جمح
ج - م - ح
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Cma’ dan dönüşmüştür. Bir yerde sıkışıp toplanmak, tıkılmak anlamındadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Cma’ dan dönüşmüştür. Bir yerde sıkışıp toplanmak, tıkılmak anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.305 harfباب الحاء الجيم والميم معهما
ح ج م، ج ح م، ج م ح، ح م ج، م ح ج مستعملات
حجم:
الحِجامة: حِرْفُة الحاجِم وهو الحجّام، والحَجْمُ فعله. والمِحْجَمة: قاورة. والمَحْجَم: مَوضعة من العُنُق. والحُجُومُ: اسمٌ للقُبل. والإِحجام: النُّكُوص عن الشّيء هَيبةً. والحِجام: شيءٌ يُجعل في خَطْم البَعير كي لا يعَضَّ، بَعيرٌ مَحْجُوم. والحَجْمُ: كفُّكُ إنساناً عن أمْرٍ يُريده. والحَجْم: وجدانُك شيئاً تحت ثَوْبٍ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR573 harfجَمَحَ الفرس جُموحاً وجِماحاً، إذا اعْتَزَّ فارِسَهُ وغلبَه، فهو فرسٌ جَموحٌ. وجَمَحت المرأةُ من زوجِها، وهو خُروجُها من بيته إلى أهلها قبل أن يُطَلِّقَها. قال الراجز:
إذا رَأَتْني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ وجَمَحَتْ من زَوْجِها وأَنَّتِ
والجَموحُ من الرجال: الذي يَركب هواه فلا يمكن رَدُّه. وقال:
خَلَعْتُ عِذاري جامِحـاً مـا يَرُدُّنـي عن البيضِ أمثالِ الدُمى زَجْرُ زاجِرِ
وجَمَحَ، أي أَسْرَعَ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.646 harfح ج م
حجم ، حمج ، جحم ، جمح ، مجح ، محج : ( مستعملات ) .
حجم : قال الليث : الحَجْم : فِعلُ الحاجم ، وهو الحَجَّام ، وفعله وحرفته الحِجامة .
وفي الحديث : ( أفْطَرَ الحاجمُ والمَحْجومُ ) . والمِحْجَمة : قارورتُه ، وتطرح الهاء فيقال : مِحْجَم وجمعه مَحاجمُ . وقال زهير :
ولم يُهريقوا بينهم مِلْءَ مِحْجَم
والمَحْجَم من العنق : موضع المِحْجمة ، وقال غيره : أصل الحَجْم المَصُّ ، وقيل للحاجم حَجَّام
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.360 harf(باب الجيم والميم وما يثلثهما)
(جمن) الجيم والميم والنون ليس فيه غير الجُمان، وهو الدرُّ. قال المسيّب([1]):
كجُمانةِ البَحْرِيّ جَاءَ بِها *** غَوّاصُها مِن لُجَّةِ البَحْرِ
(جمي) الجيم والميم والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهو الجمَاءُ، وهو الشَّخص. وربّما ضُمّت الجيم. قال:
* وقُرْصَةٍ مثلِ جَُمَاء التُّرْسِ([2]) *
(جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR200 harf- قال تعالى: ﴿وهم يجمحون﴾ [التوبة/57]، الجموح أصله في الفرس إذا غلب فارسه بنشاطه في مروره وجريانه، وذلك أبلغ من النشاط والمرح، والجماح: سهم يجعل على رأسه كالبندقة يرمي به الصبيان (انظر: المجمل 1/197).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR621 harfج م ح
جمـح الفـرس براكبـه: اعتـرّه على رأسه وذهب جرياً غالباً لا يملكه.
وتقول: هذه دابة سمحه ما بها جمحة ولا رمحه.
وفرس جموح وبه جماح وجموح.
ومن المجاز: جمحت المرأة إلى أهلها: ذهبت إليهم من غير إذن بعلها.
وفلان جموح وجامح: راكب لهواه.
قال: " لولـوا إليـه وهـم يجمحون " أي يجرون جري الخيل الجامحة.
وجمحت السفينة: تركت قصدها.
وجمحت المفازة بالقوم: طوحت بهم من
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.939 harfجَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً من زوجها: خرجت من بيته إِلى أَهلها قبل أَن يطلقها، ومثله طَمَحَتْ طِماحاً؛ قال:
إِذا رأَتني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ،
وجَمَحَتْ من زوجِها وأَنَّتِ
وفرسٌ جَمُوح إِذا لم يَثْنِ رأْسَه. وجَمَحَ الفرسُ بصاحبه جَمْحاً وجِماحاً: ذهب يجري جرياً غالباً واعْتَزَّ فارسَه وغلبه. وفرس جامِحٌ وجَمُوحٌ، الذكر والأُنثى في جَمُوح سواء؛ وقال الأَزهري عند النعتين: الذكر والأُنثى فيه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR155 harf* ج م ح * * جَمَحَ * الفرس اعتز فارسه وغلبه وبابه خضع و * جِماحاً * أيضا بالكسر فهو فرس * جَمُوحٌ * بالفتح و * جَمَحَ * أسرع ومنه قوله تعالى ﴿وهم يجمحون﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.099 harfجمح الفرس بصاحبه ، كمنع، جمحا ، بفتح فسكون، وجموحا ، بالضم، وجماحا ، بالكسر، إذا ذهب يجري جريا غالبا، وهو جامح و جموح ، الذكر والأنثى في جموح سواء؛ قاله الأزهري. وذلك إذا اعتز فارسه وغلبه . وفرس جموح: إذا لم يثن رأسه. وقال الأزهري: وله معنيان: أحدهما يوضع موضع العيب، وذلك إذا كان من عادته ركوب الرأس لا يثنيه راكبه؛ وهذا من الجماح الذي يرد منه بالعيب. والمعنى الثاني في الفرس الجموح:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.988 harfجَمَحَ
1 جَمَحَ جمح , aor. جَمَحَ , inf. n. جِمَاحٌ (S, A, Mgh, Msb, K, &c.) and جُمُوحٌ (S, A, Msb, K) and جَمْحٌ, (K,) or this last has not been heard, (Mgh,) He (a horse) overcame his rider, or gained the mastery over him, (S, L, K,) running away with him: (L:) or broke loose, or ran away, (Msb,) and went at random, without any certain aim, so as not to be turned by anything: (Mgh, Msb:) or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR336 harfجَمَحَ
جَمَحَ A ( n. ac. جَمْح 1 , جِمَاْح 23 , جُمُوْح 27 ),
a. Bolted ( horse ).
