوق . والطَّربُ : ذهاب الحزن وحلول الفرح .
وقال الأصمعي : الطَّربُ : خفّةٌ يجدها الرجلُ لشوقٍ أو فرح أو هَمّ ، وقال النابغة الجَعْدِيّ في الهَمّ :
وأراني طرِباً في أثرهم
طَربَ الواله أو كالمُخْتَبَلْ
ويقال : طَرّب فلانٌ في عنائه تطريباً : إذا رَجّع صوتَه وزيّنه ، وقال امرؤ القيس :
كما طرّب الطائرُ المُسْتَحر
إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.012 harf(باب الباء والطاء وما يثلثهما)
(بطغ) الباء والطاء والغين ([1]) أصلٌ واحد، وهو التلطُّخ بالشيء. قال الراجز([2]):
* لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ *
(بطل) الباء والطاء واللام أصلٌ واحد، وهو ذَهاب الشيء وقِلَّة مُكثه ولُبْثه. يقال بَطَلَ الشيءُ يَبطُل بُطْلاً وبُطُولاً. وسُمِّي الشيطانُ الباطلَ لأنه لا حقيقةَ لأفعاله، وكلُّ شيءٍ منه فلا مَرْجُوعَ لـه ولا مُعَوَّلَ عليه. والبَطَل الشُّجاع. قال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR305 harf- البطر: دهش يعتري الإنسان من سوء احتمال النعمة وقلة القيام بحقها، وصرفها إلى غير وجهها.
قال عز وجل: ﴿بطرا ورئاء الناس﴾ [الأنفال/47]، وقال: ﴿بطرت معيشتها﴾ [القصص/58] أصله: بطرت معيشته، فصرف عنه الفعل ونصب، ويقارب البطر الطرب، وهو خطة أكثر ما تعتري من الفرح، وقد يقال ذلك في الترح، والبيطرة: معالجة الدابة.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR792 harfب ط ر
فيه طرب وبطر وهو مجاوزة الحد في المرح وخفة النشاط والزعل.
ورجل أشر بطر وأبطره الغنـي.
وفقـر مخطـر خيـر مـن غنى مبطر.
وما أمطرت حتى أبطرت يعني السماء.
وإن الخصب يبطر الناس كما قال: وامـرأة بطيـرة: شديـدة البطـر.
وبيطـر الدابـة ببطـرة و " أشهـر مـن رايـة البيطـار " والدنيا فحبة: يوماً عند عطار ويوماً عند بيطار.
وعهدي به وهو لدوابنا مبيطر فهو اليوم علينا مسيطر.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.589 harfالبَطَرُ: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: قلة احتمال النِّعمة، وقيل: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. وأَبْطَرهُ أَي أَدهشه؛ وقيل: البَطَرُ الطُّغيان في النِّعْمَةِ، وقيل: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية. بَطِرَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ. والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح. وفي الحديث: لا ينظر الله يوم القيامة إِلى من جرَّ إِزَارَه بَطَراً؛ البَطَر: الطغيان عند النعمة وطول الغنى. وفي الحديث: الكِبْرُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR180 harf* ب ط ر * * البَطَرُ * الأشر وهو شدة المرح وبابه طرب و * أَبْطَرَهُ * المال يقال * بَطِرْتَ * عيشك كما قالوا رشدت أمرك وقد فسرناه في ر ش د قلت لم يفسره في ر ش د وإنما فسره في س ف ه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.214 harfالبطر، محركة: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: الأشر والمرح. قيل: قلة احتمال النعمة.
قيل: أصل البطر الدهش والحيرة يعتريان المرء عند هجوم النعمة عن القيام بحقها، كذا في مفردات الراغب، واختاره جماعة من المحققين العارفين بمواقع الألفاظ ومناسب الاشتقاق.
قيل: البطر في الأصل: الطغيان بالنعمة، أو عند النعمة، واستعمل بمعنى الكبر، وفي بعض النسخ: أو بدل الواو.
