حسد

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ح-س-د5 sîga, 41 mücavir kök, 4 ayet, 4 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.كتبحَسَدًاطلقكلمحسدتَحْسُدُونَنَاصفحوذرغنمحَاسِدٍقللفقهشررردد

KökSîga 5Ayet 4Sure 4Mücavir 41

▶ Ağı aç (3B)

حسد

ح - س - د

KÖK
  • 5 geçiş
  • 4 ayet
  • 5 sîga
  • 13 sözlük

Hasat biçilen ekin demektir. Dönüşmelerde kalbi fiillere geçilirken kalınlık ve incelik üzerinde değişme olur. Buradaki “sad” “sin”e dönüşerek manevi biçme anlamında “çok görme” manasına dönüşmüştür. İpin bükülmesi, burkulması anlamına da gelir. Bu takdirde “içi burkulan kişiye” hasid demişlerdir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Hasat biçilen ekin demektir. Dönüşmelerde kalbi fiillere geçilirken kalınlık ve incelik üzerinde değişme olur. Buradaki “sad” “sin”e dönüşerek manevi biçme anlamında “çok görme” manasına dönüşmüştür. İpin bükülmesi, burkulması anlamına da gelir. Bu takdirde “içi burkulan kişiye” hasid demişlerdir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.280 harf
باب الحاء والسين والدال معهما ح س د، س د ح، ح د س، د ح س مستعملات حسد: الحَسَدُ: معروف، والفعل: حَسَدَ يَحْسُد حَسَداً، ويقال: فلانٌ يُحْسَدُ على كذا فهو مَحْسود. سدح: السَّدْحُ : ذبحُكَ الحيوانَ وبَسْطُكَهُ على وجه الأرض، ويكونُ إضجاعك الشّيءَ على الأرضِ سَدْحاً، نحو القِرْبة المملوءة المسدوحة إلى جَنْبك. قال أبو النجم: يأخذ فيه الحيّةَ النَّبوحا ثمَّ يَبيتُ عنده مَذْبوحا مُشَدَّخَ،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR265 harf
الحَسَد: أن تتمنَّى زوال نعمة المحسود إليكَ. يقال: حَسَدَه يَحْسُدُهُ حُسوداً. قال الأخفش: وبعضهم يقول: يحسِده بالكسر. قال: والمصدر حَسَداً بالتحريك وحَسادَةً. وحَسَدْتُكَ على الشيء وحَسَدْتُكَ الشيءَ، بمعنى. وتَحاسَدَ القومُ. وهم قوم حَسَدَة، مثل حامِلٍ وحَمَلَةٍ.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR4.390 harf
ح س د حسد ، حدس ، دحس ، سدح : مستعملة . حسد : قال الليث : الحَسَدُ معروف ، والفعل حَسدَ يَحْسُدُ حَسَداً . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحَسْدَلُ : القُرَادُ ، قال : ومنه أُخِذ الحسد لأنه يَقْشِرُ القَلْبَ كما يَقْشِر القُرادُ الجلد فيمتصّ دَمَهُ . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا حسَدَ إلا في اثْنتَين ، رجل آتاه الله مالاً فهو ينفقه آناء الليل والنهار ، ورجل آتاه الله
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR7.397 harf
(باب الحاء والسين وما يثلهما) (حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من
Maddenin bağlantısı