b. Was capricious, head-strong, self-willed.
جَاْمِح
جَاْمِح 21 , جَمُوْح 26 ,
a. Restive; refractory, obstinate, perverse.
b. Mettlesome, skittish ( horse ).
جُمَّاْح
جُمَّاْح 29 , ( pl. أَجَاْمِيْحُ 69 ),
a. Blunted arrow ( used by boys ).
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR12.487 harfجمح
جَمَحَ - يَجْمَحُ
جَمَحَ - يَجْمَحُ + الكائن: يفلت ويخرج عن التوجيه والسيطرة: ينطلق مسرعاً وبطريقة عشوائية متفلتاً من سيطرة وتحكم قائده وسيده
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخروج عن السيطرة، ورفض قبول سيطرة وتسلط وأوامر آخر"، وهي:
عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ -
جمح جَمَحَ - يَجْمَحُ جَمَحَ - يَجْمَحُ + الكائن: يفلت ويخرج عن التوجيه والسيطرة: ينطلق مسرعاً وبطريقة عشوائية متفلتاً من سيطرة وتحكم قائده وسيده واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخروج عن السيطرة، ورفض قبول سيطرة وتسلط وأوامر آخر"، وهي: عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ - يَجْمَحُ يجمحون ﴿لو يجدون ملجأ أو مغارات أو مدخلا لولوا إليه وهم يجمحون(57)﴾ التوبة مختار الصحاح ● [جمح] ج م ح: جَمَحَ الفرس اعتز فارسه وغلبه وبابه خضع و جِماحاً أيضا بالكسر فهو فرس جَمُوحٌ بالفتح و جَمَحَ أسرع ومنه قوله تعالى ﴿وهم يجمحون﴾ معجم الفرائد القرآنية ج م ح " يَجْمَحُونَ " في قوله تعالى " لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ " (57) التوبة . جَمَحَ : أسرع، والدابة الجَموح : التي لا يرُدُّها لجام، والجُموحُ: النفور بإسراع، وهو أبلغ من النشاط. الراغب جمح قال تعالى: }وهم يجمحون{ [التوبة/57]، الجموح أصله في الفرس إذا غلب فارسه بنشاطه في مروره وجريانه، وذلك أبلغ من النشاط والمرح، والجماح: سهم يجعل على رأسه كالبندقة يرمي به الصبيان (انظر: المجمل 1/197). ملخص اللسان 1. جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً من زوجها: خرجت من بيته إِلى أَهلها قبل أَن يطلقها، 2. وجَمَحَ الفرسُ بصاحبه جَمْحاً وجِماحاً: ذهب يجري جرياً غالباً واعْتَزَّ فارسَه وغلبه. 3. والجَمُوحُ من الرجال: الذي يركب هواه فلا يمكن رَدُّه؛ 4. وجَمَحَ إِليه أَي أَسرع. 5. لَوَلَّوْا إِليه وهم يَجْمَحُون؛ أَي يُسْرعون؛ 6. فرس جَمُوحٌ، وهو الذي إِذا حَمَلَ لم يَرُدَّه اللجام. 7. جَمَحَ وطَمَحَ إِذا أَسرع ولم يَرُدَّ وجهَه شيءٌ. 8. جَمُوحاً مَرُوحاً أَو سَبُوحاً أَي تُسْرع براكبها. 9. وجَمَحَتِ السفينة تَجْمَحُ جُمُوحاً: تَرَكَتْ قَصْدَها فلم يَضْبِطْها الملاَّحون. 10. وجَمَحُوا بكِعابِهم: كَجَبَحُوا. 11. وتَجامَحَ الصبيانُ بالكِعابِ إِذا رَمَوْا كَعْباً بكَعْب حتى يزيله عن موضعه. 12. والجَمامِيحُ: رؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيانِ؛ 13. والجُمَّاح: شيءٌ يُتَّخَذُ من الطين الحُرِّ أَو التمر والرَّمادِ فَيُصَلَّبُ ويكون في رأْس المِعْراضِ يُرْمَى به الطير؛ 14. الجُمَّاحُ تمرة تجعل على رأْس خشبة يلعب بها الصبيان، 15. الجُمَّاحُ: هو سهم أَو قَصَبة يجعل عليها طين ثم يرمى به الطير؛ 16. جُمَّاحُ أَي يُصَوِّتُ من امِّلاسِه؛ 17. الجُمَّاحُ سهمٌ صغير بلا نَصْلٍ مُدَوَّرُ الرأْس يتعلم به الصِّبيانُ الرَّمْيَ، 18. الرجل يَجْمَحُ فيرفع رأْسه، 19. الجُمَّاح المنهزمون من الحرب، وأ 20. فَطَفِقَ يُجَمِّحُ إِلى الشاهد النَّظَرَ أَي يديمه مع فتح العين، 21. وقد سَمَّوْا جَمَّاحاً وجُمَيْحاً وجُمَحاً: وهو أَبو بطن من قريش. لسان العرب ● - جمح: جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً من زوجها: خرجت من بيته إِلى أَهلها قبل أَن يطلقها، ومثله طَمَحَتْ طِماحاً؛ قال: إِذا رأَتني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ، وجَمَحَتْ من زوجِها وأَنَّتِ وفرسٌ جَمُوح إِذا لم يَثْنِ رأْسَه. وجَمَحَ الفرسُ بصاحبه