قيل: هو كراهية الشيء من غير أن يستحق
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.890 harfبَطِرَ
1 بَطِرَ طر بطر , aor. بَطَرَ , inf. n. بَطَرٌ, He exulted; or exulted greatly, or excessively; and behaved insolently and unthankfully, or ungratefully: or he exulted by reason of wealth, and behaved with pride and self-conceitedness, and boastfulness, and want of thankfulness: or he behaved with the utmost exultation, &c.: or he rejoiced, and rested his mind upon things agreeable with
بَطِرَ 1 بَطِرَ طر بطر , aor. بَطَرَ , inf. n. بَطَرٌ, He exulted; or exulted greatly, or excessively; and behaved insolently and unthankfully, or ungratefully: or he exulted by reason of wealth, and behaved with pride and self-conceitedness, and boastfulness, and want of thankfulness: or he behaved with the utmost exultation, &c.: or he rejoiced, and rested his mind upon things agreeable with natural desire: syn. of the inf. n. أَشَرٌ, (S, A, L, Msb, TA,) and مَرَحٌ; (L, TA;) the former of which signifies شِدَّةٌ المَرَحِ, (S, A,) and مُجَاوَزَةُ الحَدِّ فِى مَرَحٍ: (A:) he was, or became, stupified, deprived of his reason, confounded, or amazed, (S, K, Er-Rلghib,) bearing wealth ill, or in an evil manner, performing little of the duty imposed on him by it, and turning it to a wrong purpose: (Er-Rلghib, TA, * TK:) this is said to be the primary signification: (TA:) he was, or became, stupified, or confounded, and knew not what to prefer nor what to postpone: (TA:) he was, or became, confounded, perplexed, or amazed, by reason of fright: (As, S voce بَحِرَ:) he behaved exorbitantly, or insolently, with wealth, (K, TA,) or on the occasion of having wealth: and this, also, is said to be the primary signification: (TA:) he had, or exercised, little of the quality of bearing wealth [in a becoming, or proper, manner]: (K:) he behaved proudly: (TA:) he regarded a thing with hatred, or dislike, without its deserving to be so regarded: he was, or became, brisk, lively, or sprightly: (K:) accord. to some, he walked with an elegant and a proud and self-conceited gait, with an affected inclining of the body from side to side. (TA.) It is said in a trad., لَا يَنْظُرُ اللّٰهُ يَوْمَ القِيَامَةِ مَنْ جَرَّ اـِزَارَهُ بَطَرًا [God will not look, on the day of resurrection, upon him who drags along his wrapper of the lower part of the body in exultation and insolence, or pride: meaning one who wears too long a wrapper of the lower part of the body]. (TA.) ― -b2- بَطِرْتَ عَيْشَكَ (tropical:) [Thou exultedst, or exultedst greatly, or excessively, and behavedst insolently and unthankfully, or ungratefully, &c., in thy manner of life,] is a phrase similar to رَشِدْتَ أَمْرَكَ; (S, TA;) and in like manner بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا, in the Kur [xxviii. 58]; in which the verb is not trans., but the subst. is put in the accus. case because of فِى understood before it. (Aboo-Is-hلk.) ― -b3- لَا أَبْطَرُ الغِنَى (assumed tropical:) I do not, or will not, domineer, or assume superiority, over others when I am rich. (Ham p. 517.) ― -b4- بَطِرَ النِّعْمَةَ (tropical:) He held wealth, or the favour, or benefit, in light estimation, and was unthankful, or ungrateful, for it. (A.) ― -b5- بَطِرَ هِدَايَةَ أَمْرِهِ (assumed tropical:) He refused the right direction as to the management of his affair, and was ignorant of it. (TA.) ― -b6- It is said in a trad., that pride is بَطَرُ الحَقِّ, which means (tropical:) The considering as false, or vain, what God has pronounced to be the truth, or our duty; namely, the confession of his unity, and the obligation of rendering Him religious service: or the being confounded at considering truth, or duty, and not seeing it to be true, or incumbent: (TA:) or the disdaining the truth, or right, and not accepting it or not admitting it. (K.) -A2- بَطَرَهُ, aor. بَطُرَ (S, K) and بَطِرَ , (K,) inf. n. بَطْرٌ, (S, Msb,) He cut it, or divided it, lengthwise; slit it; split it. (S, Msb, K.) Hence the appellation بَيْطَارٌ. (S, Msb.)
