حضض

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ح-ض-ض2 sîga, 2 mücavir kök, 3 ayet, 3 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.تَحَاضُّونَحضضطعمسكن

KökSîga 2Ayet 3Sure 3Mücavir 2

▶ Ağı aç (3B)

حضض

ح - ض - ض

KÖK
  • 3 geçiş
  • 3 ayet
  • 2 sîga
  • 9 sözlük

“Hadz” oturaklı yer demek. Eteklerinde bulunan taşların o tarafa yuvarlanıp akmasından dolayı meyletmek, sürüklenmek ve yönelmek anlamlarına gelir. Bir kimsenin bir şeye kendisini vermesi o işi dert edinmesi “hadze” fili ile ifade edilir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(9)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

“Hadz” oturaklı yer demek. Eteklerinde bulunan taşların o tarafa yuvarlanıp akmasından dolayı meyletmek, sürüklenmek ve yönelmek anlamlarına gelir. Bir kimsenin bir şeye kendisini vermesi o işi dert edinmesi “hadze” fili ile ifade edilir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR384 harf
باب الحاء مع الضاد ح ض، ض ح مستعملان حض: حضَّ: الحِضِّيضَى والحِثِّيَثى من الحَضِّ والحَثِّ. وقد حَضَّ يحُضُّ حضّاً. والحُضضُ: دَواء يُتَّخَذُ من أبوال الإبِلِ. والحَضيض: قَرارُ الأرض عند سفح الجبل. ضح: الضِّحُّ والضَّيْحُ: ضوء الشَّمس إذا استَمْكَنَ من الأرض. والضَّحْضاحُ: الماءُ إلى الكَعْبَيْن، أو إلى أنصاف السُّوقِ. والضَحْضَحةُ والتَّضَحْضُحُ: جَرْيُ السَّراب وتَلَعْلُعُهُ:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR739 harf
حَضَّهُ على القتال حَضَّاً، أي حَثَّهُ. وحَضّضَهُ، أي حَرَّضَهُ. والاسم الحِضِّيضي. والتَّحاضُّ: التحاثُّ. والمُحاضَّةُ: أن يحثَّ كلُّ واحد منهما صاحبَه. وقرئ: "ولا تُحاضُّونَ على طَعامِ المِسْكينِ". والحُضُّ بالضم: الاسمُ. والحَضيضُ: القرارُ من الأرض عند مُنقَطع الجبلِ. وكتب يزيد بن المهلّب إلى الحجاج: إنَّا لَقينا العدوَّ ففعلنا واضطررناهم إلى عُرْعُرَةِ الجبل ونحنُ بِحَضيضِه. وفي الحديث
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR43 harf
ح ض ض حضه على الخير‏.‏ وتركه في الحضيض‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR3.023 harf
الحَضُّ: ضرْبٌ من الحثّ في السير والسوق وكل شيء. والحَضُّ أَيضاً: أَن تَحُثَّه على شيءٍ لا سير فيه ولا سَوْقَ، حَضَّه يَحُضُّه حَضّاً وحَضَّضَه وهم يَتَحاضّون، والاسم الحُضّ والحِضِّيضَى كالحِثِّيثَى؛ ومنه الحديث: فأَين الحِضِّيضَى؟ والحُضِّيضَى أَيضاً، والكسر أَعلى، ولم يأْت على فُعِّيلَى، بالضم، غيرها. قال ابن دريد: الحَضُّ والحُضُّ لغتان كالضَّعْف والضعْف، قال: والصحيح ما بدأْنا به أَن الحَضّ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR413 harf
* ح ض ض * * حَضَّهُ * على القتال حثه وبابه رد و * حضّضه تحضيضا * حرضه و * التَّحَاضُّ * التحاث و * المُحاضَّةُ * أن يحث كل واحد منهما صاحبه وقُرئ ﴿ولا تحاضون على طعام المسكين﴾ و * الحَضِيضُ * القرار من الأرض عند منقطع الجبل وفي الحديث ﴿أنه أُهدي إلى رسول الله ]ص[ هدية فلم يجد شيئا يضعه عليه فقال ضعه بالحضيض فإنما أنا عبد آكل كما يأكل العبيد﴾ يعني ضعه بالأرض و * الحُضُّض * بضم الضاد الأولى
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR5.072 harf
حضه عليه يحضه، من حد نصر، حضا ، بالفتح، وحضا ، بالضم، وحضيضى ، كحثيثى، وحضيضى ، بالضم. والكسر أعلى ولم يأت على فعيلى بالضم، غيرها: حثه ، وحرضه، وأحماه عليه ، كما في الصحاح. وفي المحكم: الحض: ضرب من الحث في السير والسوق وكل شيء. والحض أيضا: أن تحثه في شيء. لا سير فيه ولا سوق. حضه حضا، كحضضه تحضيضا. وفي التهذيب: الحض: الحث على الخير. ويقال: حضضت القوم على القتال تحضيضا: إذا حرضتهم.
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR307 harf
حَضَّ حَضَّ U ( n. ac. حَضّ 1 ) a. [ acc. & 'Ala ], Urged, excited, incited against or to. حَاْضَضَ حَاْضَضَ III , تَحَاْضَضَ VI , a. Urged, excited one another. حَضِيْض حَضِيْض 25 , ( pl. حُضُض 10 , أَحْضِضَة 15t ), a. Foot, bottom, base of a mountain. حَضَّضَ N. Ac. حَضَّضَ II , a. Instigation.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR14.684 harf
حضض حَضَّ - يَحُضُّ - تَحَاضَّ - يَتَحَاضُّ حَضَّ - يَحُضُّ + كائن + كائناً + على أمر: يحثه ويحرضه ويهيجه عليه بتزيينه له: يزين بالقول أو بالفعل لكائن فعلاً ليقوم به تَحَاضَّ - يَتَحَاضُّ: على و وزن " تفاعل" من " حَضَّ - يَحُضُّ " يتبادل مع آخر أو آخرين فعل " حَضَّ - يَحُضُّ " بشكل ذاتي فيسعى كل واحد ليحض ويحرض الآخر للقياك بفعل مراد
Tamamını oku