جَمْحاً وجِماحاً: ذهب يجري جرياً غالباً واعْتَزَّ فارسَه وغلبه. وفرس جامِحٌ وجَمُوحٌ، الذكر والأُنثى في جَمُوح سواء؛ وقال الأَزهري عند النعتين: الذكر والأُنثى فيه سواء؛ وكل شيءٍ مضى لشيء على وجهه، فقد جَمَحَ به، وهو جَمُوح؛ قال: إِذا عَزَمْتُ على أَمرٍ جَمَحْتُ به، لا كالذي صَدَّ عنه، ثم لم يُنِبِ والجَمُوحُ من الرجال: الذي يركب هواه فلا يمكن رَدُّه؛ قال الشاعر: خَلَعْتُ عِذاري جامِحاً، لا يَرُدُّني، عن البِيضِ أَمثالِ الدُّمَى، زَجْرُ زاجِرِ وجَمَحَ إِليه أَي أَسرع. وقوله تعالى: لَوَلَّوْا إِليه وهم يَجْمَحُون؛ أَي يُسْرعون؛ وقال الزجاج: يسرعون إِسراعاً لا يَرُدُّ وُجوهَهم شيءٌ، ومِن هذا قيل: فرس جَمُوحٌ، وهو الذي إِذا حَمَلَ لم يَرُدَّه اللجام. ويقال: جَمَحَ وطَمَحَ إِذا أَسرع ولم يَرُدَّ وجهَه شيءٌ. وقال الأَزهري: فرس جَمُوح له معنيان: أَحدهما يوضع موضع العيب وذلك إِذا كان من عادته ركوب الرأْس، لا يثنيه راكبه، وهذا من الجِماحِ الذي يُرَدُّ منه بالعيب، والمعنى الثاني في الفرس الجَمُوح أَن يكون سريعاً نشيطاً مَرُوحاً، وليس بعيب يُردّ منه، ومصدره الجُمُوح؛ ومنه قول امرئ القيس: جَمُوحاً مَرُوحاً، وإِحْضارُها كَمَعْمَعةِ السَّعَفِ المُوقَدِ وإِنما مدحها فقال: وأَعْدَدْتُ لِلحَربِ وَثَّابةً، جَوَادَ المَحَّثَّةِ والمُرْوَدِ ثم وصفها فقال: جَمُوحاً مَرُوحاً أَو سَبُوحاً أَي تُسْرع براكبها. وفي الحديث: أَنه جَمَحَ في أَثَرِه أَي أَسْرع إِسراعاً لا يَرُدُّه شيء. وجَمَحَتِ السفينة تَجْمَحُ جُمُوحاً: تَرَكَتْ قَصْدَها فلم يَضْبِطْها الملاَّحون. وجَمَحُوا بكِعابِهم: كَجَبَحُوا. وتَجامَحش الصبيانُ بالكِعابِ إِذا رَمَوْا كَعْباً بكَعْب حتى يزيله عن موضعه. والجَمامِيحُ: رؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيانِ؛ وفي التهذيب: مثل رؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيان ونحو ذلك مما يخرج على أَطرافه شِبْهُ السُّنْبُلِ، غير أَنه لَيِّنٌ كأَذْنابِ الثعالب، واحدته جُمَّاحَة. والجُمَّاح: شيءٌ يُتَّخَذُ من الطين الحُرِّ أَو التمر والرَّمادِ فَيُصَلَّبُ ويكون في رأْس المِعْراضِ يُرْمَى به الطير؛ قال: أَصابتْ حَبَّةَ القَلبِ، فلم تُخْطِئْ بِجُمَّاحِ وقيل: الجُمَّاحُ تمرة تجعل على رأْس خشبة يلعب بها الصبيان، وقيل: هو سهم أَو قَصَبة يجعل عليها طين ثم يرمى به الطير؛ قال رُقَيْعٌ الوالِبِيُّ: حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي، فَتَرَكْن لي رأْساً يَصِلُّ، كأَنه جُمَّاحُ أَي يُصَوِّتُ من امِّلاسِه؛ وقيل: الجُمَّاحُ سهمٌ صغير بلا نَصْلٍ مُدَوَّرُ الرأْس يتعلم به الصِّبيانُ الرَّمْيَ، وقيل: بل يلعب به الصبيان يجعلون على رأْسه تمرة أَو طيناً لئلا يَعْقِرَ؛ قال الأَزهري: يرمى به الطائر فيلقيه ولا يقتله حتى يأْخذه راميه؛ وروت العربُ عن راجز من الجن زَعَمُوا: هل يُبْلِغَنِّيهمْ إِلى الصَّباحْ هَيْقٌ، كأَنَّ رأْسَه جُمَّاحْ قال الأَزهري: ويقال له جُبَّاحٌ أَيضاً؛ وقال أَبو حنيفة: الجُمَّاح سهم الصبي يجعل في طرفه تمراً مَعْلوكاً بقَدْرِ عِفاصِ القارورة ليكون أَهْدَى له، أَمْلَسُ وليس له رِيشٌ، وربما لم يكن له أَيضاً فُوقٌ، قال: وجمع الجُمَّاحِ جَمامِيحُ وجَمامِحُ، وإِنما يكون الجَمامِحُ في ضرورة الشعر كقول الحُطَيْئة: بِزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِحِ فأَما أَن يجمع الجُمَّاحُ على جَمامِحَ في غير ضرورة الشعر فلا، لأَن حرف اللين فيه رابع، وإِذا كان حرف اللين رابعاً في مثل هذا كان أَلفاً أَو واواً أَو ياءً، فلا بد من ثباتها ياء في الجمع والتصغير على ما أَحكَمَتْه صِناعةُ الإِعراب، فإِذاً لا معنى لقول أَبي حنيفة في جمع جُمَّاح جَمامِيحُ وجَمامِحُ، وإِنما غرّه بيت الحطيئة وقد بيَّنا أَنه اضطرار. الأَزهري: العرب تُسَمِّي ذَكَر الرَّجلِ جُمَيْحاً ورُمَيْحاً، وتُسَمِّي هَنَ المرأَةِ شُرَيْحاً، لأَنه من الرجل يَجْمَحُ فيرفع رأْسه، وهو منها يكون مشروحاً أَي مفتوحاً. ابن الأَعرابي: الجُمَّاح المنهزمون من الحرب، وأَورد ابن الأَثير في هذا الفصل ما صورته: وفي حديث عمر ابن عبد العزيز: فَطَفِقَ يُجَمِّحُ إِلى الشاهد النَّظَرَ أَي يديمه مع فتح العين، قال: هكذا جاء في كتاب أَبي موسى وكأَنه، والله أَعلم، سهو، فإِن الأَزهري والجوهري وغيرهما ذكروه في حرف الحاء قبل الجيم، وفسروه بهذا التفسير وهو مذكور في موضعه؛ قال: ولم يذكره أَبو موسى فيحرف الحاء. وقد سَمَّوْا جَمَّاحاً وجُمَيْحاً وجُمَحاً: وهو أَبو بطن من قريش. مقاييس اللغة: (جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ وقُوَّة. يقال جَمَح الدّابةُ جِماحاً إذا اعتَزَّ فارسَه حتَّى يغلِبَه. وفرس جَموح. قال: سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها *** كمعمعة السَّعَف المُوقدِ([3]) وجَمَحَ الصَّبيُّ الكعبَ بالكعبِ، إذا رماه حتَّى يُزيلَه عن مكانه. وفي هذه نظر، لأنها تقال بغير هذا اللفظ، وقد ذكرت([4]). والجُمَّاحُ: سَهم يُجْعَلُ على رأسه طِينٌ كالبُنْدُقة يَرْمي به الصّبيان. قال: هلْ* يُبْلِغَنِّيهِمْ إلى الصّباحْ *** هِقْلٌ كأنَّ رَأْسَه جُمَّاحْ([5]) قال بعض أهل اللغة : الجَمُوح الرَّاكبُ هواه. فأمّا قوله تعالى: ﴿لَوَلَّوْا إلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ﴾ [التوبة 57]، فإنّه أراد يَسْعَون. وهو ذاك. وقال: خلعْتُ عِذارِي جامحاً ما يَرُدُّني *** عن البيض أمثَالِ الدُّمَى زَجْرُ زاجرِ([6]) وجَمَحَتِ المرأةُ إلى أهلها: ذهبَتْ من غير إذْن. القاموس المحيط: جَمَحَ الفَرَسُ، كمَنَعَ، جَمْحاً وجُموحاً وجِماحاً، وهو جَموحٌ اعْتَزَّ فارِسَهُ، وغَلَبَهُ، والمرأةُ زَوْجَها خَرَجَتْ من بَيْتِهِ إلى أهْلِها قبلَ أن يُطَلِّقَها، و أسْرَعَ، والصبيُّ الكَعْبَ بالكَعْبِ رَماهُ حتى أزالَهُ عن مكانِهِ. وكَرُمَّانٍ المُنْهزِمونَ من الحَرْبِ، وسَهْمٌ بِلا نَصْلٍ مُدَوَّرُ الرَّأسِ، يُتَعَلَّمُ بِهِ الرَّمْيُ، وتَمْرَةٌ تُجْعَلُ على رأسِ خَشَبَةٍ يَلْعَبُ بها الصِّبيانُ، وما يَخْرُجُ على أطرافِهِ شِبْهُ سُنْبُلٍ لَيِّنٍ كرؤُوسِ الحَلِيِّ والصِّلِّيان ونحوِه، ج جَماميحُ. وجاء في الشِّعْرِ جمامِحُ. وككَتَّانٍ وزُبَيْرٍ وزُفَرَ وصَبوحٍ أسماءٌ. وعبدُ اللّهِ بنُ جِمْحٍ، بالكسر شاعِرٌ عَبْقَسِيٌّ. وكزُبَيرٍ الذَّكَرُ. وكزُفَرَ جَبَلٌ لِبَنى نُمَيْرٍ. والجَموح فرسُ مُسْلِمِ بنِ عمْرٍو الباهِلِيِّ، والرجُلُ يَرْكَبُ هَواه فلا يُمْكِنُ رَدُّهُ. تاج العروس: جمح " جَمَحَ الفَرسُ " بصاحِبِه " كمَنَع جَمْحاً " بفتح فسكون " وجُموحاً " بالضّمّ " وجِماحاً " بالكسر إِذا ذَهَب يَجْرِي جَرْياً غَالِباً " وهو " جامِحٌ و " جَموحٌ " الذَّكَرُ والأُنْثَى في جَموحٍ سواءٌ ؛ قاله الأَزهريّ . وذلك إِذا " اعْتَزَّ فارِسَه وغَلَبَه " . وفَرَسٌ جَموحٌ : إِذا لم يَثْنِ رَأْسَه . وقال الأَزْهَرِيّ : وله مَعنيانِ : أَحدُهما يُوضَع مَوْضِعَ العَيْب وذلك إِذا كان من عادته رُكوبُ الرَّأْس لا يَثْنِيه راكبُه ؛ وهذا من الجِمَاحِ الذي يُرَدّ منه بالعَيْب . والمعنّى الثّاني في الفَرس الجَموحِ : أَن يكون سَريعاً الثّاني في الفَرس الجَموحِ : أَن يكون سَريعاً نَشِيطاً مَرُوحاً وليس بعَيْبٍ يُرَدّ منه ومنه قولُ امرئ القيس في صِفة فَرس : وأَعْدَدْتُ للحَرْبِ وَثّابةً ... جَوادَ المَحَثَّةِ والمُرْوَدِ جَمُوحاً رَمُوحاً وإِحْضَارُهَا ... كمَعْمَعَةِ السَّعَفِ المُوقَدِ من المجاز : جَمَحَتِ " المَرْأَةُ زَوْجَهَا " هكذا في سائر النسخ الّتي بأَيدينا والذي في الصّحاح واللّسان وغيرهما : جَمَحَت المَرأَةُ من زَوْجِها تَجْمَح جِماحاً إِذا " خَرَجَتْ مِن بيته إِلى أَهْلِهَا قبلَ أَن يُطلِّقها " ومثلُه طَمَحَت طِمَاحاً . قال الرّاجِز : " إِذا رأَتْني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ " وجَمَحَتْ مِن زَوْجِهَا وأَنَّتِ جَمَحَ إِليه وطَمَحَ : إِذا " أَسْرَعَ " ولم يَرُدَّ وَجْهَه شيْءٌ . وبه فسَّر أَبو عُبَيْدةَ قولَه تعالى : " لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَعُونَ " وفي الحديث " جَمَحَ في أَثَرِه أَي أَسْرَع إِسْرَاعاً لا يَرُدُّه شَيْءٌ . ومثلُه قَولُ الزّجَاج . وفي الأَساس أَي يَجْرُون جَرْيَ الخَيْلِ الجَامِحَةِ . وهو مَجَاز حينَئِذٍ . جَمَحَ " الصَّبِيُّ الكَعْبَ " بالكَعْبِ كجَبَح إِذا " رَمَاهُ حتّى أَزالَه عن مكانه " ويقال : تَجَامَحُوا . الجُمّاحُ " كرُمّانٍ : المُنهزِمون من الحَرْبِ " عن ابن الأَعْرَابيّ . الجُمّاحٌ : " سَهْمُ " صغيرٌ " بلا نَصْلٍ مُدَوَّرُ الرَّأْسِ يتعلَّمُ به " الصَّبيُّ " الرَّمْي . و " قيل ؛ بل " تَمْرَةٌ " أَو طِينٌ " تُجْعَل على رأْس خَشَبَةٍ " لئلاّ تَعْقِرَ " يَلْعَب بها الصِّبْيَانُ " . وقال الأَزهريّ : يُرْمَى به الطَّائرُ فيُلْقِيه ولا يَقْتُله حتى يأْخُذَه راميه . ويقال له جُبّاحٌ أَيضاً . وقال أَبو حنيفةَ : الجُمَّاح : سَهْمُ الصَّبِيّ يَجْعَل في طَرِفِه تَمْراً مَعْلُوكاً بقَدْرِ عِفَاصِ القارُورَةِ ليكون أَهْدَى له أَمْلَسُ وليس له ريش وربما له أَمْلَسُ وليس له ريش وربما لم يكن له أَيضاً فُوقٌ . الجُمَّاحُ : " ما يَخْرُج على أَطْرافِه شِبْهُ سُنْلٍ " غير أَنه " لَيِّنٌ " كأَذْنابِ الثَّعَالِب واحدته جُمّاحَةٌ أَو هو " كرُؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيانِ ونَحْوِه " مما يَخرجُ على أَطرافِه ذلك . " ج جَمامِيحُ . وجاءَ في الشِّعْر . جَمَامِحُ " . على الضرورة ويَعْنِي به قَوْلَ الحُطيئة : " بزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِحِ وأَمّا في غير ضَرورةِ الشِّعْرِ فلا لأَنّ حَرْف اللِّين فيه رابعٌ وإِذا كَانَ حرفُ اللِّين رابعاً في مثلِ هذا كان أَلْفاً أَو واواً أَو ياءٍ فلا بُدّ من ثَبَاتِهَا ياءً في الجَمْعِ والتَّصْغِير على ما أَحْكمَتْه صِنَاعةُ الإِعْرَابِ . جَمَّاحٌ وجُمَيْحٌ وجُمَحُ وجَموحٌ " كَكَتّان وزُبَير وزُفَرَ وصَبوحٍ أَسماءٌ " . " وعبدُ الله بنُ جِمْحٍ بالكسر : شاعرٌ عَبْقَسيّ " من بني عبد القَيْس . جُمَيحٌ " كَزُبَيرٍ : الذَّكَرُ " . قال الأَزهريّ : العربُ تُسمَّى ذَكَرَ الرَّجُلِ : جَمْيْعاً ورُمَيحاً وتُسمِّي هَنَ المَرْأَةِ شُرَيحاً لأَنه من الرَّجل يَجْمَحُ فَيرْفَع رأْسَه وهو منها يكون مَشروحاً أَي مفتوحاً . جُمَحُ " كزُفَرَ : جَبَلٌ لبني نُمَيرٍ " . " والجَمُوحُ " كصَبورٍ : " فَرَسُ مُسْلِمِ بن عَمْرٍو الباهِليّ . الجَموحُ : " الرَّجُلُ يَرْكبُ هَواهُ فلا يُمْكِن رَدُّه " وهو مَجاز لشَبَهه له بالجَمُوحِ من الخَيْلِ الّذي لا يَرُدُّه لِجامٌ . وكلُّ شيْءٍ مَضَى على وَجْهِه فقد جَمَحَ وهو جَموحٌ . قال الشاعر : خَلَعْتُ عِذارِي جامِحاً ما يَرُدُّني ... عن البِيضِ أَمْثَالِ الدُّمَى زجْرُ زَاجِرِ ومما يستدرك عليه : جَمَحَتِ السَّفِينَةُ تَجْمَحُ جُموحاً : تَرَكتْ قَصْدَهَا فلم يَضْبِطْها المَلاَّحونَ . وجَمَحتِ المَفَازَةُ بالقَوْمِ : طَرَحَتْ لهم لبُعْدِها وهما من المَجاز . وبنو جُمَح من قُرَيشٍ : هم بنو جُمَحَ ابنِ عَمْرِو بنِ هُصَيْصِ بنِ كَعْبِ ابنِ لُؤَيّ . وسَهْمٌ : أَخو جُمَحَ جَدٌّ بني سَهْمٍ . وزَعَمَ الزُّبَيْرُ بن بَكَّارٍ أَنّ اسْمَ جُمَحَ تَيْمٌ واسْمَ سَهْمٍ زَيْدٌ وأَنّ زَيداً سابَقَ أَخَاه إِلى غايةٍ فجَمَحَ عنها تَيْمٌ فسُمِّيَ جُمَحَ ووقف عليها زَيْد فقِيل : قد سَهَمَ زَيْدٌ فسُمِّيَ سَهْماً . وجَمَحَ به مُرادُه : لم يَنَلْه وهو مَجَازٌ
Sîgalar(1)
Mücavir kökler5 mücavir (9 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ
TıkılırlarEğer sığınılacak bir yer, yahut mağaralar veya bir delik bulsalardı; çabucak oraya yönelirlerdi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جمح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هرب, فرر, ندد |