ابطرهُ 4 ابطرهُ أبطر أبطره ابطره ابطرة بطر It rendered him such as is termed بَطِر; it (wealth) caused him to exult, or to exult greatly, or excessively, and to behave insolently and unthankfully, or ungratefully: &c.: [see بَطِرَ:] (S, A:) it stupified him, deprived him of his reason, confounded him, or amazed him. (S, K.) You say, مَا أَمْطَرَتْ حَتَّى أَبْطَرَتْ It (the sky) rained not until it caused [men] to exult, or to exult greatly, &c. (A.) ― -b2- ابطر حِلْمَهُ (tropical:) It (the ignorance of a person) caused his (another's) clemency, moderation, or gravity, to become converted into inordinate exultation, and insolence, or the like, and levity. (A.) ― -b3- ابطرهُ حِلْمَهُ (tropical:) It stupified, confounded, or amazed, him, so as to turn him from his clemency, moderation, or gravity. (TA.) ― -b4- ابطرهُ ذَرْعَهُ (tropical:) He imposed upon him more than he was able to do; (S;) what was above his power: (K:) ذرعه is here a substitute for its antecedent to indicate an implication therein: (A:) you say this when a slow-paced camel has endeavoured in vain to keep pace with another camel; and when any man has imposed upon another a difficulty beyond his power: (TA:) or the meaning is, he cut off his means of subsistence, and wasted his body: (IAar, K:) ذرع signifying the “ body. ” (IAar.)
بَيْطَرَ Q. Q. 1 بَيْطَرَ بيطر , inf. n. بَيْطَرَةٌ, He practised [farriery, the veterinary art, or] the art of the بَيْطَار. (Msb.) ― -b2- هُوَ يُبَيْطِرُ الدَّوَابَّ He treats beasts, or horses and the like, medically, or curatively. (TA.)
ذَهَبَ دَمُهُ بِطْرًا ذَهَبَ دَمُهُ بِطْرًا ذ (tropical:) His blood went unrevenged, (Ks, S, A, K,) being held in light estimation. (A.)
بَطِرٌ بَطِرٌ طر بطر part. n. of بَطِرَ, (Msb, TA,) Exulting, or exulting greatly, or excessively, and behaving insolently and unthankfully, or ungratefully: or exulting by reason of wealth, and behaving with pride and self-conceitedness, and boastfulness, and want of thankfulness: or behaving with the utmost exultation, &c.: see its verb. (A, Msb, TA.)
بَطِيرٌ بَطِيرٌ طير بطير Cut, or divided, lengthwise; slit; split; (K;) as also ↓ مَبْطُورٌ. (TA.) -A2- See also بَيْطَارٌ.
اِمْرَأَةٌ بَطِيرَةٌ اِمْرَأَةٌ بَطِيرَةٌ ذ A woman who behaves with much بَطَر, i. e. exultation, and insolence and unthankfulness, or ingratitude, &c.: [see بَطِرَ.] (A.) [See also what next follows.]
بِطْرِيرٌ بِطْرِيرٌ بطرير Clamorous; long-tongued: and one who perseveres in error: fem. with ة: (K:) but it [the former] is mostly used in relation to women, (TA,) and as signifying a woman who exults, or exults greatly, or excessively, and behaves insolently and unthankfully, or ungratefully, (تَبْطَرُ,) and perseveres in error: (ADk:) [it is said in the TA that some say بِظْرِيرٌ, and that this is the more approved; but Az says,] Lth cites, from ADk, the phrase اِمْرَأَةٌ بِطْرِيرٌ as meaning a clamorous, long-tongued woman; لِأَنَّهَا قَدْ بَطِرَتْ وأَشِرَتٌ [because of her insolent behaviour]: and says that, accord. to Aboo-Kheyreh, it is امراة بِظْرِيرٌ; her tongue being likened to the بَظْر: but Lth adds, the saying of ADk is preferable in my opinion, and more correct. (T in art. بظر.)
بَيْطَرٌ بَيْطَرٌ بيطر : see بَيْطَارٌ.
بِيَطْرٌ بِيَطْرٌ بيطر : see بَيْطَارٌ. ― -b2- [Hence,] A tailor. (Sh, S, * K.) A poet says, (calling a tailor a بيطر, like as one calls a skilful man an اـِسْكَاف, Sh, TA,) شَقَّ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ [Like as the tailor cuts lengthwise, or slits, the woollen tunic of the valiant chief]. (Sh, S.)