(باب الحاء والسين وما يثلهما) (حسف) الحاء والسين والفاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يتقشَّر عن شيء ويسقط. فمن ذلك الحُسَافة، وهو ما سَقَط من التمر والثَّمَر. ويقال انحسف الشّيءُ، إذا تفتَّت في يدك. وأمَا الحَسيفَة، وهي العداوة، فجائزٌ أن يكون من هذا الباب. والذي عندي أنها من باب الإبدال، وأنّ الأصل الحسيكة؛ فأُبدلت الكاف فاءً. وقد ذكرت الحسيكة وقياسُها بعد هذا الباب. ويقال الحَسَفُ الشَّوك، وهو من الباب. (حسك) الحاء والسين والكاف من خشونة الشيء، لا يخرج مسائله عنه. فمن ذلك الحَسَكُ، وهو حَسَك السَّعدانِ([1])، وسمِّي بذلك لخشونته وما عليه مِن شَوك. ومن ذلك الحَسِيكة، وهي العداوة وما يُضَمّ في القلب من خشونة. ومن ذلك الحِسْكِك([2]). وهو القُنفُذ. والقياس في جميعه واحد. (حسل) الحاء والسين واللام أصلٌ واحد قليلُ الكلِم، وهو ولد الضبّ، يقال له الحِسْلُ والجمع حُسُول. ويقولون في المثل: "لا آتِيك [سِنَّ الحِسْل"، أي لا آتيك([3])] أبداً. وذلك أنّ الضب لا يسقط له سِنٌّ. ويكنى الضّبُّ أبا الحِسل. والحسِيل: ولد البقر، لا واحِدَ له من لفظه. قال: * وهنّ كأذنابِ الحَسِيلِ صوادرٌ([4]) * (حسم) الحاء والسين والميم أصلٌ واحد، وهو قَطْع الشّيء عن آخره. فالحَسْم: القطع. وسُمِّي السيفُ حُساماً. ويقال حسامُه حَدّهُ، أيُّ ذلك كان فهو من القَطْع. فأما قوله تعالى: ﴿وَثَمَانِيَةَ أيَّامٍ حُسُوماً﴾ [الحاقة 7]، فيقال هي المتتابعة. ويقال الحسوم الشّؤم. ويقال سمِّيت حُسوماً لأنها حسمت الخيرَ عن أهلها. وهذا القول أقْيَس لما ذكرناه. ويقال للصبيّ السيِّئ الغذاء([5]) محسومٌ، كأنه قُطِع نماؤُه لَمَّا حُسِم غذاؤه. والحَسْم: أن تقطَعَ عِرقاً وتكويه بالنار كي لا تسيل دمُه. ولذلك يقال: احْسِم عنك هذا الأمر، أي اقطعه واكفِهِ نفسَك. (حسن) الحاء والسين والنون أصلٌ واحد. فالحُسن ضِدُّ القبح. يقال رجلٌ حسن وامرَأة حسناءُ وحُسّانَةٌ. قال: دارَ الفَتاةِ التي كُنّا نقولُ لها *** يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَة الجِيدِ([6]) وليس في الباب إلاّ هذا. ويقولون: الحسَن: جَبَل، وحَبْلٌ من حبال الرمل. قال: لأمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أجَنَّتْ *** غداةَ أضَرَّ بالحَسَنِ السبيلُ([7]) والمحاسنُ من الإنسان وغيره: ضدُّ المساوي. والحسن من الذراع: النصف الذي يلي الكوع، وأحسَِبه سمّي بذلك مقابلةً بالنِّصف الآخر؛ لأنّهم يسمُّون النصف الذي يلي المِرفَق القبيح، وهو الذي يقال له كَِسْرُ قبيحٍ. قال: لو كنتَ عيْراً كنتَ عَيْرَ مذَلَّةٍ *** ولو كنت كِسْراً كنت كَِسْرَ قبيحِ([8]) (حسو/ي) الحاء والسين والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ، ثم يشتقّ منه. وهو حَسْو الشيء المائع، كالماء واللبن وغيرهما؛ يقال منه حَسَوْت اللّبن وغيره حَسْواً. ويقال في المثل: * لمثل ذا كنتُ أحَسِّيك الحُسى * *والأصل الفارسُ يغذو فرسَه بالألبان يحسّيها إيّاه، ثمّ يحتاج