| Zıt Kök | كبح |
| Çekirdek Özet 1 | Dizgin veya denetim tanımaksızın, önüne geçilemez bir taşkınlık ve güçle ileriye atılmak, başını alıp kaçmak |
| Çekirdek Özet 2 | Münafıkların içlerindeki derin korku ve nefret sebebiyle sığınacak bir yer bulduklarında denetimsizce ve çılgınca oraya yönelmeleri |
| Çekirdek Özet 3 | Bir iradenin kontrol mekanizmalarını tamamen yitirip içgüdüsel bir savrulma ve panikle hedefe körlemesine akması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin dizgin tanımayan taşkın firar anlamını göz ardı edip yalnızca durağan bir yere sığınma veya tıkılma olarak yorumlanması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جم | Suyun birikmesi, çoğalması, dolup taşması ve sınırları zorlayan topluluk hâli; nitekim جمم kökünde suyun dolup taşması, جمع kökünde unsurların bir araya gelip yığılması, جمد kökünde kütleleşme ve جمل kökünde bütünlük anlamı esastır | ح | Sınır, engel ve çevrilme imgesi eklenerek biriken ve kabaran gücün engeli aşması, bağından kopup denetimsiz bir taşkınlıkla ileri fırlaması anlamı oluşmuştur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Harekete geçiren kütlesel bir itilim, taşınan enerji ve ileriye doğru yol alma devinimi |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sürekli dalgalanma, kabarma, taşkın birikim ve kontrolü zor olan akışkan güç |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Aşılması hedeflenen sınır, parçalanan kısıt ve koruyucu engelin dışına fırlama |
| جمح | Engeli kırıp taşan kütlesel hareket | Biriken kütlesel enerjinin sınırlayıcı duvar ve dizgini parçalayarak denetimsizce ileriye fırlaması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın binicisinin dizginine boyun eğmeyerek gemi azıya alması, dizgini dinlemeden başını alıp alabildiğine koşması; rüzgârın etkisiyle geminin rotasından çıkarak denizcilerin idaresinden kurtulup sürüklenmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir atı tasvir ederken onun dizgin dinlemez süratini ve coşkusunu şöyle ifade eder: سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها / كمعمعة السَّعَف المُوقدِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda kocasının evinden izinsizce çıkıp öfkeyle ailesine sığınan kadın için جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً denir; ayrıca nefsin dizginlenemez arzularına kapılarak fren tanımayan kişi için de جَمُوح denilmiştir |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça kök جمح, Sami dillerinde biriken, kabaran ve tutulamayan fiziksel baskının ani bir hamleyle dışa vurulması ekseninde yer alır. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu ses dizilimiyle birebir morfolojik bir kök kayıtlı olmamakla birlikte, ikili çekirdek olan جم yapısı genel Sami zemininde topluluk, yığılma, kabarma ve taşma kavramlarıyla doğrudan irtibatlıdır (karşılaştırınız: İbranice גמם veya גמא köklerindeki yutma, içine çekme, birikme nosyonları). Arapçada kök sonundaki boğaz harfi ح, iç dinamizmin engeli aşarak yırtıcı ve dizginsiz bir kaçışa evrilmesini sağlamıştır. Bu doğrultuda kök, Arap yarımadasının atçılık ve çöl şartlarındaki gözlemlerine dayalı özgün bir semantik evrim sergileyerek denetimsiz, panik hâlindeki hızlı ileri atılışı niteleyen müstakil bir fiile dönüşmüştür.