بَيْطَرَةٌ بَيْطَرَةٌ بيطر بيطره بيطرة [Farriery; the veterinary art;] the art of the بَيْطَار. (S, K.) [See Q. Q. 1.]
بَيْطَارٌ بَيْطَارٌ بيطار (S, Msb, K) and ↓ بِيَطْرٌ (S, K) and ↓ بَيْطَرٌ and ↓ بَطِيرٌ (K) and ↓ مُبَيْطِرٌ (S, K) [A farrier; one who practises the veterinary art;] one who treats beasts, or horses and the like, medically, or curatively: (K:) from بَطَرَهُ, explained above. (S, Msb. *) أَشْهَرُ مِنْ رَايَةِ البَيْطَارِ [More commonly known than the sign of the farrier, app. meaning a sign which, I suppose, the itinerant farrier carried about with him,] (A, TA) is one of the proverbs of the Arabs. (TA.) ― -b2- You say, also, هُوَ بِهٰذَا عَالِمٌ بَيْطَارٌ (tropical:) [He is knowing and skilful in this: see also بِيَطْرٌ]. (A.)
مَبْطُورٌ مَبْطُورٌ مبطور : see بَطِيرٌ.
مُبَيْطِرٌ مُبَيْطِرٌ مبيطر : see بَيْطَارٌ.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR603 harfبَطَرَ
بَطَرَ I , U ( n. ac. بَطْر 1 ),
a. Lanced; slit.
بَطِرَ
بَطِرَ A ( n. ac. بَطَر 4 ),
a. Exulted; boasted; was petulant.
b. Was un grateful, ingrate, thankless.
c. Was perplexed, confounded.
أَبْطَرَ
أَبْطَرَ IV ,
a. Perplexed; confounded.
b. Elated, rendered overbearing, insolent.
بِطْر
بِطْر 2 [ acc. Alif ],
a. For nought.
بَطَر
بَطَر 4 ,
a. Conceit; insolence; petulance.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.585 harfبطر
بَطِرَ - يَبْطَرُ - بَطَر - بَطَراً
بَطِرَ - يَبْطَرُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يكرهه ويعافه تكبراً وتبختراً على غيره رغم نفعه وحسنه، وذلك لكثرة ما عنده منه
بَطَر: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل " بَطِرَ - يَبْطَرُ ": إظهار كره النعمة والخير لكثرتها وتوفرها تكبراً على الآخر
بَطَراً: حال من " بَطَر": بشكل يبدون فيه البطر
{ ولا تكونوا كالذين
Mücavir kökler17 mücavir (27 toplam)
- عيش
1 ortak ayet · Ekmek demektir
- حوط
1 ortak ayet · Çeper, çit demektir
- ورث
1 ortak ayet · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
- صدد
1 ortak ayet · Alıkoyarlar
- دور
1 ortak ayet · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
- كون
2 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- قري
1 ortak ayet · Kasaba
- هلك
1 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
- سكن
1 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- قلل
1 ortak ayet · Az
- خرج
1 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- سبل
1 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
Geçtiği ayetler(2)
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ
Çalım satmakHem yurtlarından böbürlenerek ve insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah yolundan alıkoyanlar gibi olmayın. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بطر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أشر, طغى, مرح, غمط |
| Zıt Kök | شكر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir dokunun veya kabın içten gelen basınçla yarılması, yırtılması ve sınırını aşması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık, refah ve güvenlik karşısında haddi aşarak nimeti hazmedememe ve şımarma hali |
| Çekirdek Özet 3 | Nimeti taşıyamayan sistemin iç denge sınırlarını patlatarak kendi yıkımını hazırlaması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir böbürlenme sayarak nimetin taşıyıcı ahlaki kapasiteyi patlatması boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بط | Bir yapının içten yarılması, kesilmesi, boşluğun veya sıvının aniden dışarı fışkırması; nitekim بطأ kökünde ağırlık ve takatsizlikten ötürü geride kalıp açılma, بطش kökünde gücün şiddetle dışarı patlaması, بطل kökünde iç tutarlılığın yarılıp yok olması ve بطن kökünde iç hazne ve derin yarık anlamı belirgindir | ر | İçten gelen basıncın ve yarılmanın süreklilik, taşkınlık ve dışa vurulan bir hareket kazanarak ahlaki ve fiili bir taşmaya, haddi aşan bir hafiflik ve şımarıklığa dönüşmesi |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Korunaklı bir iç alanı, kabı, bünyeyi veya nimetin toplandığı kapalı hazneyi temsil eder |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Bünyeyi çepeçevre saran sınırı, kuşatıcı dengeyi ve tutma kapasitesini imler |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Sınırı zorlayan, en tepeye tırmanan, baskın ve öne fırlayan yönü gösterir |
