جمح

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ج-م-ح1 sîga, 5 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ولييَجْمَحُونَجمحلجأغوردخل

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 5

▶ Ağı aç (3B)

جمح

ج - م - ح

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 13 sözlük

Cma’ dan dönüşmüştür. Bir yerde sıkışıp toplanmak, tıkılmak anlamındadır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Cma’ dan dönüşmüştür. Bir yerde sıkışıp toplanmak, tıkılmak anlamındadır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.305 harf
باب الحاء الجيم والميم معهما ح ج م، ج ح م، ج م ح، ح م ج، م ح ج مستعملات حجم: الحِجامة: حِرْفُة الحاجِم وهو الحجّام، والحَجْمُ فعله. والمِحْجَمة: قاورة. والمَحْجَم: مَوضعة من العُنُق. والحُجُومُ: اسمٌ للقُبل. والإِحجام: النُّكُوص عن الشّيء هَيبةً. والحِجام: شيءٌ يُجعل في خَطْم البَعير كي لا يعَضَّ، بَعيرٌ مَحْجُوم. والحَجْمُ: كفُّكُ إنساناً عن أمْرٍ يُريده. والحَجْم: وجدانُك شيئاً تحت ثَوْبٍ،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR573 harf
جَمَحَ الفرس جُموحاً وجِماحاً، إذا اعْتَزَّ فارِسَهُ وغلبَه، فهو فرسٌ جَموحٌ. وجَمَحت المرأةُ من زوجِها، وهو خُروجُها من بيته إلى أهلها قبل أن يُطَلِّقَها. قال الراجز: إذا رَأَتْني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ وجَمَحَتْ من زَوْجِها وأَنَّتِ والجَموحُ من الرجال: الذي يَركب هواه فلا يمكن رَدُّه. وقال: خَلَعْتُ عِذاري جامِحـاً مـا يَرُدُّنـي عن البيضِ أمثالِ الدُمى زَجْرُ زاجِرِ وجَمَحَ، أي أَسْرَعَ.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR6.646 harf
ح ج م حجم ، حمج ، جحم ، جمح ، مجح ، محج : ( مستعملات ) . حجم : قال الليث : الحَجْم : فِعلُ الحاجم ، وهو الحَجَّام ، وفعله وحرفته الحِجامة . وفي الحديث : ( أفْطَرَ الحاجمُ والمَحْجومُ ) . والمِحْجَمة : قارورتُه ، وتطرح الهاء فيقال : مِحْجَم وجمعه مَحاجمُ . وقال زهير : ولم يُهريقوا بينهم مِلْءَ مِحْجَم والمَحْجَم من العنق : موضع المِحْجمة ، وقال غيره : أصل الحَجْم المَصُّ ، وقيل للحاجم حَجَّام
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.360 harf
(باب الجيم والميم وما يثلثهما) (جمن) الجيم والميم والنون ليس فيه غير الجُمان، وهو الدرُّ. قال المسيّب([1]): كجُمانةِ البَحْرِيّ جَاءَ بِها *** غَوّاصُها مِن لُجَّةِ البَحْرِ (جمي) الجيم والميم والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهو الجمَاءُ، وهو الشَّخص. وربّما ضُمّت الجيم. قال: * وقُرْصَةٍ مثلِ جَُمَاء التُّرْسِ([2]) * (جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ
Maddenin bağlantısı

