حضض
ح - ض - ض
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 9 sözlük
“Hadz” oturaklı yer demek. Eteklerinde bulunan taşların o tarafa yuvarlanıp akmasından dolayı meyletmek, sürüklenmek ve yönelmek anlamlarına gelir. Bir kimsenin bir şeye kendisini vermesi o işi dert edinmesi “hadze” fili ile ifade edilir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Hadz” oturaklı yer demek. Eteklerinde bulunan taşların o tarafa yuvarlanıp akmasından dolayı meyletmek, sürüklenmek ve yönelmek anlamlarına gelir. Bir kimsenin bir şeye kendisini vermesi o işi dert edinmesi “hadze” fili ile ifade edilir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR384 harfباب الحاء مع الضاد
ح ض، ض ح مستعملان
حض:
حضَّ: الحِضِّيضَى والحِثِّيَثى من الحَضِّ والحَثِّ. وقد حَضَّ يحُضُّ حضّاً.
والحُضضُ: دَواء يُتَّخَذُ من أبوال الإبِلِ. والحَضيض: قَرارُ الأرض عند سفح الجبل.
ضح:
الضِّحُّ والضَّيْحُ: ضوء الشَّمس إذا استَمْكَنَ من الأرض. والضَّحْضاحُ: الماءُ إلى الكَعْبَيْن، أو إلى أنصاف السُّوقِ. والضَحْضَحةُ والتَّضَحْضُحُ: جَرْيُ السَّراب وتَلَعْلُعُهُ:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR739 harfحَضَّهُ على القتال حَضَّاً، أي حَثَّهُ. وحَضّضَهُ، أي حَرَّضَهُ. والاسم الحِضِّيضي.
والتَّحاضُّ: التحاثُّ. والمُحاضَّةُ: أن يحثَّ كلُّ واحد منهما صاحبَه. وقرئ: "ولا تُحاضُّونَ على طَعامِ المِسْكينِ". والحُضُّ بالضم: الاسمُ. والحَضيضُ: القرارُ من الأرض عند مُنقَطع الجبلِ. وكتب يزيد بن المهلّب إلى الحجاج: إنَّا لَقينا العدوَّ ففعلنا واضطررناهم إلى عُرْعُرَةِ الجبل ونحنُ بِحَضيضِه. وفي الحديث
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR43 harfح ض ض
حضه على الخير.
وتركه في الحضيض.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.023 harfالحَضُّ: ضرْبٌ من الحثّ في السير والسوق وكل شيء. والحَضُّ أَيضاً: أَن تَحُثَّه على شيءٍ لا سير فيه ولا سَوْقَ، حَضَّه يَحُضُّه حَضّاً وحَضَّضَه وهم يَتَحاضّون، والاسم الحُضّ والحِضِّيضَى كالحِثِّيثَى؛ ومنه الحديث: فأَين الحِضِّيضَى؟ والحُضِّيضَى أَيضاً، والكسر أَعلى، ولم يأْت على فُعِّيلَى، بالضم، غيرها. قال ابن دريد: الحَضُّ والحُضُّ لغتان كالضَّعْف والضعْف، قال: والصحيح ما بدأْنا به أَن الحَضّ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR413 harf* ح ض ض * * حَضَّهُ * على القتال حثه وبابه رد و * حضّضه تحضيضا * حرضه و * التَّحَاضُّ * التحاث و * المُحاضَّةُ * أن يحث كل واحد منهما صاحبه وقُرئ ﴿ولا تحاضون على طعام المسكين﴾ و * الحَضِيضُ * القرار من الأرض عند منقطع الجبل وفي الحديث ﴿أنه أُهدي إلى رسول الله ]ص[ هدية فلم يجد شيئا يضعه عليه فقال ضعه بالحضيض فإنما أنا عبد آكل كما يأكل العبيد﴾ يعني ضعه بالأرض و * الحُضُّض * بضم الضاد الأولى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.072 harfحضه عليه يحضه، من حد نصر، حضا ، بالفتح، وحضا ، بالضم، وحضيضى ، كحثيثى، وحضيضى ، بالضم. والكسر أعلى ولم يأت على فعيلى بالضم، غيرها: حثه ، وحرضه، وأحماه عليه ، كما في الصحاح. وفي المحكم: الحض: ضرب من الحث في السير والسوق وكل شيء. والحض أيضا: أن تحثه في شيء. لا سير فيه ولا سوق. حضه حضا، كحضضه تحضيضا. وفي التهذيب: الحض: الحث على الخير. ويقال: حضضت القوم على القتال تحضيضا: إذا حرضتهم.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR307 harfحَضَّ
حَضَّ U ( n. ac. حَضّ 1 )
a. [ acc. & 'Ala ], Urged, excited, incited against or to.
حَاْضَضَ
حَاْضَضَ III , تَحَاْضَضَ VI ,
a. Urged, excited one another.
حَضِيْض
حَضِيْض 25 , ( pl. حُضُض 10 , أَحْضِضَة 15t ),
a. Foot, bottom, base of a mountain.
حَضَّضَ
N. Ac. حَضَّضَ II ,
a. Instigation.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR14.684 harfحضض
حَضَّ - يَحُضُّ - تَحَاضَّ - يَتَحَاضُّ
حَضَّ - يَحُضُّ + كائن + كائناً + على أمر: يحثه ويحرضه ويهيجه عليه بتزيينه له: يزين بالقول أو بالفعل لكائن فعلاً ليقوم به
تَحَاضَّ - يَتَحَاضُّ: على و وزن " تفاعل" من " حَضَّ - يَحُضُّ " يتبادل مع آخر أو آخرين فعل " حَضَّ - يَحُضُّ " بشكل ذاتي فيسعى كل واحد ليحض ويحرض الآخر للقياك بفعل مراد
Geçtiği ayetler(3)
وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ
Teşvik ederVe yoksulu doyurmaktan hoşlanmazdı. 69
وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ
Teşvik ederYoksulu doyurmaya teşvik etmeyen,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حضض |
| Yapı | Üçlü (mücerred sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حثث, حرض, رغب |
| Zıt Kök | ثبط |
| Çekirdek Özet 1 | Dağ eteğindeki çukur ve oturaklı tabana nesnelerin hızla yuvarlanıp yönelmesi gibi, birini bir fiile güçlü bir itkiyle sevk etmek |
| Çekirdek Özet 2 | Zayıf ve yoksulun hakkını koruma hususunda toplumsal bilinci, yardımlaşma iradesini ve kolektif sorumluluğu harekete geçirmek |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel infak eylemini aşarak hak sahibine ulaşacak kurumsal ve sosyal teşvik ağını ahlaki bir zorunluluk haline getirmek |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca kişinin kendi malından vermesine indirgeyip, başkalarını teşvik etme ve sosyal mekanizma kurma sorumluluğunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حض | İki nesne arasındaki sınırın kuşatılması, bir alana toplanıp oraya yönelinmesi veya bir tabana varılması anlamını taşır; nitekim aynı çekirdeği paylaşan حضر kökünde de bir yerde toplanma, hazır bulunma ve mekana yerleşme anlamı esastır. | ض | İkizleşen harf, meyil ve yönelme hareketine süreklilik, içsel bir basınç ve kesintisiz bir kışkırtma/itki niteliği katarak fiili şiddetli bir teşvik ve sevk haline dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı sınırlama, etrafını çevirme ve dikkat veya faaliyeti belirli bir koruma çemberine alma hareketini gösterir. |
| ض | Ezme, baskı yapma, tutunma (ikiz harf ص imgesinden türetme) | Yan dişlerden gelen sürtünmeli baskı ve kuvveti temsil ederek çember içindeki nesneyi veya iradeyi sıkıştırıp yönlendirmeyi ifade eder. |
| ض | Ezme, baskı yapma, tutunma (ikiz harf ص imgesinden türetme) | Baskının yinelenmesiyle hareketin gevşemesini önler, sürekli ve ısrarlı bir ivme kazandırır. |
| حضض | Çevrelenmiş iradeye sürekli itki uygulama | İradeyi korunaklı bir hedefe doğru art arda gelen tazyiklerle sevk etme, kişiyi duraksamadan bir hayra yöneltme hareketini bütünler. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın eteğindeki düzlük veya çukur zemin (el-hadiyd). Etekteki taş ve suların aşağıya doğru kaçınılmaz bir ivmeyle yuvarlanıp toplanması gibi, bir kimseyi belirli bir yöne durmaksızın itmek, kışkırtmak ve sevk etmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Klasik hadis ve erken rivayet metinlerinde aceleyle ve var gücüyle yönelme anlamında kullanılmıştır; nitekim erken metinlerde hızlı teşvik için bu kökten türeyen isim geçer: فأين الحضيضى |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Asāsü’l-Belâga sözlüklerinin حضض maddeleri.