| بطر | Bünyeyi kuşatan iç dengenin, tepeden ve dışarıdan gelen aşırı basınç veya hafiflikle çeperini yırtarak dışa taşması, sınır tanımaz bir taşkınlıkla patlaması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya canlı dokuyu yarmak, kesmek ve açmaktır; nitekim hayvanların yaralarını, şişliklerini yarıp tedavi eden cerraha veya nallayıcıya bu kökten türetmeyle el-baytâr veya el-mubeytar denmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | en-Nâbiğa eş-Şubyânî divanında bir hayvanın omuzundaki şişliğin cerrah tarafından yarılıp akıtılmasını tasvir ederken kökü ilk fiziksel anlamıyla şöyle kullanmıştır: شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها / شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi et-Tırımmah, devenin ayak tabanındaki nasırların açılmasını işin ehli bir cerrahın yarayı yarmasına benzeterek kökü şöyle zikreder: يَساقِطَها تَتْرَى بكلّ خَميلةٍ / كبَزْغِ البِيطَرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde بطر kökünün maddi ve cerrahi anlam alanı olan yarma, hayvan cerrahlığı ve tedavi etme boyutu, Doğu Akdeniz havzasındaki mesleki ve tıbbi etkileşimlerle yakından ilişkilidir. Klasik Arap dilcileri kökün çekirdeğini doğrudan yarmak (eş-şakk) eylemine bağlarken, hayvan cerrahı anlamına gelen sözcüğün Geç Aramice ve Süryanice üzerinden Grekçe hippiatros kelimesinden bölge dillerine ödünçlendiği filolojik çalışmalarda belgelenmiştir. Ancak Arap dilinde kök, hem bu somut cerrahi yarılma hem de yerli bir semantik dönüşümle nimetin ve zenginliğin ağırlığını taşıyamayıp içten yarılma, dengeyi yitirerek şımarma ve şaşkınlığa düşme (el-hayra ve’d-deheş) anlamında geniş bir iç mecaz ağı üretmiştir. İbranice ve Aramice katmanlarında doğrudan ahlaki bir kibir olarak بطر yerine kabarma ve taşma anlamı veren kökler öne çıkarken, Arapça bu kökü zihinsel ve ahlaki bir sınır aşımıyla özelleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yarmak, kesmek ve kabı patlatmak | Somut bir dokuyu yarma eyleminden, nimetin ve refahın kabı çatlatacak derecede kişiyi şımartıp taşkınlığa sürüklemesine geçilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Aramice biṭyārā hattı | Tıbbi ve cerrahi yarma anlamı bölge dillerinde müşterekken, şımarıklık ve taşkınlık nüansı Arapçanın kendi anlamsal matrisinde baskınlaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe hippiatros biçiminden geçiş | Hayvan cerrahlığı teriminin erken dönem diller arası temasla Arapçalaşması ve kök sistemine intibak ettirilmesi söz konusudur | Güçlü |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Fraenkel Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen ve Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بطر | Anlamlı | Yarmak, şımarmak, haddi aşmak | Nimetin bolluğu karşısında taşıma sınırını aşarak taşkınlık ve şaşkınlık göstermek | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| برط | Anlamlı | Kesmek, rüşvet vermek, kurnazlık | Hasmı susturmak için bir şeyi kestirip atmak veya el altından mal vererek hakkı kesmek | Kur'an'da geçmez |
| طبر | Anlamlı | Balta ile kesmek, sıçramak | Keskin bir aletle yarıp geçmek veya bir engelin üzerinden fırlayıp aşmak | Kur'an'da geçmez |