(باب الجيم والميم وما يثلثهما) (جمن) الجيم والميم والنون ليس فيه غير الجُمان، وهو الدرُّ. قال المسيّب([1]): كجُمانةِ البَحْرِيّ جَاءَ بِها *** غَوّاصُها مِن لُجَّةِ البَحْرِ (جمي) الجيم والميم والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهو الجمَاءُ، وهو الشَّخص. وربّما ضُمّت الجيم. قال: * وقُرْصَةٍ مثلِ جَُمَاء التُّرْسِ([2]) * (جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ وقُوَّة. يقال جَمَح الدّابةُ جِماحاً إذا اعتَزَّ فارسَه حتَّى يغلِبَه. وفرس جَموح. قال: سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها *** كمعمعة السَّعَف المُوقدِ([3])وجَمَحَ الصَّبيُّ الكعبَ بالكعبِ، إذا رماه حتَّى يُزيلَه عن مكانه. وفي هذه نظر، لأنها تقال بغير هذا اللفظ، وقد ذكرت([4]). والجُمَّاحُ: سَهم يُجْعَلُ على رأسه طِينٌ كالبُنْدُقة يَرْمي به الصّبيان. قال: هلْ* يُبْلِغَنِّيهِمْ إلى الصّباحْ *** هِقْلٌ كأنَّ رَأْسَه جُمَّاحْ([5])قال بعض أهل اللغة : الجَمُوح الرَّاكبُ هواه. فأمّا قوله تعالى: ﴿لَوَلَّوْا إلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ﴾ [التوبة 57]، فإنّه أراد يَسْعَون. وهو ذاك. وقال: خلعْتُ عِذارِي جامحاً ما يَرُدُّني *** عن البيض أمثَالِ الدُّمَى زَجْرُ زاجرِ([6])وجَمَحَتِ المرأةُ إلى أهلها: ذهبَتْ من غير إذْن. (جمخ) الجيم والميم والخاء كلمة واحدة لعلّها في باب الإبدال. يقولون جامَخْت الرجل فاخَرْتُه. وإنما قلنا إنّها من باب الإبدال لأنَّ الميم يجوز أن يكون منقلبةً عن فاء، وهو الجَفْخُ والجخف بمعنىً. (جمد) الجيم والميم والدال أصلٌ واحد، وهو جُمُود الشيء المائع من بردٍ أو غيره. يقال: جمَدَ الماء يجْمُد. وسنَةٌ جَمادٌ قليلة المطر. وهذا محمولٌ على الأوَّل، كأنَّ مطرها جَمَدَ. وكان الشّيباني يقول: الجماد الأرض لم تمْطرْ. ويقول العرب للبخيل: "جَمادِ له"، أي لا زال جامدَ الحال، وهو خلاف حَمَادِ. قال المتلمّس: جَمَادِ لها جَمَادِ ولا تقولي *** لها أبداً إذا ذُكِرتْ حَمَادِ([7])(جمر) الجيم والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على التجمُّع. فالجمر جمر النّار معروف، الواحد جمرة. والجمّارُ جمّار النخل وجَامُورُهُ أيضاً، وهي شَحْمَةُ النَّخْلة. ويقال جَمَّرَ فلانٌ جيشَه إذا حَبَسَهم في الغَزْوِ ولم يُقْفلْهُمْ([8]) إلى بلادهم. وحَافِرٌ مُجْمَرٌ وقَاحٌ صُلْبٌ مجتمع. والجَمَرات الثلاثُ اللّوَاتي بمكّة يُرْمَيْنَ من ذلك أيضاً، لتَجَمُّعِ ما هناك من الحصى. وأمّا جمرت العرب فقال قوم: إذا كان في القَبيل ثلاثمائة فارسٍ فهي جَمْرَةٌ. وقال قوم: كلُّ قبيلٍ انضمُّوا وحاربوا غيرَهُم ولم يُحالفوا سواهم فهُمْ جمْرة. وكان أبو عبيدٍ يقول: جَمَراتُ العرب ثلاث: بنو ضَبَّة بن أُدّ، وبنو نُمير ابن عامر، وبنو الحارث بن كعب، فطَفِئَتْ منهم جمرتان، وبقيت واحدة، طَفِئَت ضبّة لأنها حَالفت الرِّباب، وطَفِئَتْ بنو الحارث لأنّها حالفت مَذْحِجاً، وبقيت نُميرٌ لم تَطْفَأ، لأنّها لم تُحَالِفْ. ويقال: جَمّرَتِ المرأةُ شَعَْرها، إذا جمَعَتْهُ وعَقَدَتْهُ في قفائها([9]). وهذا جميرُ القوم أي مجتَمِعُهم. وقد أجْمَرَ القوم على الأمر اجتَمَعُوا. وابنُ جَميرٍ: اللّيلُ المظلم. (جمز) الجيم والميم والزاء أصلٌ واحد، وهو ضَرْبٌ من السَّير. يقال: جَمَزَ البَعيرُ جَمْزاً([10]) وهو أشَدُّ من