Güven Muhtemel
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جم ikili çekirdeğinden türeme | Biriken enerjinin (جم), engeli ve dizgini (ح) yararak denetimsiz bir fırlayışa dönüşmesi | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek düzeyinde ortaklık | İkili kök genel Sami sahasında suyun ve kütlenin birikmesini gösterirken, üçlü form Arapçada atın gemi azıya alması şeklinde özelleşmiştir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جمح | Anlamlı | Dizgin tanımadan ileri fırlamak | Atın başını alıp gitmesi, kontrol dışı koşu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جحم | Anlamlı | Ateşin parlaması, alevlenmesi | Ateşin şiddetle tutuşması, gözün dikilip büyümesi | Kur'an'da geçer; ortak coşku ve taşma momenti |
| مجح | Anlamlı | Gururlanmak, böbürlenerek yürümek | Kişinin kendini beğenerek azametle hareket etmesi | Kur'an'da geçmez |
| محج | Anlamlı | Sütün kaymağını sıyırmak, soymak | Bir şeyin özünü çekip almak, kabuğundan ayırmak | Kur'an'da geçmez |
| حجم | Anlamlı | Ağızlıklamak, kısıtlamak, çekmek | Bir şeyi durdurmak, men etmek, kan aldırmak | Kur'an'da geçmez; hedef kökün zıddı yönde engelleme |
| حمج | Anlamlı | Gözü yummak, gözü dikmek | Bakışı daraltmak veya ateşi hafifletmek | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جمح | Merkez | Hızlı ve dizginsiz kaçış | Denetimi, iradeyi ve dizgini tamamen devre dışı bırakarak çılgınca ileri atılmak | Gemi azıya almış atın önüne çıkan engeli görmeksizin fırlaması |
| هرب | Komşu | Kaçmak | Tehlikeden kurtulmak amacıyla genel anlamda uzaklaşmak | Planlı veya içgüdüsel genel kaçış hareketi |
| فرر | Komşu | Firar etmek | Korkutan bir nesne veya ortamdan arkasını dönüp hızla uzaklaşmak | Yüz geri edip korku saikiyle geri çekilme hareketi |
| ندد | Komşu | Ürküp dağılmak | Devenin veya topluluğun ürkerek başıboş sağa sola dağılması | Sürü düzeninin bozulup yabani bir şekilde dağılması |
| كبح | Zıt | Frenlemek, dizginlemek | Atın gemini çekerek başını kaldırmak ve fırlamasını durdurmak | İleri atılmak isteyen gücü gem vurarak kontrol altına almak |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جمح | Gemi azıya almak, dizgin tanımamak | Bir canlının kontrol mekanizmasını çiğneyerek çılgınca ve önüne bakmaksızın ileri atılması | Kesin |
| Latince | Effrenari, effugere | Dizginlerinden kurtulmak, kontrolden çıkmak | Effrenari tam olarak gemin kırılması veya dizginsizlik anlamını karşılar; ancak kaçışın bizzat getirdiği panik yönü effugere ile tamamlanır | Güçlü |
| İngilizce | To bolt, to run wild, to headlong | Gemi azıya almak, gözü dönmüşçesine fırlamak | To bolt bir atın ürkerek binicisini dinlemeyip kaçmasını çok net karşılar; kontrol kaybını ve hızı içerir | Güçlü |
| Almanca | Durchgehen, blindlings stürmen | Dizgin tanımamak, körlemesine ileri atılmak | Durchgehen terimi binicisini dinlemeyen hayvan için kullanılır ve hedefe körlemesine yönelmeyi ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | S'emporter, prendre le mors aux dents | Gemi azıya almak, hiddetle fırlamak | Prendre le mors aux dents doğrudan atın gemi dişleri arasına alıp dizgini hükümsüz kılması deyimidir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَجْمَحُونَ | Kontrolsüzce, dizgin tanımaksızın fırlayıp kaçmak | Münafıkların psikolojik çözülüşü ve savaştan yahut müminlerle beraberlikten kurtulmak için en ufak bir sığınak bulduklarında oraya gemi azıya almış atlar gibi körlemesine yönelmeleri (Tevbe 9:57) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nifak psikolojisi ve irade özgürlüğü | Münafığın iman dairesindeki görünüşünün içsel bir rıza değil, mecburiyet kaynaklı olduğu; ilk fırsatta içsel nefretin dizgin tanımaz bir inkâra dönüşmesi | Baskılanmış inançsızlığın kontrolsüz savrulması |
| Fıkıh | Hukuki denetim ve kusur sorumluluğu | Dâbbetün cemûh tabiriyle gemi azıya alan hayvanın verdiği zararlarda binicinin veya sahibinin kusur nispeti | Dizginlenemeyen hayvanın sebep olduğu itlaf ve tazminat |
