حبس
ح - ب - س
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Habs suyu toplamak için yapılan bent demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Habs suyu toplamak için yapılan bent demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.441 harfباب الحاء السين والباء معهما
ح س ب، ح ب س، س ح ب، س ب ح، مستعملات
حسب:
الحَسَبُ: الشَرَف الثابت في الآباء. رجل كريم الحَسَب حسيبٌ، وقَوْمٌ حُسَباءُ، وفي الحديث: "الحَسَبُ المالُ، والكَرَمُ التَقْوَى".
وتقول: الأَجْر على حَسَب ذلك أي على قَدْره، قال خالد بن جعفر للحارث بن ظالم: أما تَشكُرُ لي إذْ جَعَلْتُك سيِّد قَومِكَ? قال: حَسَبُ ذلك أشكُرُكَ.
وأمّا حَسْب مجزوماً فمعناه كما تقول: حَسْبُك هذا،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR452 harfالحَبْسُ: ضد التخلية. وحَبَسْتُهُ واحْتَبَسْتُهُ بمعنىً. واحْتَبَسَ أيضاً بنفسه، يتعدّى ولا يتعدى. وتَحَبَّسَ على كذا، أي حَبَسَ نفسَه على ذلك. والحُبْسَةُ بالضم: الاسم من الاحتِباسِ. يقال: الصَمتُ حُبْسَةٌ. وأحْبَسْتُ فرساً في سبيل الله، أي وقفتُ، فهو مُحْتَبَسٌ وحَبِيسٌ. والحُبْسُ بالضم: ما وُقِفَ. والحِبس بالكسر: خشَب أو حجارةٌ تبنى في مَجْرى الماء لتَحْبِس الماء، فيشربَ منه القوم ويَسقوا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok21.350 harfح س ب
حسب ، حبس ، سحب ، سبح : مستعملة .
حسب : قال الليث : الحَسَبُ : الشَّرَفُ الثابت في الآباء ، رجل كريم الحَسَب ، وقوم حُسَبَاء ، قال : وفي الحديث : ( الحَسَبُ المَالُ ، والكرَمُ التقوى ) وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تُنْكَحُ المرأةُ لِمَالِها وحَسَبِها ومِيَسَمِها ودينها فعليك بِذَاتِ الدِّين ، تَرِبَت يداك ) .
قلت : والفقهاء يحتاجون إلى معرفة الحسب ، لأنه مما يُعْتَبَرُ
ح س ب حسب ، حبس ، سحب ، سبح : مستعملة . حسب : قال الليث : الحَسَبُ : الشَّرَفُ الثابت في الآباء ، رجل كريم الحَسَب ، وقوم حُسَبَاء ، قال : وفي الحديث : ( الحَسَبُ المَالُ ، والكرَمُ التقوى ) وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تُنْكَحُ المرأةُ لِمَالِها وحَسَبِها ومِيَسَمِها ودينها فعليك بِذَاتِ الدِّين ، تَرِبَت يداك ) . قلت : والفقهاء يحتاجون إلى معرفة الحسب ، لأنه مما يُعْتَبَرُ به مَهْرُ مثل المرأة إذا عُقِد النكاح على مهر فاسد ، فقال شَمِر في كتابه ( المُؤَلَّف في غريب الحديث ) الحَسَبُ : الفَعَال الحَسَنُ له ولآبائه مأخوذ من الحِسَاب إذا حَسَبُوا مناقبهم ، وقال المُتَلمِّس : ومَنْ كان ذَا أَصْلٍ كريم ولم يكن له حَسَبٌ كان اللئيمَ المُذَمَّما ففرّق بين الحسَب والنَّسَب ، فجعل النسب عدد الآباء والأمهات إلى حيث انتهى ، والحَسَبُ : الفَعَالُ مثل الشجاعة والجود وحُسْنِ الخُلُق والوفاء . قلت : وهذا الذي قاله شَمِر صحيح ، وإنَّما سُمِّيت مَسَاعِي الرجل ومآثِرُ آبَائِه حَسَباً : لأنهم كانوا إذا تفاخَرُوا عَدَّ المُفَاخِرُ منهم مناقِبَه ومآثِرَ آبائِه وحَسَبَها ، فالحَسْبُ : العَدُّ والإحصاء ، والحَسَبُ : ما عُدَّ ، وكذلك العَدُّ مصدر عَدَّ يعُدُّ ، والمعدود عددٌ . وحدّثني محمد بن إسحاق عن علي بن خَشْرَم عن مُجَالد عن عمرو عن مسروق عن عُمَر أنّه قال : ( حَسَبُ المرء دينُه ، ومروءتُه خُلُقه ، وأصله عَقْلُه ) ، قال : وحَدَّثنا الحُسَيْنُ بن الفَرج عن إبراهيم بن شمَّاسٍ عن مُسْلِم بن خَالِد ، عن العلاء عن أبيه عن أبي هريرة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( كَرَمُ المرء دِينُه ، ومُرُوءَتُه عَقْلُه ، وحَسَبُهُ خُلُقُهُ ) . الحَرّاني عن ابن السكيت قال : الشرفُ والمجد لا يكونان إلا بالآباء . يقال : رجل شريف ، ورَجُلٌ ماجِد : له آباء متقدمون في الشرف . قال : والحَسَبُ والكرم يكونان في الرَّجُل وإن لم يكن له آباء لهم شرَفٌ . ويقال : رجل حَسِيب . ورجل كَرِيمٌ بنفسه . قلت : أراد أن الحَسَب يحصل للرجل بكرم أخلاقِه وإن لم يكن له نسب ، وإذا كان حسيب الآباء فهو أكرم له . ابن بزُرْج قال : الحَسِيبُ عندنا من الرجال : السخِيُّ الجَوادُ فذلك الحسيبُ ، ولا يقال لذي الأصْلِ والصَّليبة البخيل حسيب . قلت : يقال للسَّخِيِّ الجَوادِ حَسِيب . وللذي يَكْثُر أهل بيته من البنين والأهل حسيب وإنما سُمّي حَسيباً لكثرة عدده . وسُمِّي الجواد حسيباً لعدد مآثره ومنابته وكريم أخلاقه ، وبكل ذلك نطقت السُّنَن وجاءت الأخبار ، ويبين ذلك ما حدّثنا السعدي عن الجرجاني عن عبد الرزاق عن مَعْمر عن الزهري عن عروة أَنَّ هَوَازِنَ أتوا النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقالوا : أنت أبرُّ الناس وأوصلُهم وقد سُبِيَ أبناؤُنا ونِساؤُنا وأُخِذَتْ أَمْوَالُنا ، فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( اختاروا إحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ إما المالَ ، وإما البَنِينَ ) ، فقالوا : أما إذ خيَّرتنا بين المال وبين الحسَب فإنا نَخْتَارُ الحسَب ، فاختاروا أبناءَهم ونساءَهم ، فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنا خَيَّرنَاهُم بين المالِ والأحْساب فلم يَعْدِلوا بالأَحْساب شيئاً ) ، فأطلق لهم السَّبيَ . قلت : وبيّن هذا الحديث أن عدد أهل البيت يُسَمَّى حَسَباً . وقال الليث : الحَسَبُ : قدرُ الشيءِ كقولك : على حسَبِ ما أسْدَيْت إليَّ شكْرِي لك تقول : أشكرك على حَسَب بَلاَئِك عندي أي على قدر ذلك . قال : وأَمّا حَسْب مَجْزُومٌ فمعناه كَفَى ، تقول : حَسْبك ذَاكَ أي كَفَاكَ ذَاكَ ، وأنشد ابن السكيت : ولم يكن مَلَكٌ للقوم يُنْزِلُهم إلا صَلاَصِلُ لا تُلْوَى على حَسَبِ قال : قوله : لا تُلْوَى على حَسَب أي يُقْسَم بينهم بالسَّوِيَّة لا يُؤْثَرُ به أَحَدٌ ، وقيل : لا تُلْوَى على حَسَب أي لا تُلْوَى على الكِفَاية لِعَوَزِ الماء وقِلَّتِه . ويقال أَحْسَبَني ما أَعْطاني أي كفَاني . وقال الفرّاء في قول الله عزّ وجلّ : ( يَاأَيُّهَا النَّبِىُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) ( الأنفَال : 64 ) جاء في التفسير : يكفيك الله ويَكْفِي مَنِ اتَّبَعَك ، قال : وموضع الكاف في حَسْبُكَ وموضع مَنْ : نَصْب على التفسير كما قال الشاعر : إذا كانت الهَيْجَاءُ وانْشَقَّتِ العَصَا فَحَسْبُك والضَّحّاكَ سَيْفٌ مُهَنَّد وقال أبو العَبّاس : معنى الآية : يكفيك الله ويكفي مَنِ اتَّبَعك . وقال أبو إسحاق النحوي في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيباً ) ( النِّساء : 6 ) يكون بمعنى مُحَاسِباً ، ويكون بمعنى كافياً أي يعطي كل شيء من العِلْمِ والحِفظِ والجزاءِ مقدارَ ما يُحْسِبه أي يَكْفِيه تقول : حَسْبُك هذا أي اكتفِ بِهَذَا . قال : وقوله تعالى : ( رَّبِّكَ عَطَآءً ) ( النّبَإِ : 36 ) أي كافياً ، وإنما سُمِّي الحِساب في المعاملات حِسَابا : لأنه يُعْلَم به ما فيه كِفايةٌ ليس فيه زِيادَةٌ على المقدار ولا نُقْصانٌ . أبو عُبَيد عن أبي زيد . حَسِبْتُ الشيءَ أَحْسَبَه حِساباً ، وحَسَبْتُ الشيء أحْسَبُه حَساباً وحُسْبَاناً ، وأنشد : على الله حُسْبَانِي إذا النَّفسُ أَشْرَفتْ على طَمَعٍ أو خافَ شيئاً ضميرُها وقال الفراء : حَسِبْتُ الشيءَ : ظَنَنْتُه أَحْسِبُه وأَحْسَبهُ ، والكَسْرُ أَجْوَدُ اللُّغَتَيْن . وقُرِىء قولُ الله تعالى : ( ولا تحسبن ) ، وليسَ في باب السالم حَرْفٌ على فَعِل يَفْعِل بكسر العين في الماضي والغابر غيرُ حَسِب يَحْسِب ، ونَعِمَ يَنْعِم . وأَمَّا قول الله جلّ وعزّ : ( البَيَانَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ( فمعناه بحساب . وأخبرني المنذِريُّ عن ثعلب أنه قال : قال الأخفش في قوله جلّ وعزّ : ( وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَاناً ) ( الأنعَام : 96 ) فمعناه بحساب ، فحذف الباء . وقال أبو العبَّاس : حُسْبَاناً : مصدر ، كما تقول : حَسَبْتُه أَحْسبُهُ حُسْباناً وحِسَاباً ، وجعله الأخفش جَمْعَ حِسابٍ . وقال أبو الهَيْثَم : الحُسْبان جمع حِساب وكذلك أَحْسِبَةٌ مثلُ شِهَاب وأَشْهِبَة وشُهْبَان . وأما قوله عزَّ ذِكْرُه : ( وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِّنَ السَّمَآءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) فإن الأخفش قال : الحُسْبَانُ : المَرَامي ، واحدتها حُسْبَانة . وقال ابن الأعرابي أيضاً : أراد بالحُسْبَان المَرَامِي ، قال : والحُسْبَانَةُ : الصاعِقَةُ ، والحُسْبَانَةُ : السَّحابَة ، والحُسْبانَةُ : الوِسادَةُ . وقال ابن شُمَيل : الحُسْبَان : سِهَامٌ يَرْمي بها الرَّجلُ في جوف قَصَبَةٍ ينْزِع في القَوْسِ ثم يَرْمِي بِعِشْرين منها ، فلا تَمرُّ بشيء إلا عَقَرَتْه من صاحِب سِلاَحٍ وغيره ، فإذا نَزَعَ في القَصَبة خَرَجَت الحُسْبَانُ كأنها غَيْبَةُ مَطَر فتَفَرَّقَتْ في النّاسواحدها حُسْبَانَةٌ ، والمَرَامِي مِثْلُ المَسَالِّ رَقيقَةٌ فيها شيءٌ من طول لا حروف لها . قال : والقِدْحُ بالحَدِيدَة : مِرْمَاةٌ . وقال الزَّجَّاجُ في قوله عزّ وجلّ : ( وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِّنَ السَّمَآءِ ) ( الكهف : 40 ) . قال : الحُسْبَانُ في اللُّغة : الحِساب . قال الله عزّ وجلّ : ( :ُ :ِالبَيَانَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ) ( الرَّحمان : 5 ) أي بحساب ، قال : فالمعنى في
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.321 harf(باب الحاء والباء وما يثلثهما)