إليه في طلبٍ أو هرب، فيقول: لهذا كنتُ أفعلُ بك ما أفعل. ثم يقال ذلك لكلِّ من رُشِّح لأمر. والعرب تقول في أمثالها: "هو يُسِرُّ حَسْواً في ارتغاء"، أي إنّه يُوهِم أنّه يتناول رغوةَ اللبن، وإنّما الذي يريده شُربُ اللّبنِ نَفْسِه. يضرب ذلك لمن يَمكُر، يُظهِر أمراً وهو يريد غيره. ويقولون: "نَومٌ كحَسْو الطائر" أي قليل. ويقولون: شَرِبْتُ حَسْوَاً وحَساءً. وكان يقال لابن جُدْعانَ حاسي الذَّهَب، لأنّه كان لـه إناءٌ من ذهب يحسُو منه. والحِسْيُ: مكانٌ إذا نُحِّيَ عنه رملُه نَبَع ماؤُه. قال: تَجُمُّ جُمومَ الحِسْي جاشت غُرُوبُه *** وبَرَّدَهُ من تحتُ غِيلٌ وأبْطَحُ([9]) فهذا أيضاً من الأول كأنَّ ماءَه يُحسَى. ومما هو محمولٌ عليه احتسيت الخَبَر وتحسَّيت مثل تحسَّسْت، وحَسِيت بالشيء مثل حَسِسْتُ. وقال: سوى أنّ العِتاقَ من المطايا *** حَسِينَ به فهنَّ إليه شُوسُ([10]) وهذا ممكنٌ أن يكون أيضاً من الباب الذي يقلبونه عند التضعيف ياء، مثل قصَّيْتُ أظفاري، وتقضَّى البازي، وهو قريبٌ من الأمرين وحِسْيُ الغَميِم: مكانٌ. (حسب) الحاء والسين والباء أصول أربعة: فالأول: العدّ. تقول: حَسَبْتُ الشيءَ أحْسُبُه حَسْباً وحُسْباناً. قال الله تعالى: ﴿الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ﴾ [الرحمن 5]. ومن قياس الباب الحِسْبانُ الظنّ، وذلك أنَّه فرق بينه وبين العدّ بتغيير الحركة والتّصريف، والمعنى واحد، لأنّه إذا قال حسِبته كذا فكأنّه قال: هو في الذي أعُدُّه من الأمور الكائنة. ومن الباب الحَسَبُ الذي يُعَدُّ من الإنسان. قال أهل اللغة: معناه أن يعد آباءً أشرافاً. ومن هذا الباب قولهم: احتسب فلانٌ ابنَه، إذا مات كبيراً([11]). وذلك أنْ يَعُدّه في الأشياء المذخورة لـه عند الله تعالى. والحِسْبة: احتسابك الأجرَ. وفلان حَسَنُ الحِسْبة بالأمر، إذا كان حَسَن التدبير؛ وليس من احتساب الأجر. وهذا أيضاً من الباب؛ لأنه إذا كان حسنَ التدبير للأمر كان عالماً بِعِدَادِ كل شيءٍ وموضِعِه من الرأْي والصّواب. والقياسُ كله واحد([12]). والأصل الثاني: الكِفاية. تقول شيء حِسَابٌ، أي كافٍ([13]). ويقال: أحسَبْتُ فلاناً، إذا أعطيتَه ما يرضيه؛ وكذلك حَسَّبْته. قالت امرأة([14]): ونُقْفِي ولِيدَ الحيِّ إن كان جائعاً *** ونُحْسِبه إن كان ليسَ بجائِع والأصل الثالث: الحُسْبَانُ، وهي جمع حُسبانَةٍ، وهي الوِسادة الصغيرة. وقد حسَّبت الرّجلَ أُحَسِّبه، إذا أجلسته عليها ووسَّدْتَه إياها. ومنه قول القائل: * غداة ثَوَى في الرّمْلِ غيرَ مُحَسَّبِ([15]) * وقال آخر([16]): يا عامِ لو قدَرَتْ عليكَ رِماحُنا *** والرّاقصاتِ إلى مِنَىً فالغَبْغَبِلَلَمسْتَ بالوكْعاء طعنةَ ثائرٍٍ *** حَرّانَ أو لثوَيْتَ غيرَ مُحسَّبِِ([17]) ومن هذا الأصل الحُسبْان: سهامٌ صغار يُرْمى بها عن القسيِّ الفارسية، الواحدة حُسبانة. وإنما فرق بينهما لصِغَر هذه و[كبر] تلك. ومنه قولهم أصاب الأرض حُسبان، أي جراد. وفُسِّرَ قوله تعالى: ﴿وَ يُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَاناً مِنَ السَّمَاء﴾ [الكهف 40]، بالبَرَد. والأصل الرابع: الأحسب الذي ابيضَّت جِلدتُه من داءٍ ففسدت شَعرته، كأنَّه أبرص. قال: يا هِنْدُ لا تَنْكحي بُوهَةً *** عليه عقيقتُه أحْسَبا([18]) وقد يتّفق في أصول الأبواب هذا التفاوتُ الذي تراه في هذه الأصول الأربعة. (حسد) الحاء والسين والدال أصلٌ واحد، وهو الحَسَد. (حسر) الحاء والسين والراء أصلٌ واحد، وهو من كَشْف الشيء. [يقال حَسَرت عن الذراع([19])]، أي كشفته. والحاسر: الذي لا دِرْع عليه ولا *مِغْفَر. ويقال حَسَرْتُ البيتَ: كنستُه. ويقال: إن المِحْسَرَة المِكْنَسَة. وفلان كريم المَحْسَر، أي كريم المخبر، أي إذا كشفْتَ عن أخلاقه وجدتَ ثَمَّ كريماً. قال: أرِقَتْ فما أدرِي أَسُقْمٌ طِبُّهَا *** أم من فراق أخٍ كريم المَحْسَر([20]) ومن الباب الحسرةُ: التلهُّف على الشيء الفائت. ويقال حَسِرْتُ عليه حَسَراً وحَسْرَةً، وذلك انكشافُ أمرِه في جزعه وقلَّة صبره. ومنه ناقةٌ حَسْرَى إذا ظلَعَتْ. وحَسَر البصر إذا كَلَّ، وهو حسير، وذلك انكشافُ حاله في قلّة بَصَره وضَعْفه. والمُحَسَّرُ، المُحَقَّر، كأنّه حُسر، أي جُعِل ذا حَسْرَة. وقد فسّرناها. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) حسك السعدان، ثمره، وهو خشن يعلق بأصواف الغنم. ([2]) في الأصل: "الحيسك"، تحريف. ويقال للقنفذ حسكك كزبرج، وحسيكة كسفينة. ([3]) التكملة من المجمل. ونحوها في اللسان. ([4]) للشنفرى في المفضليات (1: 109) واللسان (حسل). وعجزه: * وقد نهلت من الدماء وعلت *. ([5]) في الأصل: "الانداء"، صوابه من المجمل واللسان. ([6]) للشماخ في ديوانه 21 واللسان (حسن). ([7]) لعبد الله بن عنمة الضبي في اللسان (حسن) ومعجم البلدان (الحسنان) والحماسة. ([8]) قال ابن بري: "البيت من الطويل، ودخله الخرم في أوله. و منهم من يرويه: أو كنت كسراً، والبيت على هذا من الكامل". انظر اللسان (قبح) والمقاييس (قبح). ([9]) للمرقش الأصغر، من قصيدة في المفضليات (2: 41). وكذا جاءت الرواية في المجمل. وفي المفضليات: "وجرده من تحت"، أي كشفه وعراه من الشجر. ([10]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (حسا، حسس)، وأمالي القالي (1: 176). ([11]) وإذا فقده صغيراً لم يبلغ الحلم قيل: افترطه افتراطا. ([12]) في الأصل: "كلمة واحدة". ([13]) وبه فسر قوله تعالى: (عطاء حسابا). ([14]) من بني قشير، كما في اللسان (حسب). وأنشده أيضاً في (قفا). ([15]) أنشد هذا العجز في المجمل واللسان (حسب). ([16]) هو نهيك الفزاري، يخاطب عامر بن الطفيل، كما في اللسان (حسب). وفي معجم البلدان (رسم الغبغب) أنه "نهيكة الفزاري". ([17]) الوكعاء: الوجعاء، وهي الدبر. وفي اللسان "بالوجعاء" وفي المعجم "بالرصعاء". ([18]) لامرئ القيس في ديوانه 154 واللسان (بوه، عقق، حسب). وقد سبق في (بوه). ([19]) التكملة من المجمل. ([20]) في الأصل: "الكريم"، صوابه في المجمل، حيث أنشد العجز. والطب، بالكسر الشأن والعادة.

ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR326 harf
- الحسد: تمني زوال نعمة من مستحق لها، وربما كان مع ذلك سعي في إزالتها، وروي: (المؤمن يغبط والمنافق يحسد) (الحديث ذكره الغزالي في الإحياء 3/186، وقال العراقي: لم أجد له أصلا مرفوعا، وإنما هو من قول الفضيل، كذلك رواه ابن أبي الدنيا في (ذم الحسد) ). وقال تعالى: ﴿حسدا من عند أنفسهم﴾ [البقرة/109]، ﴿ومن شر حاسد إذا حسد﴾ [الفلق/5].
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR277 harf
ح س د حسده على نعمة الله وحسده نعمة اللـه وكـل ذي نعمـة محسودهـا‏.‏ وتقـول‏:‏ إن الحسـد يأكـل الجسد والمحسدة مفسدة‏.‏ وقوم حسدة وحساد وحسد وهما يتحاسدان‏.‏ وصحبته فأحسدته أي وجدته حاسداً‏.‏ والأكابر محسدون‏.‏ قال‏:‏ إنّ العرانين تلقاهـا محسـدة ولا تـرى للئـام الناس حسادا
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR2.820 harf
الحسد: معروف، حَسَدَه يَحْسِدُه ويَحْسُدُه حَسَداً وحَسَّدَه إِذا تمنى أَن تتحول إِليه نعمته وفضيلته أَو يسلبهما هو؛ قال: وترى اللبيبَ مُحَسَّداً لم يَجْتَرِمْ شَتْمَ الرجال، وعِرْضُه مَشْتوم الجوهري: الحسد أَن تتمنى زوال نعمة المحسود إِليك. يقال: حَسَدَه يَحْسُدُه حُسوداً؛ قال الأَخفش: وبعضهم يقول يحسِده، بالكسر، والمصدر حسَداً، بالتحريك، وحَسادَةً. وتحاسد القوم، ورجل حاسد من قوم حُسَّدٍ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR229 harf
* ح س د * * الحَسَدُ * أن تتمنى زوال نعمة المحسود إليك وبابه دخل وقال الأخفش وبعضهم يقول يحسِده بالكسر حسدا بفتحتين و * حَسادةً * بالفتح و * حَسَدهُ * على الشيء وحسده الشيء بمعنى و * تَحَاسَد * القوم وقوم * حَسَدَةٌ * كحامل وحملة
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR1.601 harf
حسده الشيء وعليه، وشاهد الأول قول شمر بن الحارث الضبي يصف الجن: أتوا ناري فقلت منون أنـتـم فقالوا الجن قلت عموا ظلاما فقلت إلى الطعأم فقال منهـم زعيم نحسد الإنس الطعامـا يحسده بالكسر، نقله الأخفش عن البعض، ويحسده بالضم، هو المشهور، حسدا، بالتحريك، وجوز صاحب المصباح سكون السين. والأول أكثر، وحسودا، كقعود، وحسادة بالفتح، وحسده تحسيدا، إذا
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR2.363 harf
١ 1 حَسَدَهُ عَلَى الشَّىْءِ ذ and حَسَدَهُ الشَّىْءَ , (S, A, Msb, K,) aor. حَسُدَ and حَسِدَ , (S, K,) the latter form of aor. used by some, (Akh, S,) the former being that which commonly obtains, (TA,) inf. n. حَسَدٌ (Akh, S, A, Msb, K [in the CK حَسْد]) and حَسْدٌ, but the former is more common, (Msb,) and حُسُودٌ and حَسَادَةٌ (S, K) and حَسِيدَةٌ; (CK;) and ↓ حسّدهُ, [which probably has an
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR399 harf
حَسَدَ حَسَدَ I , U ( n. ac. حَسْد 1 , حَسَد 4 , حَسَاْدَة 22t , حَسِيْدَة 25t , حُسُوْد 27 ) a. [ acc. or 'Ala ], Envied. تَحَاْسَدَ تَحَاْسَدَ VI , a. Envied one another. حَسَد حَسَد 4 , a. Envy, jealousy. حَاْسِد حَاْسِد 21 , ( pl. حَسَدَة 4t , حُسَّد 11 , حُسَّاْد 29 ), a. Envying. حَسُوْد حَسُوْد 26 , ( pl. حُسُد 10 ), a. Envious, jealous. حَسْدَل حَسْدَل a. Tike. b. Ape.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR70.205 harf
حسد حَسِبَ - يَحْسَبُ - احْتَسَبَ - يَحْتَسِبُ حَسِبَ - يَحْسَبُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً + كائناً أو شيئاً أو أمراً آخر: يظنه ويعده ويقدره أنه يشبه أو يعدل أو يكون الشيء أو الأمر الآخر: يجري عمليات العد والجمع والمقارنة على مكونات شيء ليميزه أو يتعرف عليه أو يقدر مقداره، ثم يضع تصوراً ظنياً غير يقيني لهذا الشيء {إِذَا
Tamamını oku