Sami etimolojik katman
Arapça حضض kökü, Proto-Sami kök katmanındaki itme, sevk etme ve iki sınır arasında sıkıştırarak yönlendirme matrisine dayanır. Kökün ilk fiziksel açılımı olan ve dağ eteğindeki alçak yeri niteleyen Arapça yapı, yerçekimsel bir meyli ve tabii bir iniş ivmesini barındırır. İbranice ve Aramice katmanlarda doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi yerine, baskı uygulayarak yönlendirme veya taşları/taneleri bir araya toplayıp ayırma anlamı taşıyan köklerle fonetik ve anlamsal bir temas kurulabilir. Ancak Klasik Arapçada bu kök, hem morfolojik olarak katmerlenerek (muzaaf) bir işe kesintisiz kışkırtma (el-hadd alâ'l-hayr) anlamına hasredilmiş hem de topoğrafik bir terim olarak zemin tabanını (hadiydü'l-ard) karşılama noktasında bağımsız bir derinlik kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yerçekimli iniş ve şevk | Dağın tabanındaki çöküntü alanı (hadiyd) ile bir işe meyledip yönelme arasında doğrudan fiziksel-semantik bir bağ kurulur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İtme ve baskıyla sevk etme | Batı Sami dillerindeki baskı ve sınırlama semantiğiyle kökteş bir soyutlama gösterir; doğrudan üçlü eşdeğer sınırlıdır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab; Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حضض | Anlamlı | Teşvik etmek, yöneltmek, taban | Birini ısrarla bir hayra veya hedefe sevk etmek; dağ eteğindeki çukur zemin. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| ضحض | Anlamlı | Sığlık, serap çalkantısı | Suyun topuk boyunda sığ olması veya serabın düzlükte dalgalanması. | Kur'an'da geçmez; sığlık ve serap hareketini anlatır. |
| ضضح | Anlamlı | Güneş ışığının yayılması | Güneş ışığının yere iyice yerleşmesi, aydınlığın düz zemine vurması. | Kur'an'da geçmez; ışığın yayılımını ifade eder. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حضض | Merkez | Teşvik ve sevk | Bir işi dert edinip başkalarını da o işe ısrarla, coşkuyla ve süreklilikle yöneltmek. | İçsel bir sorumluluktan kaynaklanan ve başkasını harekete geçiren güçlü itki. |
| حثث | Komşu | Hızlandırma | Bir kimseyi zaman darlığı veya acele sebebiyle süratle davranmaya zorlamak. | حضض daha çok hayra ve ahlaki eyleme yöneltirken, حثث yürüyüş ve eylemdeki hıza odaklanır. |
| حرض | Komşu | Kışkırtma ve hırslandırma | Bir kimseyi neredeyse helak olacak derecede aşırı bir arzu veya gayrete sevk etmek. | Genellikle savaş ve zorlu mücadele ortamlarında psikolojik sınırları zorlayan teşviktir. |
| رغب | Komşu | İstek uyandırma | Bir şeyi sevdirmek ve ona karşı içsel bir arzu, iştiyak oluşturmak. | Dışsal bir itmeden ziyade nefiste çekim alanı oluşturmaya dayanır. |
| ثبط | Zıt | Alıkoyma ve ağırlaştırma | Bir kimsenin azmini kırmak, eylemini yavaşlatmak, onu uyuşturup engellemek. | حضض kökünün ürettiği ivme ve sevk eyleminin tam karşıtı olarak pasifize etmeyi anlatır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حضض | Teşvik etmek, sevk etmek | Birini ısrarla ve süreklilikle bir hayra veya sorumluluğa yöneltme eylemidir. | Kesin |
| Latince | incitare, urgere | Harekete geçirmek, zorlamak | Dışsal baskı ve itkiyi karşılar; ancak kökün içerdiği ahlaki ve hayra yönelik özü tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | to urge, to spur on, to exhort | Teşvik etmek, ısrarla sevk etmek | Bir kimseyi bir amaca doğru gayretle yönlendirmeyi karşılar; toplumsal dayanışma nüansı bağlama bağlıdır. | Güçlü |
| Almanca | antreiben, anspornen | İtmek, harekete geçirmek | Bir iradeye dışarıdan dinamizm kazandırmayı iyi verir; dert edinme anlamı eksik kalır. | Güçlü |
| Fransızca | inciter, exhorter | Teşvik etmek, cesaretlendirmek | Sözle ve eylemle bir yöne sürükleme boyutunu karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَحُضُّ | Bireysel duyarsızlık ve teşvik etmeme | Yoksulun ve muhtacın doyurulmasını şahsi ve ahlaki bir mesele haline getirmeme, başkalarını da bu yönde sevk etmeme kınaması (Hâkka 69:34, Mâûn 107:3). |
| تَحَاضُّونَ | Toplumsal teşvik ağını ve dayanışmayı terk etme | Toplum fertlerinin birbirini muhtacın ihtiyacını gidermeye teşvik etmemesi, kolektif sorumluluğun yıkıma uğraması bağlamı (Fecr 89:18). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret sorumluluğu ve imanın ameli göstergesi | Bir kimsenin yoksulun doyurulmasını dert edinmemesinin hesap gününü yalanlamakla eşdeğer sayılması. | İmanın sadece zihinsel kabul değil, sosyal adaletsizliğe karşı duyarlılık gerektirdiği fikri. |