(حبج) الحاء والباء والجيم ليس عندي أصلاً يعوّل عليه ولا يُفَرّع منه، وما أدري ما صحّة قولهم: حَبَجَ العَلَمُ بَدَا، وحَبَجَت النارُ: بدَتْ بَغْتَةً. وحَبِجَت الإبل، إذا أكلت العَرفَج فاشتكت بطونَها، كلُّ ذلك قريبٌ في الضَّعف بعضُه مِن بعض. وأما حَبَجَ بها، فالجيم مبدلةٌ من قاف.
(حبر) الحاء والباء والراء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد، وهو الأَثرُ في حُسْنٍ وبَهاء.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR194 harf- الحبس: المنع من الانبعاث، قال عز وجل: ﴿تحبسونهما من بعد الصلاة﴾ [المائدة/106]، والحبس: مصنع الماء الذي يحبسه، والأحباس جمع، والتحبيس: جعل الشيء موقوفا على التأبيد، يقال: هذا حبيس في سبيل الله.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR672 harfح ب س
حبسته فاحتبس واحتبسته: اختصصته لنفسي.
واللص في الحبس والمحبس واللصوص في المحابـس.
وأحبسـت فرسـاً فـي سبيـل اللـه وخيـلاً وهو حبيس وهن حبس.
وبفلان حبسة وهي ثقل يمنع من البيان فإن كان الثقل من العجمة فهو خكلة.
ومن المجاز: جعل أمواله حبساً على الخيرات.
اجتمعت قريش والأحابيش وهي فرق مجتمعة مـن قبائـل شتـى حلفـاء لقريـش تحالفـوا عنـد جبل يسمى حبشياً.
ويقال: عندي أحبوش
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.017 harfحَبَسَه يَحْبِسُه حَبْساً، فهو مَحْبُوس وحَبِيسٌ، واحْتَبَسَه وحَبَّسَه: أَمسكه عن وجهه. والحَبْسُ: ضدّ التخلية. واحْتَبَسَه واحْتَبَسَ بنفسه، يتعدّى ولا يتعدّى. وتَحَبَّسَ على كذا أَي حَبَس نفسه على ذلك. والحُبْسة، بالضم: الاسم من الاحْتِباس. يقال: الصَّمْتُ حُبْسَة. سيبويه: حَبَسَه ضبطه واحْتَبَسَه اتخذه حَبيساً، وقيل: احْتِباسك إِياه اختصاصُك نَفْسَكَ به؛ تقول: احْتَبَسْتُ الشيء إِذا اختصصته
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.728 harfالحبس: المنع والإمساك، وهو ضد التخلية، كالمحبس، كمقعد، قاله بعضهم، ونظيره قوله تعالى: إلى الله مرجعكم أي رجوعكم ويسألونك عن المحيض قال ابن سيده: وليس هذا بمطرد، إنما يقتصر منه على ما سمع، قال سيبويه: المحبس على قياسهم: الموضع الذي يحبس فيه، والمحبس: المصدر، وقال الليث: المحبس يكون سجنا، ويكون فعلا، كالحبس، حبسه يحبسه، من حد ضرب، حبسا، فهو محبوس وحبيس. الحبس: الشجاعة، عن ابن الأعرابي. الحبس: ع
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.874 harfحَبَسَهُ
1 حَبَسَهُ حبس حبسه حبسة , (S, A, Msb, K,) aor. حَبِسَ , (Msb, K,) inf. n. حَبْسٌ (S, A, Mgh, Msb, K) and مَحْبَسٌ, (Lth, Sb, K,) He confined, restricted, limited, kept in, prevented from escape, kept close, kept within certain bounds or limits, shut up, imprisoned, held in custody, detained, retained, arrested, restrained, withheld, debarred, hindered, impeded, or prevented, him or it;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.445 harfحَبَسَ
حَبَسَ I ( n. ac. حَبْس 1 , مَحْبَس 17 ),
a. Confined, imprisoned.