| Tefsir | Karakter tahlili ve mecaz | Ayette geçen fiilin, münafıkların korku ve nefretle koşuşunu gözü hiçbir şey görmeyen yaban atlarının koşusuna benzetmesi | Şiddetli, önüne geçilmez ve körlemesine sürat |
| Hadis | Ahlaki denetim ve nefis terbiyesi | Nefsin ve hevanın dizginlenemez bir at gibi sahibini helake sürüklemesi ikazı bağlamında nefsin cümah hâli | Şehevî ve fevrî taşkınlıkların aklı saf dışı bırakması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet intizamı | İradesiz savrulma | İmandan kaçış itilimi | Dini bağlılık içsel teslimiyete dayanmadığında, dış baskı kalktığı anda fert fıtrattan körlemesine uzaklaşır | Güçlü |
| İlmi | Akıl ve duyu dengesi | Muhakeme kaybı | Histerik refleks | Bilgi ve mantık süzgecinin çökmesi sonucu sübjektif korkuların zihni istila edip rasyonel rotayı bozması | Muhtemel |
| Siyasi | Vatandaşlık ve toplumsal sözleşme | Sosyal çözülme | Kaçış ve sadakatsizlik | Zoraki tebaa olan unsurların kriz anında otoritenin bağlarını kopararak sığınaklara denetimsizce firar etmesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa dengesi ve regülasyon | Panik kaçışı | Spekülatif çöküş | Finansal güvensizlik anında yatırımcıların rasyonel denetimi terk edip likiditeye veya güvenli limana panikle hücum etmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kontrolsüz kinetik enerji salınımı (damping kaybı) | Bir sisteme etki eden sönümleyici veya frenleyici kuvvetlerin ortadan kalkmasıyla sistemin potansiyel enerjisinin ani, yönlendirilemez ve yıkıcı bir ivmeye dönüşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panik kaçışı (mob hysteria / stampede) | Sosyolojide ve kitle psikolojisinde, bireylerin kolektif norm ve rasyonel muhakemeyi tamamen terk ederek kör bir hayatta kalma güdüsüyle kontrolsüzce kaçışması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fiilin yalnızca fiziksel bir mekana tıkılmak, bir delikte sıkışıp kalmak veya basit bir kaçış eylemi olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin odak noktası sığınılan deliğin darlığı değil; oraya ulaşmak için sergilenen gemi azıya almışçasına dizginsiz, gözü dönmüş ve hiçbir irade tarafından durdurulamaz firar psikolojisidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Münafıkların psikolojisindeki derin dehşet, nefret ve mecburiyet baskısının gözden kaçırılması; ayetin sunduğu sarsıcı psikolojik tasvirin sıradan bir saklanma düzeyine indirgenmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini, bilhassa ikiyüzlülük (nifak) ve korku anındaki zihinsel çözülmeyi somut bir bedevi metaforu üzerinden ne kadar yüksek bir belagat ve hareket dinamiğiyle resmettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların iç dünyasını, savaştan kaçış saiklerini ve müminlerle kurdukları zoraki ilişkinin kırılganlığını ortaya koyan Tevbe suresi bağlamında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Münafıkların İslam toplumunda bir kanaat veya fikir ayrılığı sebebiyle değil, tamamen dizginlenemez bir korku ve panik sebebiyle durduklarını; fırsat buldukları an körlemesine kaçacaklarını göstererek onların niyetlerini netleştirir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBinicisinin uyguladığı gem ve dizgin baskısını kırarak başını alan bir atın, önüne bakmaksızın ve durdurulamaz bir kuvvetle ileri fırlaması; denetimden çıkan geminin fırtınada savrulması.
- Soyut anlamBir iradenin akıl, ahlak veya toplumsal bağ gibi frenleyici bütün mekanizmaları devre dışı bırakıp içsel bir panik veya arzu dalgasıyla hedefe doğru körlemesine sürüklenmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin denge ve geri besleme (feedback) elemanlarını bütünüyle kaybetmesi neticesinde ortaya çıkan kontrolsüz akış ve regülasyonsuz savrulma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde içsel korku veya arzunun oluşturduğu itici gücü, ise dizgin, akıl veya toplumsal norm gibi sınırlayıcı direnç ve fren mekanizmasını temsil eder. Direncin sıfıra yaklaşması () durumunda hız ve ivme kontrolsüz biçimde fırlar (). Sistemin yönlendirici ve kılavuzluk edici denetim fonksiyonu ise sıfırlanarak () körlemesine, hedefsiz bir savrulma meydana gelir.