العَنَق. وسُمِّيَ بَعير النَّجَاشيِّ ([11]) جمّازاً، لسُرْعة سَيره. قال: أنا النَّجاشيُّ على جَمَّازِ *** حَادَ ابنُ حَسّانٍَ عن ارتجازِي([12])وحِمَارٌ جَمَزَى أي سريع. قال: كأنّي وَرَحْلِي إذا رُعْتُها *** على جَمَزَى جازئٍ بالرِّمالِ([13])وشذّت عن هذا القياس كلمةٌ. يقال الجُمْزَة الكتْلةُ من التَّمْر([14]). (جمس) الجيم والميم والسّين أصلٌ واحد، من جُمُوس الشَّيء. يقال: جَمَس الوَدَك إذا جَمَدَ. والجَمْسَة البُسْرَة إذا أرْطَبَتْ وهي بعد صُلْبَة. (جمش) الجيم والميم والشين أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من الحَلْق. يقال: جَمَشْت الشَّعر إذا حلقْتَه. وشَعَْرٌ جميشٌ. وفي الحديث: "إنْ رَأَيتَ شاةً بخَبْتِ الجَمِيش"، فالخَبْت المفازة، والجَمِيش الذي لا نَبْتَ به. وسنَةٌ جَمُوشٌ إذا احْتَلَقَت النَّبْت. قال رُؤبة: * أوْ كاحتلاقِ النُّورَةِ الجميشِ([15]) * ومما شذَّ عن الباب الجَمْش الحَلْبُ بأطراف الأصابع. والجَمْش: الصَّوْت. (جمع) الجيم والميم والعين أصلٌ واحد، يدلُّ على تَضَامِّ الشَّيء. يقال جَمَعْتُ الشيءَ جَمْعاً. والجُمَّاع الأُشابَةُ من قبائلَ شتَّى. وقال أبو قيس([16]): ثم تجلّت ولنا غاية *** من بين جمعٍ غَير جُمَّاعِ([17])ويقال للمرأة إذا ماتت وفي بطنها وَلَدٌ: ماتت بِجُمْع. ويقال هي أنْ تموت المرأة ولم يمسسها رجُلٌ. ومنه قول الدّهناء([18]) * "إنِّي منه بِجُمْعٍ". والجامع: الأتانُ أوّل ما تَحمِل. وقدرٌ جِماعٌ وجامعة، وهي العظيمة. والجَمْع: كلُّ لونٍ من النّخل لا يُعرف اسمُه، يقال ما أكثر الجَمْعَ في أرضِ بني فلانٍ لنَخْلٍ خرجَ من النّوى. ويقال ضربته بِجُمْعِ كَفِّي وجِمْعُ كَفّي([19]). وتقول: نهبٌ مُجْمَع. قال أبو ذُؤَيب: وكَأَنَّها بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ *** وأولاتِ ذِي الخَرْجاءِ نهْبٌ مُجْمَعُ([20])وتقول استَجْمَعَ الفَرسُ جَرْياً. وجَمْع: مكّة([21])، سمِّي لاجتماع النَّاسِ به وكذلك يوم [الجمعة([22])] . وأجمعت على الأمر إجماعاً وأجمعته. قال الحارث ابن حِلِّزَة: أجمَعُوا أمرهُمْ بليلٍ فلمَّا *** أصبَحُوا أصبحَتْ لهمْ ضَوضاءُ([23])ويقال فَلاَةٌ مُجْمِعَة([24]): يجتمع الناس فيها ولا يتفرَّقون خَوْفَ الضَّلال. والجوامع: الأغلال. والجَمْعاء من البهائم وغيرها: التي لم يذهَبْ من بدنها شَيء. (جمل) الجيم والميم واللام أصلان: أحدهما تجمُّع وعِظَم الخَلْق، والآخر حُسْنٌ. فالأوّل قولك أجْمَلْتُ الشّيءَ، وهذه جُمْلة الشّيء. وأجمَلْتُه حصّلته. وقال الله تعالى: {وقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ القُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً([25]) [الفرقان 32]. ويجوز أنْ يكون الجَمَل من هذا؛ لعِظَم خَلْقه. والجُمَّل: حَبْل غَليظ، وهو من هذا أيضاً. ويقال أجْمَلَ القومُ كثُرت جمالُهم. والجُمَاليّ: الرّجُل العظيم الخَلْق، كأنه شُبِّه بالجمل؛ وكذلك ناقةٌ جُمَالِيَّة. قال الفراء: (جِمَالاَتٌ) جمع جَمَل. والجِمَالات: ما جمع من الحِبال والقُلُوس([26]). والأصل الآخر الجَمَال، وهو ضدُّ القبح. ورجلٌ جميل وجُمال([27]). قال ابن قتيبة: أصله من الجَمِيل وهو وَدَك الشَّحمِ المُذابِ. يراد أنَّ ماءَ السِّمَنِ يجري في وجهه. ويقال جَمَالَكَ أن تفَعَلَ كذا، أي اجْمُل ولا تَفْعَلْه. قال أبو ذؤيب: جَمَالَكَ أيُّها القلبُ الجريحُ *** ستَلْقَى