Sîgalar(5)

Mücavir kökler41 mücavir (57 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. صفح

    1 ortak ayet · Görüş

  2. غنم

    1 ortak ayet · Ğanem Koyun sürüsü demektir

  3. كتب

    2 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir

  4. فقه

    1 ortak ayet · Kavrarlar

  5. طلق

    1 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir

  6. ودد

    1 ortak ayet · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır

  7. شرر

    1 ortak ayet · Şerareden gelen bir kelimedir

  8. عفو

    1 ortak ayet · Affetti

  9. بدل

    1 ortak ayet · Bedr dolunay demektir

  10. وذر

    1 ortak ayet · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir

  11. أتي

    2 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

  12. ردد

    1 ortak ayet · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür

Geçtiği ayetler(4)

Sîga sayfası: تَحْسُدُونَنَا
  1. … تَتَّبِعُونَا كَذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا بَلْ كَانُوا لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا

    Bizi kıskanırsınızSiz, ganimetleri almak için gittiğinizde; geride bırakılanlar diyeceklerdir ki: Bırakın, biz de arkanıza düşelim. Onlar, Allah’ın kelamını değiştirmek isterler. De ki: Bize uymayacaksınız. Allah, daha önce böyle buyurmuştur. Size; hayır, bizi çekemiyorsunuz, diyeceklerdir. Hayır onlar, pek az anlayan kimselerdir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökحسد
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerغبط, غلل, حقد, بغي
Zıt Kökنصح
Çekirdek Özet 1Bir asalağın deriyi kemirip kanı emmesi gibi içten içe kemiren, başkasındaki nimeti çekemeyip yok olmasını isteme
Çekirdek Özet 2İlahi lütuf ve taksimata karşı içsel hoşnutsuzluğun başkasındaki nimeti giderme arzusuna ve düşmanlığa dönüşmesi
Çekirdek Özet 3Adalet ve lütuf dengesini inkâr eden, hakikati örten ve toplumsal bağı içten çürüten ahlaki ve ontolojik sapma
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca masum bir «kıskançlık» veya «imrenme» sanmak; onun nankörlük, yok etme arzusu ve ilahi iradeye başkaldırı içeren yıkıcı mahiyetini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
حسDuyumsama, derinden hissetme, kökünden kazıma ve tüketme; nitekim حسس algılama ve kökünü kurutma, حسم kesin biçimde kesip sonlandırma, حسر kabuğu soyup açığa çıkarma ve bitkin düşürme, حسب tek tek sayıp hesaba bağlama anlamı taşır.دد harfinin temsil ettiği kapı, itme, yönelme ve sınır koyma dinamiği; içteki kemirici hissin başkasına yönelen, onun elindeki nimete sınır çekip onu mahrum etmeyi hedefleyen aktif ve yönlü bir itkiye dönüşmesini sağlar.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
حçit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaKişinin kendi nefsinde bir engel veya duvar oluşturması, başkasının sahip olduğu lütfu kuşatarak kabullenememesi
سdiken, destek; tutunma, dayanma, korumaNefse batan diken gibi içsel bir acı, rahatsızlık, yapışkan bir kemirme duygusu
دkapı; giriş, geçiş, hareketBu içsel huzursuzluğun dışarıya doğru yönelmesi, karşıdakinin alanına müdahale etme ve onun nimet kapısını kapatma gayreti
حسدÇitle çevrili bir engelin içindeki dikensi sancının dışarıya doğru baskı yapması; başkasının nimet kapısına set çekme hareketiBaşkasındaki hayrı ve lütfu hazmedemeyen nefsin, içten içe bir diken gibi kemirilmesi ve bu huzursuzluğun karşıdakinin elindekini yok etmeye dönük yıkıcı bir baskı ve niyet halinde dışa vurması.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir parazitin, kenenin (el-hasdel) hayvanın derisine yapışarak kanını emmesi ve deriyi kemirmesi; bir kabuğun kazınarak sıyrılması.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şahit beytinde akıllı ve saygın kişinin suçsuz yere hasede uğraması şöyle aktarılır: وترى اللبيبَ مُحَسَّداً لم يَجْتَرِمْ / شَتْمَ الرجال، وعِرْضُه مَشْتوم
Erken Arapça kullanımİbnü’l-A‘râbî’nin aktardığı üzere kökün kene anlamındaki kelimeden türediği belirtilir; kene deriyi kemirip kanı emdiği gibi haset de kalbi kemirip tüketir. Ayrıca ekinin biçilmesi veya bir ipin burkulup gerilmesi halleriyle de somut düzlemde irtibatlandırılmıştır.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Tahdhīb al-Lugha.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حسد kökü, içsel daralma, paraziter kemirme ve kıskançlık semantik ekseninde yer alır. Arapçada kök hem fiziksel asalaklık ve deriyi kazıma/emme tabanında hem de başkasının sahip olduğu fazileti veya nimeti çekemeyip onun zevalini isteme manasında kesin bir uzmanlaşma göstermiştir. İbranicede h-s-d biçiminde görülen kök (chesed) erken katmanda tutku, şiddetli kıskançlık ve gayret anlamlarını barındırırken, daha sonra lütuf ve sadakat yönünde semantik bir başkalaşıma uğramıştır; ancak kökün Aramice ve Süryanice türevlerinde ayıplama, kınama ve haset tonları korunmuştur. Arapçadaki kullanım, kökün biliteral çekirdeğindeki kazıma, sürtünme ve tüketme (ح-س) hareketini koruyarak karşıdakinin sahip olduğu imkânı tahrip etmeye odaklanan saf ahlaki ve kalbi bir maraz biçiminde billurlaşmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönKene (hasdel) ve kazımaİçten içe kemiren asalak bir eylemden kalbi tüketen ve karşıdakinin nimetini çekemeyen duyguya geçişKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ve Aramice ch-s-d köküŞiddetli içsel tutku, kıskançlık, kınama ve aşırılık ifade eden müşterek kök tabanıGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami dilleri dışındaki Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan ses denkliği gösteren bir bağ tespit edilmediVeri bulunamadı