b. [ acc. & 'An ], Held back, restrained, withheld from.
c. [ acc. & Bi ], Wrapped up, enveloped in.
حَبَّسَ
حَبَّسَ II ,
a. Wrapped up; veiled.
b. Dedicated to pious uses.
أَحْبَسَ
أَحْبَسَ IV ,
a. see II (b) .
تَحَبَّسَ
تَحَبَّسَ V
a. [ 'Ala ], Withheld himself from.
اِحْتَبَسَ
اِحْتَبَسَ VIII ,
a. Was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok21.691 harfحبس
حَبَسَ - يَحْبِسُ
حَبَسَ - يَحْبِسُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يحجزه ويمنعه عن الحركة إلى خارج مكان محدد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الأسر وتقييد الحركة ومنع الهرب " وهي:
سَجَنَ - يَسْجُنُ، حَبَسَ - يَحْبِسُ، أَسَرَ - يَأْسِرُ، قَسَرَ - يَقْسِرُ، حَصَرَ - يَحْصُرُ، قَصَرَ- يَقْصُرُ
تَحْبِسُونَهُمَا
{ يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
Mücavir kökler38 mücavir (51 toplam)
- أخر
2 ortak ayet · Uhur ense demektir
- حيق
1 ortak ayet · Havk Çalı süpürgesi demektir
- ثمن
1 ortak ayet · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
- كتم
1 ortak ayet · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
- وصي
1 ortak ayet · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
- شري
1 ortak ayet · Satın aldılar
- ثني
1 ortak ayet · Sena yaka demektir
- عدل
1 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- حضر
1 ortak ayet · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
- صرف
1 ortak ayet · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
- قسم
1 ortak ayet · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
- هزأ
1 ortak ayet · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
Geçtiği ayetler(2)
… إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا …
İkisini alıkoyarsınızEy iman edenler; herhangi birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet anında aranızda ya adalet sahibi iki kişiyi veya yolculuk ta başınıza ölüm musibeti gelmişse, sizden olmayan iki kişiyi şahid tutun. Onlardan şüpheleniyorsanız; namazdan sonra alıkoyarsınız da Allah’a şöyle yemin ederler; Akraba bile olsa yeminle hiç bir değeri değiştirmeyeceğiz, Allah’ın şahidliğini gizlemeyeceğiz, yoksa elbette günahkarlardan oluruz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حبس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | منع, سجن, حصر, كفف |
| Zıt Kök | سرح |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi, kişiyi veya akışı doğal hareketinden ve yöneliminden alıkoyup bir yerde tutmak, önünü bentle kesmek |
| Çekirdek Özet 2 | Bir varlığı, şahsı veya cezayı belirli bir süre, amaç veya hüküm netleşene kadar tutmak, tehir etmek veya alıkoymak |
| Çekirdek Özet 3 | Akışkan ve hareketli potansiyeli kontrol altına alarak dağılmasını önleme, adli tedbir ve mülkiyeti kamu yararına dondurma mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca modern cezaevi (zindan) kurumuyla sınırlamak; geçici tutma, yargısal teenni ve ilahi mühlet boyutunu gözden kaçırmak |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır çekme, dışarıdan tecrit etme ve akışı kesen bir set oluşturma hareketini başlatır |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Sınırlandırılan şeyin belirli bir iç mekanda, kapalı veya belirlenmiş bir alanda kalmasını sağlar |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Sabitleme, takılma ve hareketin devamına mani olan direnç unsurunu ekler |