مَنْ تُحبُّ فتستريحُ([28])وقالت امرأةٌ لابنتها: "لا تَجَمَّلِي وتَعَفَّفِي" أي كُلِي الجميلَ -وهو الذي ذكرناه من الشَّحم المذاب- واشربي العُفَافَة، وهي البقية من اللبن. ---------------------ــــ ([1]) قصيدة البيت التالي مختلف في نسبتها إلى المسيب بن علس، وإلى الأعشى. وهي في ديوان الأعشى (نسخة رامبور بالهند) كما نبه العلامة الميمني في حواشي الخزانة (3: 216 سلفية). وقد وردت في نسخة (جابر) منسوبة إلى المسيب مخرومة مبتورة. وقد علل البغدادي هذا الخلاف بما نقله: "كان الأعشى راوية المسيب بن علس والمسيب خاله. وكان يطرد شعره ويأخذ منه". ([2]) قبله، كما في اللسان (جمى): * يا أم سلمى عجلي بخرس * ([3]) نسب إلى امرئ القيس في اللسان (جمح) برواية "جموحاً مروحا". ([4])أي يقال "جبح" بالباء بدل الميم. ولم ترد هذه المادة في المقاييس، وقد ذكرت في المجمل. ([5]) نسب إلى راجز من الجن في اللسان (جمح). ([6]) البيت في المجمل واللسان (جمح). ([7]) ديوان المتلمس 7 مخطوطة الشنقيطي واللسان (جمد). وفي اللسان: "ولا تقولن". ونبه على رواية أخرى، وهي: حماد لها حماد ولا تقولي *** طوال الدهر ما ذكرت جماد ([8]) يقفلهم: يرجعهم. وفي الأصل: "يقلفهم"، تحريف. ([9]) الفقاء، بالمد : لغة في القفا. قالوا: ولذلك جمع على أقفية. ([10]) ويقال جمزى، أيضاً بالتحريك والقصر. ([11]) هو النجاشي الشاعر، كان معاصرا لحسان بن ثابت وكان يهجو الأنصار، فانبرى له حسان وابنه عبد الرحمن يهاجيانه. انظر الخزانة (2: 106-107). ([12]) البيتان في اللسان (جمز). ([13]) البيت لأمية بن أبي عائذ الهذلي كما في شرح السكري لأشعار الهذليين 184 ومخطوطة الشنقيطي 80 واللسان (جمز). ويروى: "إذا زعتها" بالزاي. ([14]) من التمر والأقط ونحو ذلك، والجمع جمز كغرف. ([15]) وكذا موضعه من الاستشهاد في المجمل واللسان، دون أن يسبق ذكره للنورة، وقبل ذلك بكلام طويل في اللسان: "ونورة جموش وجميش". وحق الاستشهاد أن يكون بعد هذا الكلام الذي فيه ذكر النورة. لكن هذا جاء. والبيت أيضاً في ديوان رؤبة 78. ([16]) هو أبو قيس بن الأسلت. وقصيدته في المفضليات (2: 83-86). ([17]) في اللسان: "حتى انتهينا"، وفي المفضليات: "حتى تجلت". ([18]) هي الدهناء بنت مسحل، امرأة العجاج. قالت للعامل: "أصلح الله الأمير، إني منه بجمع" أي عذراء. "وجمع" في المعنيين تقال بضم الجيم وكسرها. ([19]) بضم الجيم وكسرها. ([20]) من قصيدته العينية في أول ديوانه والمفضليات (2: 221). وفيهما وفي اللسان: "بالجزع بين نبايع وأولات ذي العرجاء". والخرجاء كذلك: موضع. ([21]) تصح على قراءتها بالإضافة؛ وإلا فإن جمعاً اسم للمزدلفة، ولم يذكر أحد أن جمعا هو مكة. وإنما أضافه إليها لتقارب هذه المواضع. وهكذا وردت العبارة في المقاييس والمجمل. وسائر المعاجم وكتب البلدان تنص أن جمعاً هو المزدلفة. ([22]) التكملة من المجمل. ([23]) من معلقته المعروفة. ([24]) في الأصل: "فلانة مجتمعة"، صوابه من المجمل واللسان. ([25]) من الآية 32 في سورة الفرقان. ووقعت الآية محرفة في الأصل إذا جاء أولها: "وقالوا لولا"، وجاء في اللسان (جمل 135): "لولا أنزل"، تحريف أيضاً: ([26]) القلوس: جمع قلس، بفتح القاف. وهو الحبل الغليظ من حبال السفن. وفي الأصل: "الجمال والفلوس" تحريف، وصوابه في المجمل واللسان. ([27]) بضم الجيم وتخفيف الميم وتشديدها أيضاً. ([28]) في ديوانه 68: "القلب القريح".

ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR200 harf
- قال تعالى: ﴿وهم يجمحون﴾ [التوبة/57]، الجموح أصله في الفرس إذا غلب فارسه بنشاطه في مروره وجريانه، وذلك أبلغ من النشاط والمرح، والجماح: سهم يجعل على رأسه كالبندقة يرمي به الصبيان (انظر: المجمل 1/197).
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR621 harf
ج م ح جمـح الفـرس براكبـه‏:‏ اعتـرّه على رأسه وذهب جرياً غالباً لا يملكه‏.‏ وتقول‏:‏ هذه دابة سمحه ما بها جمحة ولا رمحه‏.‏ وفرس جموح وبه جماح وجموح‏.‏ ومن المجاز‏:‏ جمحت المرأة إلى أهلها‏:‏ ذهبت إليهم من غير إذن بعلها‏.‏ وفلان جموح وجامح‏:‏ راكب لهواه‏.‏ قال‏:‏ ‏"‏ لولـوا إليـه وهـم يجمحون ‏"‏ أي يجرون جري الخيل الجامحة‏.‏ وجمحت السفينة‏:‏ تركت قصدها‏.‏ وجمحت المفازة بالقوم‏:‏ طوحت بهم من
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR3.939 harf
جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً من زوجها: خرجت من بيته إِلى أَهلها قبل أَن يطلقها، ومثله طَمَحَتْ طِماحاً؛ قال: إِذا رأَتني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ، وجَمَحَتْ من زوجِها وأَنَّتِ وفرسٌ جَمُوح إِذا لم يَثْنِ رأْسَه. وجَمَحَ الفرسُ بصاحبه جَمْحاً وجِماحاً: ذهب يجري جرياً غالباً واعْتَزَّ فارسَه وغلبه. وفرس جامِحٌ وجَمُوحٌ، الذكر والأُنثى في جَمُوح سواء؛ وقال الأَزهري عند النعتين: الذكر والأُنثى فيه
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR155 harf
* ج م ح * * جَمَحَ * الفرس اعتز فارسه وغلبه وبابه خضع و * جِماحاً * أيضا بالكسر فهو فرس * جَمُوحٌ * بالفتح و * جَمَحَ * أسرع ومنه قوله تعالى ﴿وهم يجمحون﴾
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR3.099 harf
جمح الفرس بصاحبه ، كمنع، جمحا ، بفتح فسكون، وجموحا ، بالضم، وجماحا ، بالكسر، إذا ذهب يجري جريا غالبا، وهو جامح و جموح ، الذكر والأنثى في جموح سواء؛ قاله الأزهري. وذلك إذا اعتز فارسه وغلبه . وفرس جموح: إذا لم يثن رأسه. وقال الأزهري: وله معنيان: أحدهما يوضع موضع العيب، وذلك إذا كان من عادته ركوب الرأس لا يثنيه راكبه؛ وهذا من الجماح الذي يرد منه بالعيب. والمعنى الثاني في الفرس الجموح:
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR5.988 harf
جَمَحَ 1 جَمَحَ جمح , aor. جَمَحَ , inf. n. جِمَاحٌ (S, A, Mgh, Msb, K, &c.) and جُمُوحٌ (S, A, Msb, K) and جَمْحٌ, (K,) or this last has not been heard, (Mgh,) He (a horse) overcame his rider, or gained the mastery over him, (S, L, K,) running away with him: (L:) or broke loose, or ran away, (Msb,) and went at random, without any certain aim, so as not to be turned by anything: (Mgh, Msb:) or
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR336 harf
جَمَحَ جَمَحَ A ( n. ac. جَمْح 1 , جِمَاْح 23 , جُمُوْح 27 ), a. Bolted ( horse ). b. Was capricious, head-strong, self-willed. جَاْمِح جَاْمِح 21 , جَمُوْح 26 , a. Restive; refractory, obstinate, perverse. b. Mettlesome, skittish ( horse ). جُمَّاْح جُمَّاْح 29 , ( pl. أَجَاْمِيْحُ 69 ), a. Blunted arrow ( used by boys ).
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR12.487 harf
جمح جَمَحَ - يَجْمَحُ جَمَحَ - يَجْمَحُ + الكائن: يفلت ويخرج عن التوجيه والسيطرة: ينطلق مسرعاً وبطريقة عشوائية متفلتاً من سيطرة وتحكم قائده وسيده واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخروج عن السيطرة، ورفض قبول سيطرة وتسلط وأوامر آخر"، وهي: عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ -
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler5 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. لجأ

    1 ortak ayet · Sığınak

  2. غور

    1 ortak ayet · Ğar, Mağara demektir

  3. وجد

    1 ortak ayet · Su birikintisidir

  4. دخل

    1 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir

  5. ولي

    1 ortak ayet · Veli arka demektir

Geçtiği ayetler(1)

  1. لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ

    TıkılırlarEğer sığınılacak bir yer, yahut mağaralar veya bir delik bulsalardı; çabucak oraya yönelirlerdi.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökجمح
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerهرب, فرر, ندد
Zıt Kökكبح
Çekirdek Özet 1Dizgin veya denetim tanımaksızın, önüne geçilemez bir taşkınlık ve güçle ileriye atılmak, başını alıp kaçmak
Çekirdek Özet 2Münafıkların içlerindeki derin korku ve nefret sebebiyle sığınacak bir yer bulduklarında denetimsizce ve çılgınca oraya yönelmeleri
Çekirdek Özet 3Bir iradenin kontrol mekanizmalarını tamamen yitirip içgüdüsel bir savrulma ve panikle hedefe körlemesine akması
Kritik Hata RiskiKelimenin dizgin tanımayan taşkın firar anlamını göz ardı edip yalnızca durağan bir yere sığınma veya tıkılma olarak yorumlanması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
جمSuyun birikmesi, çoğalması, dolup taşması ve sınırları zorlayan topluluk hâli; nitekim جمم kökünde suyun dolup taşması, جمع kökünde unsurların bir araya gelip yığılması, جمد kökünde kütleleşme ve جمل kökünde bütünlük anlamı esastırحSınır, engel ve çevrilme imgesi eklenerek biriken ve kabaran gücün engeli aşması, bağından kopup denetimsiz bir taşkınlıkla ileri fırlaması anlamı oluşmuştur

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
جDeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaHarekete geçiren kütlesel bir itilim, taşınan enerji ve ileriye doğru yol alma devinimi
مSu; akış, çokluk, derinlikSürekli dalgalanma, kabarma, taşkın birikim ve kontrolü zor olan akışkan güç
حÇit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaAşılması hedeflenen sınır, parçalanan kısıt ve koruyucu engelin dışına fırlama
جمحEngeli kırıp taşan kütlesel hareketBiriken kütlesel enerjinin sınırlayıcı duvar ve dizgini parçalayarak denetimsizce ileriye fırlaması

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAtın binicisinin dizginine boyun eğmeyerek gemi azıya alması, dizgini dinlemeden başını alıp alabildiğine koşması; rüzgârın etkisiyle geminin rotasından çıkarak denizcilerin idaresinden kurtulup sürüklenmesi
Cahiliye şiiri kullanımıİmruü’l-Kays bir atı tasvir ederken onun dizgin dinlemez süratini ve coşkusunu şöyle ifade eder: سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها / كمعمعة السَّعَف المُوقدِ
Erken Arapça kullanımKlasik kullanımda kocasının evinden izinsizce çıkıp öfkeyle ailesine sığınan kadın için جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً denir; ayrıca nefsin dizginlenemez arzularına kapılarak fren tanımayan kişi için de جَمُوح denilmiştir

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça kök جمح, Sami dillerinde biriken, kabaran ve tutulamayan fiziksel baskının ani bir hamleyle dışa vurulması ekseninde yer alır. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu ses dizilimiyle birebir morfolojik bir kök kayıtlı olmamakla birlikte, ikili çekirdek olan جم yapısı genel Sami zemininde topluluk, yığılma, kabarma ve taşma kavramlarıyla doğrudan irtibatlıdır (karşılaştırınız: İbranice גמם veya גמא köklerindeki yutma, içine çekme, birikme nosyonları). Arapçada kök sonundaki boğaz harfi ح, iç dinamizmin engeli aşarak yırtıcı ve dizginsiz bir kaçışa evrilmesini sağlamıştır. Bu doğrultuda kök, Arap yarımadasının atçılık ve çöl şartlarındaki gözlemlerine dayalı özgün bir semantik evrim sergileyerek denetimsiz, panik hâlindeki hızlı ileri atılışı niteleyen müstakil bir fiile dönüşmüştür.