| طرب | Anlamlı | Duygu taşkınlığı, hafiflik | Aşırı neşe veya üzüntü sebebiyle iç dengenin sarsılıp hafiflik göstermesi hali | Kur'an'da geçmez, hedef kökle hafiflik ortaklığı vardır |
| ربط | Anlamlı | Bağlamak, düğümlemek, sabitlemek | Dağılmaya müsait bir unsuru bir araya getirip sıkıca tutmak ve muhafaza etmek | Kur'an'da geçer, hedef kökün yarılma hareketine zıt bir bağlama içerir |
| رطب | Anlamlı | Yaş ve taze olmak, yumuşamak | Katı ve kuru halden kurtularak esnek, taze ve sulu bir kıvama kavuşmak | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بطر | Merkez | Nimet karşısında taşkınlık ve haddi aşma | Nimetin bolluğunu hazmedemeyip kabından taşarak küstahlaşma | İç taşıma kapasitesinin yarılıp dengenin bozulmasıdır |
| أشر | Komşu | Şiddetli şımarıklık ve kendini beğenme | Aşırı sevinçten kaynaklanan kontrolsüz bir küstahlık boyutu taşır | İçsel taşkınlıktan ziyade dışa yansıyan kibirli eğlenceye odaklanır |
| طغى | Komşu | Haddini ve sınırını bütünüyle aşma | Her türlü güç, otorite veya zenginlikte sınırı çiğneyip geçmektir | Daha genel bir sınır ihlalidir; kök fiziksel su taşkınından gelir |
| مرح | Komşu | Çalım satma ve sevinçten havalara girme | Beden diline yansıyan hafiflik, yürüyüşte salınma ve gösteriştir | Nimetin ağırlığından çok fiziki neşe ve çalıma odaklanır |
| غمط | Komşu | Nimeti ve hakkı küçümseme, hakir görme | Verilen iyiliğe değer vermeyip nankörlükle yok sayma eylemidir | Nimeti taşımaktan aciz olup tepki göstermenin pasif nankörlük yönüdür |
| شكر | Zıt | Nimeti bilip hakkını vererek muhafaza etme | Verilen nimeti yerli yerince kullanıp kaynağını ikrar etmektir | Bünyenin nimeti taşıyarak denge ve verimlilik üretmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بطر | Nimetle haddi aşmak, yarmak | Refahın ağırlığını taşıyamayıp iç dengenin yarılması ve taşkınlık gösterme hali | Kesin |
| Latince | Petulantia, insolentia | Şımarıklık, küstahça haddi aşma | Haddini bilmezlik ve toplumsal normları hiçe sayan cüretkarlık anlamını karşılar, cerrahi yarılma kökünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Insolence, petulance, wantonness | Refah taşkınlığı, şımarıklık | Aşırı bolluğun getirdiği kural tanımaz hafifliği karşılar; kökün iç basınçla yırtılma yönünü tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Übermut, Zügellosigkeit | Dizginsizlik, hadsiz taşkınlık | Güç ve neşenin kontrolden çıkarak ölçüsüzlüğe dönüşmesini karşılar; nimeti hazmedememe boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| Fransızca | Insolence, arrogance repue | Tokluğun getirdiği hadsizlik | Doygunluğun ve bolluğun sebep olduğu ahlaki gevşeklik ve şımarıklığı ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَطَرًا | Savaşta ve güç gösterisinde hadsiz bir çalım satma, kibir ve şımarıklık | Müşrik ordusunun Bedir'e kibir ve gösterişle çıkışını tasvir eden bağlam; Enfâl 8:47 |
| بَطِرَتْ | Nimet ve refah içinde yüzerek haddi aşma, nankörleşme ve şımararak helake sürüklenme | Zenginlik ve güvenlik içinde yaşarken taşkınlık edip helak edilen kadim şehirlerin akıbeti; Kasas 28:58 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidrac ve ilahi ceza doktrini | Kulun refah ve nimet karşısında haddini aşmasının helak sebebi sayılıp sayılmayacağı | Nimetin ahlaki bir imtihan olduğu ve taşınamayan zenginliğin yıkıcı bir cezaya dönüşmesi |
| Fıkıh | İnfak, israf ve haddi aşan harcamalar | Kamu düzenini bozan şımarıkça harcama ve gösteriş yürüyüşlerinin hükmü | Malın sınırları çiğneyecek ve hakları hiçe sayacak biçimde harcanmasının yasaklanması |