| حبس | Çevrelenen sınırın içinde bir dirençle durdurup sabitleme ve salıvermeme | Bir varlığın veya akışın set çekilerek, tutularak ve engellenerek doğal yolundan alıkonulması hareketini oluşturur |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun akışını önleyen bent, gölet veya su toplama havuzu (el-hıbs); devenin veya atın yoluna devam etmesini engelleyip bağlama |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kök, sel sularını tutan bentler ve cihat/savaş için bağlanan atlar (habîs) tasvirinde alıkoyma anlamında kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber döneminde kamu yararına veya cihada vakfedilen at ve mallar için "ahbese / hubbiset fî sebîlillâh" tabirinin kullanılması ve hukuki/adli tevkif anlamında alıkoyma |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde حبس kökü, özellikle Güney Sami kolunda ve kısmen Kuzeybatı Sami sahasında tecrit etme, tutma, bağlama ve hapsetme semantik ekseninde yer alır. Klasik İbranicede doğrudan bu kök türevi yerine aynı işlev başka köklerle karşılansa da, Güney Sami dillerinden Ge'ez (Etiyopya) dilinde habasa (hapsetmek, bağlamak, alıkoymak) biçimi doğrudan fonetik ve anlamsal paralellik gösterir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel somut hareketi, fiziksel bir akışı (özellikle su veya hareket halindeki canlı) bir engel, bent veya çeper vasıtasıyla durdurup hapsetmektir. Arapçada bu kök hem fiziksel su bendini (hıbs) hem de hukuki ve ahlaki olarak bir varlığın serbest hareketini kısıtlayıp alıkoymayı (habs, vakıf) ifade eden yetkin bir terimleşme düzeyine ulaşmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حبس kökü ve su bendi (hıbs) türevi | Suyun önünü kesme, tecrit etme, akışı durdurma ve mülkiyeti bağlama (vakıf) yönünde gelişmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ge'ez habasa (hapsetmek, tecrit etmek) | Güney Sami kolunda bağlama, alıkoyma ve hapsetme anlamında ortak kök paralelliği mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarına dair doğrulanmış doğrudan ortak morfem tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حبس | Anlamlı | Alıkoymak, hapsetmek, bent çekmek | Bir şeyin serbest akışını engelleyip bir yerde tutmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حسب | Anlamlı | Saymak, hesap etmek, yetmek | Parçaları bir araya getirip ölçmek, denkliğini tespit etmek | Kur'an'da geçer; zihinsel kuşatma ve sınırlandırma bağı |
| بحس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| بسح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| سحب | Anlamlı | Çekmek, sürüklemek | Bir şeyi zeminde veya havada sürükleyerek çekmek | Kur'an'da geçer; akışın serbest bırakılmayıp çekilerek taşınması |
| سبح | Anlamlı | Yüzmek, akıp gitmek | Bir ortamda engelsizce, hızla süzülüp hareket etmek | Kur'an'da geçer; حبس kökünün zıddı yönde engelsiz akış hareketi |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حبس | Merkez | Alıkoyma, durdurma | Bir şeyi doğal akışından veya gidişatından fiziken veya hükmen alıkoyup bir yerde tutmak | Hükmen veya fiilen serbestiyeti durdurma eylemidir |
| منع | Komşu | Engel olma | Eylemin veya nesnenin gerçekleşmesine baştan mani olmak, geçit vermemek | حبس başlamış veya yönelecek hareketi tutarken منع erişimi baştan engeller |
| سجن | Komşu | Kapatma, hapsetme | Bir şahsı özel bir mekan olan zindana veya kapalı yere koyarak tecrit etmek | حبس mekandan bağımsız her türlü alıkoymayı kapsarken سجن zindana kapatmaya özgüdür |