Güven Muhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönجم ikili çekirdeğinden türemeBiriken enerjinin (جم), engeli ve dizgini (ح) yararak denetimsiz bir fırlayışa dönüşmesiGüçlü
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİkili çekirdek düzeyinde ortaklıkİkili kök genel Sami sahasında suyun ve kütlenin birikmesini gösterirken, üçlü form Arapçada atın gemi azıya alması şeklinde özelleşmiştirMuhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
جمحAnlamlıDizgin tanımadan ileri fırlamakAtın başını alıp gitmesi, kontrol dışı koşuHedef kök; Kur'an'da geçer
جحمAnlamlıAteşin parlaması, alevlenmesiAteşin şiddetle tutuşması, gözün dikilip büyümesiKur'an'da geçer; ortak coşku ve taşma momenti
مجحAnlamlıGururlanmak, böbürlenerek yürümekKişinin kendini beğenerek azametle hareket etmesiKur'an'da geçmez
محجAnlamlıSütün kaymağını sıyırmak, soymakBir şeyin özünü çekip almak, kabuğundan ayırmakKur'an'da geçmez
حجمAnlamlıAğızlıklamak, kısıtlamak, çekmekBir şeyi durdurmak, men etmek, kan aldırmakKur'an'da geçmez; hedef kökün zıddı yönde engelleme
حمجAnlamlıGözü yummak, gözü dikmekBakışı daraltmak veya ateşi hafifletmekKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
جمحMerkezHızlı ve dizginsiz kaçışDenetimi, iradeyi ve dizgini tamamen devre dışı bırakarak çılgınca ileri atılmakGemi azıya almış atın önüne çıkan engeli görmeksizin fırlaması
هربKomşuKaçmakTehlikeden kurtulmak amacıyla genel anlamda uzaklaşmakPlanlı veya içgüdüsel genel kaçış hareketi
فررKomşuFirar etmekKorkutan bir nesne veya ortamdan arkasını dönüp hızla uzaklaşmakYüz geri edip korku saikiyle geri çekilme hareketi
نددKomşuÜrküp dağılmakDevenin veya topluluğun ürkerek başıboş sağa sola dağılmasıSürü düzeninin bozulup yabani bir şekilde dağılması
كبحZıtFrenlemek, dizginlemekAtın gemini çekerek başını kaldırmak ve fırlamasını durdurmakİleri atılmak isteyen gücü gem vurarak kontrol altına almak

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaجمحGemi azıya almak, dizgin tanımamakBir canlının kontrol mekanizmasını çiğneyerek çılgınca ve önüne bakmaksızın ileri atılmasıKesin
LatinceEffrenari, effugereDizginlerinden kurtulmak, kontrolden çıkmakEffrenari tam olarak gemin kırılması veya dizginsizlik anlamını karşılar; ancak kaçışın bizzat getirdiği panik yönü effugere ile tamamlanırGüçlü
İngilizceTo bolt, to run wild, to headlongGemi azıya almak, gözü dönmüşçesine fırlamakTo bolt bir atın ürkerek binicisini dinlemeyip kaçmasını çok net karşılar; kontrol kaybını ve hızı içerirGüçlü
AlmancaDurchgehen, blindlings stürmenDizgin tanımamak, körlemesine ileri atılmakDurchgehen terimi binicisini dinlemeyen hayvan için kullanılır ve hedefe körlemesine yönelmeyi ifade ederGüçlü
FransızcaS'emporter, prendre le mors aux dentsGemi azıya almak, hiddetle fırlamakPrendre le mors aux dents doğrudan atın gemi dişleri arasına alıp dizgini hükümsüz kılması deyimidirGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يَجْمَحُونَKontrolsüzce, dizgin tanımaksızın fırlayıp kaçmakMünafıkların psikolojik çözülüşü ve savaştan yahut müminlerle beraberlikten kurtulmak için en ufak bir sığınak bulduklarında oraya gemi azıya almış atlar gibi körlemesine yönelmeleri (Tevbe 9:57)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamNifak psikolojisi ve irade özgürlüğüMünafığın iman dairesindeki görünüşünün içsel bir rıza değil, mecburiyet kaynaklı olduğu; ilk fırsatta içsel nefretin dizgin tanımaz bir inkâra dönüşmesiBaskılanmış inançsızlığın kontrolsüz savrulması
FıkıhHukuki denetim ve kusur sorumluluğuDâbbetün cemûh tabiriyle gemi azıya alan hayvanın verdiği zararlarda binicinin veya sahibinin kusur nispetiDizginlenemeyen hayvanın sebep olduğu itlaf ve tazminat
TefsirKarakter tahlili ve mecazAyette geçen fiilin, münafıkların korku ve nefretle koşuşunu gözü hiçbir şey görmeyen yaban atlarının koşusuna benzetmesiŞiddetli, önüne geçilmez ve körlemesine sürat
HadisAhlaki denetim ve nefis terbiyesiNefsin ve hevanın dizginlenemez bir at gibi sahibini helake sürüklemesi ikazı bağlamında nefsin cümah hâliŞehevî ve fevrî taşkınlıkların aklı saf dışı bırakması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKalp ve niyet intizamıİradesiz savrulmaİmandan kaçış itilimiDini bağlılık içsel teslimiyete dayanmadığında, dış baskı kalktığı anda fert fıtrattan körlemesine uzaklaşırGüçlü
İlmiAkıl ve duyu dengesiMuhakeme kaybıHisterik refleksBilgi ve mantık süzgecinin çökmesi sonucu sübjektif korkuların zihni istila edip rasyonel rotayı bozmasıMuhtemel
SiyasiVatandaşlık ve toplumsal sözleşmeSosyal çözülmeKaçış ve sadakatsizlikZoraki tebaa olan unsurların kriz anında otoritenin bağlarını kopararak sığınaklara denetimsizce firar etmesiGüçlü
İktisadiPiyasa dengesi ve regülasyonPanik kaçışıSpekülatif çöküşFinansal güvensizlik anında yatırımcıların rasyonel denetimi terk edip likiditeye veya güvenli limana panikle hücum etmesiMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKontrolsüz kinetik enerji salınımı (damping kaybı)Bir sisteme etki eden sönümleyici veya frenleyici kuvvetlerin ortadan kalkmasıyla sistemin potansiyel enerjisinin ani, yönlendirilemez ve yıkıcı bir ivmeye dönüşmesiGüçlü
Beşeri bilimlerPanik kaçışı (mob hysteria / stampede)Sosyolojide ve kitle psikolojisinde, bireylerin kolektif norm ve rasyonel muhakemeyi tamamen terk ederek kör bir hayatta kalma güdüsüyle kontrolsüzce kaçışmasıGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiFiilin yalnızca fiziksel bir mekana tıkılmak, bir delikte sıkışıp kalmak veya basit bir kaçış eylemi olarak anlaşılması
Kur'an içi daha geniş anlamEylemin odak noktası sığınılan deliğin darlığı değil; oraya ulaşmak için sergilenen gemi azıya almışçasına dizginsiz, gözü dönmüş ve hiçbir irade tarafından durdurulamaz firar psikolojisidir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataMünafıkların psikolojisindeki derin dehşet, nefret ve mecburiyet baskısının gözden kaçırılması; ayetin sunduğu sarsıcı psikolojik tasvirin sıradan bir saklanma düzeyine indirgenmesi