Kaynak Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
حسدAnlamlıKıskanmak, çekememekBaşkasının nimetinin yok olmasını arzulama ve kalbin kemirilmesiHedef kök; Kur’an’da geçer
حدسAnlamlıSezmek, hızla yürümek, zan ile konuşmakBir delil olmaksızın zihnin hızla tahmine yönelmesi; yerde süratle yol almaMüsta‘mel; zihni bir yöneliş taşır
سحدAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb’de mühmel kabul edilir
سدحAnlamlıYere sermek, boğazlamakHayvanı kesip yere yatırmak, tulumu yere boylu boyunca uzatmakMüsta‘mel; yere serme ve bastırma hareketidir
دحسAnlamlıDoldurmak, sokmak, fesat çıkarmakİki şeyin arasını bozmak, tırnak dibindeki iltihap, gizlice sokulmakMüsta‘mel; içten çürütme ve bozma bakımından yakınlık taşır
دسحAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb’de mühmel kabul edilir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
حسدMerkezÇekememezlik ve nimetin zevalini istemeNimetin sahibinden tümüyle gitmesini ve gerekirse yok olmasını arzulayan yıkıcı içsel tutumKarşıdakinin mahrumiyeti üzerine kurulan olumsuz duygu ve eylem
غبطKomşuİmrenmeNimetin sahibinden gitmesini istemeksizin aynısına sahip olmayı arzulamaYapıcı, ahlaken meşru ve yıkıcılık taşımayan özenme hali
غللKomşuGizli kin ve içe işlemiş husumetKalbin derinliklerine sessizce sızıp orada bağlanan ve kök salan gizli düşmanlıkİçe kilitlenen ve açığa vurulmayan gizli bağ
حقدKomşuKin gütme ve intikam beklemeUğranılan bir zararı unutmayıp fırsatını bulduğunda öç almak üzere içinde biriktirmeGeçmişe dayalı intikam ve öfke birikimi
بغيKomşuHadde tecavüz ve haksız saldırıHakkı olan sınırın ötesine geçerek fiili baskı ve haksızlığa yönelmeHasedin fiili saldırganlığa ve zulme dönüşmüş hali
نصحZıtSamimiyet, hayırhahlık ve arılıkKarşıdakinin iyiliğini, esenliğini ve nimetinin artmasını katıksız bir saflıkla arzulamaBaşkası için yalnızca hayır ve salah isteme iradesi

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaحسدNimetin zevalini arzulamaKarşıdakinin elindeki hayrın gitmesini isteyerek içten içe kemirilme durumuKesin
LatinceInvidiaHaset, kıskançlık, kem gözGözünü dikip başkasının iyiliğine kötü nazarla bakma; kökün görme fiiliyle doğrudan bağı vardırGüçlü
İngilizceEnvy, maliceHaset, kötücül çekememezlikEnvy başkasının üstünlüğünden duyulan rahatsızlığı, malice ise doğrudan ona kötülük dilemeyi karşılarGüçlü
AlmancaNeid, MissgunstHaset, başkasına çok görmeMissgunst kelimesi bir nimeti karşı tarafa yakıştıramama ve çok görme nüansını birebir taşırGüçlü
FransızcaEnvie, jalousieHaset, kıskançlıkEnvie başkasındakini çekememeyi, jalousie ise sahip olduğunu kaybetme korkusuyla karışık koruma hissini ifade ederGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْHakikati bile bile reddettiren içsel düşmanlık ve çekememezlikKitap ehlinin, müminleri imanlarından döndürme arzusunun arkasındaki psikolojik sebep; Bakara 2:109
أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَىٰ مَا آتَاهُمُ اللَّهُİlahi lütuf ve peygamberlik taksimatına itirazAllah’ın peygamber soyuna ve müminlere lütfundan verdiği imkân ve risaleti kabullenememe; Nisâ 4:54
بَلْ تَحْسُدُونَنَاGanimet ve başarı payını çok görmeSavaştan geri kalanların, sefere çıkanların elde edeceği kazanımlara dönük itham ve bahaneleri; Fetih 48:15
حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَŞerre dönüşen ve sığınılması gereken aktif haset enerjisiHasedini fiiliyata döken, tuzak kuran veya kem bakışıyla zarar vermeye kalkan kişinin şerri; Felak 113:5

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKaza, kader ve ilahi hikmetHasedin aslında Allah’ın mülkünü dilediğine vermesine ve taksimatına gizli bir itiraz niteliği taşımasıİlahi irade ve adalete karşı ontolojik hoşnutsuzluk
FıkıhHaksız fiil, nazar ve şahitlik cerhiHasedin doğurduğu fiili zararların tazmini; aşırı hasetle bilinen kişinin şahitliğinin düşmesi veya nazarı değen kişinin tecridiAdaleti zedeleyen ve fiili zarara yol açan ahlaki kusur
Tefsirİblis’in kibri, Yahudilerin inkârı ve Kabil’in cinayetiİlk günahın ve peygambere karşı direncin kökeninde yatan temel motivasyonun haset olarak teşhisiHakkı inkâra sürükleyen temel nefsi körlük
HadisKalp marazları ve ahlaki yıkımHasedin ateşin odunu yiyip bitirdiği gibi iyilikleri tüketmesi; sadece iki konuda gıbtaya izin verilmesiBütün amelleri içten içe mahveden yıkıcı maraz