| Fıkıh | Nafaka, infak ve kifâî sorumluluk | Muhtacın hakkının sadece zenginlerin bireysel zekatıyla değil, toplumun birbirini sevk ettiği bir kamu düzeniyle karşılanması gereği. | Farz-ı kifâyenin ihmal edilmesi durumunda ortaya çıkan kolektif günah hali. |
| Tefsir | Karşılıklı teşvikin (tehâdd) lüzumu | Ayetlerdeki sîga farkları (yahuddu ve tehâddûn) üzerinden bireysel cimrilik ile kolektif duyarsızlık arasındaki rabıtanın tahlili. | Eylemi sadece bizzat yapmanın değil, ortamını hazırlamanın ve teşvik mekanizmasını kurmanın zorunluluğu. |
| Hadis | Hayra öncülük ve kışkırtma | Bir hayra vesile olanın veya başkasını o hayra sevk edenin bizzat o hayrı işlemiş gibi ecir alacağı ilkesi. | Toplumsal sevk ve seferberlik ahlakı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul hakkı ve infak ahlakı | Vicdani duyarlılık | İmanın gereği olarak sosyal yaraları dert edinme | Dini samimiyetin ölçütü muhtacın doyurulması için çabalamakla test edilir. | Kesin |
| İlmi | Sosyal bilinç ve pedagoji | Kamuoyu oluşturma | Bilgi ve telkinle toplumsal iradeyi yönlendirme | Toplumu cehalet ve ataletten kurtarıp dayanışmaya sevk eden zihniyet inşasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve refah politikası | Sosyal devlet ilkesi | Yoksullukla mücadeleyi kurumsal politikalara dönüştürme | Yöneticilerin ve halkın kaynakları ihtiyaç sahiplerine kanalize etme zorunluluğudur. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve pazar ahlakı | Sosyal transfer itkisi | Sermayenin alt tabakalara akışını zorlayıcı sosyal baskı | Zenginliğin belirli ellerde birikmesini önleyen tabandan teşvik mekanizmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel gradyanı ve ivmelenme | Bir cismin yüksek potansiyelli bir alandan zemin tabanına (hadiyd) doğru yerçekimsel bir ivmeyle akması gibi, sistemdeki enerjinin direnci kırarak akışa geçmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal katalizör ve sivil seferberlik | Bireysel eylemsizliği aşmak için kitleleri ortak bir amaca yönlendiren pozitif sosyal baskı ve kolektif eylem dinamiği. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | حضض kökünü yalnızca bireyin cebinden bir şey vermesi veya vermemesi şeklinde algılayıp, sözlü ve kurumsal teşvik boyutunu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, malı olmayan yoksul bir kimsenin dahi başkalarını teşvik etme ve yoksulun doyurulmasını mesele edinme yükümlülüğü altında olduğunu gösterir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal dayanışma yalnızca zenginlerin bir lütfu olarak görülür; bireylerin kamuoyu oluşturma, sistemi harekete geçirme ve hak savunuculuğu yapma vazifesi ihmal edilir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ibadet ve din anlayışının sosyal sorumluluktan bağımsız olmadığını; namaz kılsa dahi yoksulun hakkını dert edinmeyen ve bunu teşvik etmeyen zihniyetin sahte dindarlık ürettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dini yalanlama ve riya bağlamını kuran surelerde (Mâûn) ile toplumların çöküş sebeplerinin ve ahiret sorgusunun işlendiği pasajlarda (Fecr, Hâkka) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yoksullukla mücadelenin sadece bireysel bir sadaka meselesi olduğu yanılgısını yıkar; toplumun kolektif olarak birbirini denetlemesi ve hayra sevk etmesi gereken kurumsal bir vazife olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağın eteğindeki çukur ve oturaklı tabana nesnelerin yerçekimiyle yuvarlanıp yönelmesi gibi, bir varlığı belirli bir noktaya doğru kesintisiz bir itkiyle sevk etme hali.
- Soyut anlamBir kimsenin ahlaki bir sorumluluğu derinlemesine dert edinerek hem kendi iradesini hem de çevresindekileri o hedefe doğru süreklilikle harekete geçirmesi, teşvik etmesi.
- Sistematik karşılıkİnfak ve sosyal adalet mekanizmalarını salt bireysel niyetten çıkarıp kolektif bir zorunluluğa ve kamusal teşvik düzenine dönüştüren sosyal motor gücü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormüldeki sembolü hedefe doğru uygulanan toplam sevk kuvvetini ve teşviki, bireyin içsel ahlaki ağırlığını ve sorumluluk bilincini, eylemin zaman içindeki ivmelenmesini ve dinamizmini, ise toplumdaki diğer fertlerin birbirine uyguladığı kolektif teşvik ve karşılıklı yönlendirme bileşenlerini temsil eder. Tek tek bireylerin durağanlığı, bu toplam ivme ve karşılıklı etkileşim gücü sayesinde aşılarak sosyal adalete yönelen bir akışa dönüşür.