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın insan psikolojisini, bilhassa ikiyüzlülük (nifak) ve korku anındaki zihinsel çözülmeyi somut bir bedevi metaforu üzerinden ne kadar yüksek bir belagat ve hareket dinamiğiyle resmettiğini gösterir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Münafıkların iç dünyasını, savaştan kaçış saiklerini ve müminlerle kurdukları zoraki ilişkinin kırılganlığını ortaya koyan Tevbe suresi bağlamında belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Münafıkların İslam toplumunda bir kanaat veya fikir ayrılığı sebebiyle değil, tamamen dizginlenemez bir korku ve panik sebebiyle durduklarını; fırsat buldukları an körlemesine kaçacaklarını göstererek onların niyetlerini netleştirir

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBinicisinin uyguladığı gem ve dizgin baskısını kırarak başını alan bir atın, önüne bakmaksızın ve durdurulamaz bir kuvvetle ileri fırlaması; denetimden çıkan geminin fırtınada savrulması.
  • Soyut anlamBir iradenin akıl, ahlak veya toplumsal bağ gibi frenleyici bütün mekanizmaları devre dışı bırakıp içsel bir panik veya arzu dalgasıyla hedefe doğru körlemesine sürüklenmesi.
  • Sistematik karşılıkSistemin denge ve geri besleme (feedback) elemanlarını bütünüyle kaybetmesi neticesinde ortaya çıkan kontrolsüz akış ve regülasyonsuz savrulma.
  • LaTeX modeliv(t)=lim⁡R→0(FpR)  ⟹  a>0,∇θ=0
  • LaTeX açıklamasıFormülde Fp içsel korku veya arzunun oluşturduğu itici gücü, R ise dizgin, akıl veya toplumsal norm gibi sınırlayıcı direnç ve fren mekanizmasını temsil eder. Direncin sıfıra yaklaşması (R→0) durumunda hız ve ivme kontrolsüz biçimde fırlar (a>0). Sistemin yönlendirici ve kılavuzluk edici denetim fonksiyonu ise sıfırlanarak (∇θ=0) körlemesine, hedefsiz bir savrulma meydana gelir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ج