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve kadere rızaİlahi taksime başkaldırıİnkâr tohumuAllah’ın fazlını ve nimet dağılımını kabullenmeyerek rabliğin tasarrufuna içten itiraz üretirKesin
İlmiHakikatin tasdiki ve ilim ahlakıKibre dayalı körleşmeHakikati örtmeBaşkasına verilen ilmi ve üstünlüğü çekemeyerek açık delilleri bile bile reddetmeye yol açarGüçlü
SiyasiMeşruiyet ve liderlik çekişmesiGayrimeşru muhalefetDüzeni bozmaToplumsal barışı ve liyakate dayalı otoriteyi kişisel çekememezlik yüzünden sabote ederGüçlü
İktisadiMülkiyet, bölüşüm ve infakBaşkasının mülküne tahammülsüzlükDolaşımı baltalamaNimeti paylaşma ve serbest dolaşıma rıza gösterme yerine, başkasının elindekini yok etme hırsı doğururGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerEntropi artışı ve parazitik enerji emilimiSisteme dışarıdan hiçbir pozitif katkı sunmaksızın mevcut enerjiyi içten içe tüketen, düzeni bozan ve faydalı iş üretimini sıfırlayan asalak yapıGüçlü
Beşeri bilimlerSıfır toplamlı oyun yanılgısı ve yıkıcı rekabetBir tarafın kazancını mutlak bir kayıp olarak algılayıp, kendi kazancı olmasa bile karşı tarafın kaybını maksimize etmeye odaklanan sosyo-psikolojik sapmaGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiHasedi yalnızca bireysel, hafif bir psikolojik duygu olan «imrenme» veya «tatlı bir kıskançlık» derekesine indirgemek.
Kur'an içi daha geniş anlamHasedin, hakikati bile bile inkâr etmeye (Bakara 2:109), peygamberleri yalanlamaya (Nisâ 4:54) ve fiili düşmanlık üreterek cinayete veya tuzağa sürükleyen ontolojik bir kötülük kaynağı olması.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetlerdeki haset uyarısını basit bir ahlak tavsiyesi sanıp, küfrün, nifakın ve toplumsal ihanetlerin ardındaki ana itici gücün haset olduğunu kavrayamamak; Felak Suresi’ndeki sığınma talebinin ciddiyetini hafifsemek.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur’an’da hakkın inkâr edilmesinin daima delil yetersizliğinden değil, kalpteki haset marazından kaynaklandığını açıklar; şeytanın Âdem’e, Kabil’in Habil’e ve Ehl-i Kitab’ın Hz. Peygamber’e karşı duruşunun ortak kökünü gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Ehl-i Kitab’ın psikolojisini tahlil eden ayetlerde, peygamberlik ve fazilet dağılımına itiraz edenlerin durumunu bildiren pasajlarda ve kötülüklerden Allah’a sığınmayı emreden surelerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanların yalnızca bilgisizlikten ötürü inkâr ettiği tezini çürütür; nefsin, başkasına verilen ilahi lütfa duyduğu düşmanlık sebebiyle apaçık hakikate nasıl sırt çevirebildiğini ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAsalak bir parazitin deriye yapışarak içten içe kanı emmesi, kabuğun kazınarak tüketilmesi ve dokunun tahrip edilmesi.
  • Soyut anlamBaşkasına bahşedilen ilahi nimeti, lütfu veya fazileti kabullenemeyerek onun yok olmasını isteme ve bu içsel kemirici sancıyı karşı tarafa dönük zarara çevirme arzusu.
  • Sistematik karşılıkİlahi taksimatı ve adaleti reddederek toplumsal düzeni, ahlaki birliği ve bilgi ahlakını sıfır toplamlı bir çatışma alanına dönüştüren yıkıcı fesat dinamiği.
  • LaTeX modeliH(x,y)={ΔNy<0∣Ux(ΔNy)<0∧∂Ux∂Ny<0}
  • LaTeX açıklamasıModelde x haset eden özneyi, y haset edilen kişiyi, Ny ise y kişisine ait ilahi lütuf veya nimeti temsil eder. ΔNy<0 ifadesi nimetin azalması veya yok olması durumudur. Ux fonksiyonu haset edenin içsel fayda veya tatminini gösterir; ∂Ux∂Ny<0 türevi, karşıdakinin nimeti arttıkça haset edenin faydasının mutlak olarak azaldığını simgeler. Dolayısıyla haset eylemi, x kişisinin hiçbir somut kazancı olmasa dahi salt y'nin nimetindeki azalmadan (ΔNy<0) kaynaklanan yıkıcı yönelimi matematiksel olarak ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ح