| حصر | Komşu | Kuşatma, sıkıştırma | Bir alanı daraltarak, etrafını sararak hareket kabiliyetini sıfırlamak | حصر çepeçevre kuşatıp daraltma iken حبس yönelimi durdurup tutmadır |
| سرح | Zıt | Salıverme, serbest bırakma | Bir bağı çözerek varlığın kendi doğal akışında serbestçe gitmesine izin vermek | حبس eyleminin doğrudan zıddı olarak serbest bırakma ve tahliye etmedir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حبس | Alıkoymak, bentlemek, vakfetmek | Hareketi durdurup tutmayı, suyun bendini ve malın vakfedilmesini bir arada karşılar | Kesin |
| Latince | retinere, detinere, coercere | Tutmak, alıkoymak, engellemek | Retinere ve detinere alıkoyma ve elde tutma işlevini karşılar; su bendi ve vakıf nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | detain, withhold, dam up | Alıkoymak, tutmak, bentle çevirmek | Detain hukuki alıkoymayı, withhold vermemeyi, dam up su bendini karşılar; tek kelime tüm alanı kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | zurückhalten, anhalten, stauen | Geri tutmak, durdurmak, bendinde biriktirmek | Zurückhalten eylemi durdurmayı, stauen suyun birikmesini karşılar; vakıf boyutu dışarıda kalır | Güçlü |
| Fransızca | retenir, détenir, endiguer | Tutmak, alıkoymak, set çekmek | Détenir tevkif etmeyi, endiguer suyun önünü setle kesmeyi karşılar; vakıf kurumunu doğrudan içermez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Lewis & Short; Duden; Larousse.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَحْبِسُونَهُمَا | Şahitlik öncesi sorgu için geçici alıkoyma | Hukuki yargılama ve şahitliğin güvenilirliğini sağlama bağlamında iki şahidin namaz sonrasında alıkonulması (Mâide 5:106) |
| يَحْبِسُهُ | Azabın veya vaadin ertelenip tutulması | İnkarcıların geciken azapla alay etmelerine karşı azabın gelmesini tutan/erteleyen ilahi irade bağlamı (Hûd 11:8) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve azabın tebliği/tehiri | Azabın inkarcılardan alıkonulmasının (ihbâs/tehir) bir lütuf veya mühlet mi olduğu tartışması; ilahi vaad ve vaîdin gerçekleşme zamanı | Azabın vaktinden önce veya hemen inmesini engelleyen ilahi hikmet ve imtihan mühleti |
| Fıkıh | Hapis cezası, borçlu tevkifi ve vakıf müessesesi | Borçlunun veya suçlunun tevkifi (habs) ile bir mülkün aynının alıkonup menfaatinin kamuya tahsis edilmesi (tahbîs/vakıf) | Mülkün devrini durdurarak ebedileştirme (vakıf) ve şahsın hürriyetini belirli haklar ödenene dek kısıtlama |
| Tefsir | Adli prosedür ve imtihan mühletinin mahiyeti | Mâide 5:106'daki alıkoymanın namaz sonrasına denk getirilmesinin psikolojik etkisi ile Hûd 11:8'deki azabı alıkoyan amil üzerine tahliller | Maddi bir hapishaneden ziyade manevi ağırlık ve yargısal amaçla geçici olarak yerinde tutma |
| Hadis | Cihada at bağlama ve vakıf ahkamı | Hz. Peygamber'in Allah yolunda at alıkoyma hadisleri ile Hayber arazisinin vakfedilmesine dair rivayetler | Malın piyasa veya mülkiyet akışından çekilerek ilahi gayeye tahsis edilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi mühlet ve azabın ertelenmesi | Tehir ve imtihan alanı oluşturma | Vaktinden önce helakin gelmesini engelleyerek tövbe imkanı sunma | Azabın hemen inmesini alıkoyan ilahi takdir, insanın sorumluluk alanını genişletir | Güçlü |