Sîgalar(2)

Mücavir kökler2 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. طعم

    3 ortak ayet · Yiyecek demektir

  2. سكن

    3 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir

Geçtiği ayetler(3)

  1. وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ

    Teşvik ederVe yoksulu doyurmaktan hoşlanmazdı. 69

  2. وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ

    Teşvik ederYoksulu doyurmaya teşvik etmeyen,

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökحضض
YapıÜçlü (mücerred sülâsî)
Özel DurumMükerrer (muzaaf)
Bağlamsal Yakın Köklerحثث, حرض, رغب
Zıt Kökثبط
Çekirdek Özet 1Dağ eteğindeki çukur ve oturaklı tabana nesnelerin hızla yuvarlanıp yönelmesi gibi, birini bir fiile güçlü bir itkiyle sevk etmek
Çekirdek Özet 2Zayıf ve yoksulun hakkını koruma hususunda toplumsal bilinci, yardımlaşma iradesini ve kolektif sorumluluğu harekete geçirmek
Çekirdek Özet 3Bireysel infak eylemini aşarak hak sahibine ulaşacak kurumsal ve sosyal teşvik ağını ahlaki bir zorunluluk haline getirmek
Kritik Hata RiskiKökün anlamını yalnızca kişinin kendi malından vermesine indirgeyip, başkalarını teşvik etme ve sosyal mekanizma kurma sorumluluğunu dışarıda bırakmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
حضİki nesne arasındaki sınırın kuşatılması, bir alana toplanıp oraya yönelinmesi veya bir tabana varılması anlamını taşır; nitekim aynı çekirdeği paylaşan حضر kökünde de bir yerde toplanma, hazır bulunma ve mekana yerleşme anlamı esastır.ضİkizleşen harf, meyil ve yönelme hareketine süreklilik, içsel bir basınç ve kesintisiz bir kışkırtma/itki niteliği katarak fiili şiddetli bir teşvik ve sevk haline dönüştürmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
حÇit, duvarBir alanı sınırlama, etrafını çevirme ve dikkat veya faaliyeti belirli bir koruma çemberine alma hareketini gösterir.
ضEzme, baskı yapma, tutunma (ikiz harf ص imgesinden türetme)Yan dişlerden gelen sürtünmeli baskı ve kuvveti temsil ederek çember içindeki nesneyi veya iradeyi sıkıştırıp yönlendirmeyi ifade eder.
ضEzme, baskı yapma, tutunma (ikiz harf ص imgesinden türetme)Baskının yinelenmesiyle hareketin gevşemesini önler, sürekli ve ısrarlı bir ivme kazandırır.
حضضÇevrelenmiş iradeye sürekli itki uygulamaİradeyi korunaklı bir hedefe doğru art arda gelen tazyiklerle sevk etme, kişiyi duraksamadan bir hayra yöneltme hareketini bütünler.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamDağın eteğindeki düzlük veya çukur zemin (el-hadiyd). Etekteki taş ve suların aşağıya doğru kaçınılmaz bir ivmeyle yuvarlanıp toplanması gibi, bir kimseyi belirli bir yöne durmaksızın itmek, kışkırtmak ve sevk etmek.
Cahiliye şiiri kullanımıVeri bulunamadı
Erken Arapça kullanımKlasik hadis ve erken rivayet metinlerinde aceleyle ve var gücüyle yönelme anlamında kullanılmıştır; nitekim erken metinlerde hızlı teşvik için bu kökten türeyen isim geçer: فأين الحضيضى