| Tefsir | Helak edilen kavimlerin sosyolojik tahlili | Şehirlerin çöküşünü hazırlayan temel ahlaki ve iktisadi yozlaşma nedeni | Zenginliğin şükür yerine taşkınlık ve sınır tanımaz bir nobranlığa evrilmesi |
| Hadis | Kibir ve hakikati inkar tanımları | Kibrin hakkı inkar etmek ve insanları küçümsemek olarak açıklanması | Hadisteki بطر الحق ifadesinde hakkı hazmedemeyip küstahça geri çevirme tavrı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve nimet bilinci | Nimetin ağırlığını taşıyamama krizi | Ahlaki dengeyi bozma | Nimeti Allah'tan bilmeyip kendi gücünün eseri sanarak ilahi sınırlara başkaldırma | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve epistemik ahlak | Zihinsel tokluk ve nobranlık | Hakikate karşı körleşme | Kendi birikimini mutlak görerek hakkı reddetme ve delili küçümseme refleksi | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve kamu gücü | Otoritenin kibre ve şımarıklığa evrilmesi | Meşruiyet sınırını aşma | Askeri veya siyasi gücün toplumu ezici ve dışlayıcı bir gösteriye dönüştürülmesi | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve servet dağılımı | Sermayenin haddi aşan tüketim taşkınlığı | Sosyal yapıyı parçalama | Servetin adil dolaşım yerine lüks, israf ve başkalarını hor görme aracına dönüşmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve aşırı iç basınç patlaması | Bir kabın veya iletkenin taşıma kapasitesinin üzerinde basınca maruz kalarak cidarlarından çatlaması ve yapının dağılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal çürüme ve refah körlüğü | İktisadi zenginliğin ahlaki sorumluluk mekanizmalarını felç ederek kurumları içten içe çökertmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca basit bir sevinç, şımarıklık veya bireysel kibir gösterisine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir medeniyetin veya toplumun sahip olduğu refahı, barışı ve zenginliği taşıyacak ahlaki kaplara sahip olamaması sebebiyle kendi kendini imha sürecine sokması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki helak nedenlerinin iktisadi ve ahlaki boyutu yerine yalnızca teolojik inkara indirgenmesi; zenginliğin kendiliğinden değil, ahlaki hazımsızlık sebebiyle yıkım getirdiğinin anlaşılamaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan ve toplum tasavvurunda felaketlerin sadece yokluktan değil, bilakis taşınamayan bolluk ve güçten kaynaklandığını gösteren anahtar bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir savaşı bağlamında güç sarhoşluğunu anlatan ayetlerde ve tarihte helak edilmiş müreffeh kavimlerin çöküş dinamiklerini bildiren kıssalarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çöküşün dışsal bir darbeyle değil, içerideki ahlaki çatlama ve sınır tanımaz taşkınlıkla başladığını ortaya koyarak sathi tarih okumalarını düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlı bir dokuyu, apseli yarayı veya kapalı bir hazneyi içten gelen baskıyla yararak açmak ve içindekini sınırın dışına fışkırtmak.
- Soyut anlamNimet, zenginlik ve zafer gibi varlık unsurlarının ağırlığını taşıyamayan nefsin, ahlaki sınırlarını çatlatıp küstahça ve sorumsuzca taşkınlık göstermesi.
- Sistematik karşılıkİktisadi veya siyasi refahın toplumsal ahlak kapasitesini aşması sonucunda sistemin dengesini yitirerek kendi kendini çökerttiği entropik kırılma hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sisteme giren refah, güç ve nimet miktarını; ise o bünyenin ahlaki, hukuki ve zihinsel taşıma kapasitesini temsil eder. Bu oran 1'i aştığında, yani nimet taşıma kapasitesinden fazla olup bünye tarafından hazmedilemediğinde ile ifade edilen kökün taşkınlık hali doğar. Bunun sonucunda sistemdeki düzensizlik ve bozulma artarak () kaçınılmaz bir helake ve yapısal çöküşe yol açar.