| İlmi | Bilgi doğrulanana kadar yargıyı askıya alma | Tevakkuf ve delil tahkiki | Hüküm vermeden önce şüpheyi gidermek için süreci durdurma | Yargıya varmadan önce unsurları alıkoyup inceleme, ilmi kesinliği sağlar | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve adaletin tesisi | Tedbir amaçlı tevkif ve denetim | Hukuki süreç sonuçlanıncaya kadar şüpheliyi veya delili kontrol altında tutma | Keyfi cezalandırma yerine adaletin tahakkuku için geçici alıkoyma mekanizmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin dondurulup kamuya adanması (vakıf) | Sermaye tecridi ve kamusal tahsis | Mülkün aynını piyasa sirkülasyonundan çekip gelirini topluma akıtma | Bencil tüketimi ve mülk tekelleşmesini engelleyen vakıf (tahbîs) sistemidir | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Rezervuar / potansiyel enerji bendi | Bir akışkanın veya enerjinin serbest kinetik akışını bir bariyerle durdurup potansiyel olarak depolama mekanizmasıdır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yargısal tevkif / ihtiyati tedbir | Hukukta bir hak veya hüküm kesinleşene kadar şahsın serbestiyetinin veya malın tasarrufunun geçici olarak askıya alınmasıdır | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | حبس kökünü yalnızca modern anlamdaki ıslah evi, zindan veya cezaevi binasına (hapis cezası) hapsetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, fiziki zindan binasından öte; bir hakkın teyidi için şahsı yerinde tutmayı (namaz sonrası tevkif) ve ilahi azabın tehir edilerek vaktine kadar tutulmasını ifade eden kuşatıcı bir kontrol dinamiğidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki adli ve ahlaki tevkif mekanizmasının yalnızca fiziksel zindana atma olarak anlaşılması, Kur'an'ın şahitlik psikolojisi ve ilahi mühlet felsefesinin eksik kavranmasına yol açar |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da hukuki bir usul olarak şahitlerin psikolojik kontrol altında tutulması ile ilahi adalette azabın hemen inmeyip hikmetle ertelenmesi olgularını tek bir semantik eksende (tutma, alıkoyma, durdurma) birleştirdiği için kritik öneme sahiptir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yargılama hukuku ve miras/şahitlik ahkamını belirleyen ayetlerde (Mâide 5:106) ve inkarcıların meydan okumalarına karşı ilahi mühlet ve azap vaadini açıklayan ayetlerde (Hûd 11:8) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın "hapsetme" kavramını körü körüne cezalandırıcı bir zindan kurumu olarak değil, hakkın ortaya çıkması için geçici bir koruma ve teenni mekanizması olarak inşa ettiğini gösterir; ayrıca azabın gecikmesini acziyet değil ilahi bir tutma iradesi olduğunu bildirir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSuyun önünü bentle kesip akışını durdurmak, deveyi veya atı bağlayarak hareketten alıkoymak.
- Soyut anlamBir varlığın, hakkın veya sürecin doğal akışını belirlenmiş bir gaye veya hüküm gerçekleşene kadar kontrol altında tutup ertelemek.
- Sistematik karşılıkHukukta delil ve şahsın ihtiyati tevkifi, iktisatta mülkün kamu yararına dondurulması (vakıf), teolojide ise ilahi azabın hikmete binaen askıya alınması (mühlet).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hareket halindeki süreci, nesneyi veya şahsı, bu varlığın doğal akış ve hareket hızını temsil eder. bendi, engeli veya alıkoyucu iradeyi ifade eder. devrede olduğu müddetçe zaman aralığında hareket sıfıra indirgenir; yani akış askıya alınır ve varlık durdurularak alıkonur.