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Asāsü’l-Belâga sözlüklerinin حضض maddeleri.

Sami etimolojik katman

Arapça حضض kökü, Proto-Sami kök katmanındaki itme, sevk etme ve iki sınır arasında sıkıştırarak yönlendirme matrisine dayanır. Kökün ilk fiziksel açılımı olan ve dağ eteğindeki alçak yeri niteleyen Arapça yapı, yerçekimsel bir meyli ve tabii bir iniş ivmesini barındırır. İbranice ve Aramice katmanlarda doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi yerine, baskı uygulayarak yönlendirme veya taşları/taneleri bir araya toplayıp ayırma anlamı taşıyan köklerle fonetik ve anlamsal bir temas kurulabilir. Ancak Klasik Arapçada bu kök, hem morfolojik olarak katmerlenerek (muzaaf) bir işe kesintisiz kışkırtma (el-hadd alâ'l-hayr) anlamına hasredilmiş hem de topoğrafik bir terim olarak zemin tabanını (hadiydü'l-ard) karşılama noktasında bağımsız bir derinlik kazanmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönYerçekimli iniş ve şevkDağın tabanındaki çöküntü alanı (hadiyd) ile bir işe meyledip yönelme arasında doğrudan fiziksel-semantik bir bağ kurulur.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİtme ve baskıyla sevk etmeBatı Sami dillerindeki baskı ve sınırlama semantiğiyle kökteş bir soyutlama gösterir; doğrudan üçlü eşdeğer sınırlıdır.Muhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Lisān al-ʿArab; Dictionnaire des racines sémitiques.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
حضضAnlamlıTeşvik etmek, yöneltmek, tabanBirini ısrarla bir hayra veya hedefe sevk etmek; dağ eteğindeki çukur zemin.Hedef köktür; Kur'an'da geçer.
ضحضAnlamlıSığlık, serap çalkantısıSuyun topuk boyunda sığ olması veya serabın düzlükte dalgalanması.Kur'an'da geçmez; sığlık ve serap hareketini anlatır.
ضضحAnlamlıGüneş ışığının yayılmasıGüneş ışığının yere iyice yerleşmesi, aydınlığın düz zemine vurması.Kur'an'da geçmez; ışığın yayılımını ifade eder.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
حضضMerkezTeşvik ve sevkBir işi dert edinip başkalarını da o işe ısrarla, coşkuyla ve süreklilikle yöneltmek.İçsel bir sorumluluktan kaynaklanan ve başkasını harekete geçiren güçlü itki.
حثثKomşuHızlandırmaBir kimseyi zaman darlığı veya acele sebebiyle süratle davranmaya zorlamak.حضض daha çok hayra ve ahlaki eyleme yöneltirken, حثث yürüyüş ve eylemdeki hıza odaklanır.
حرضKomşuKışkırtma ve hırslandırmaBir kimseyi neredeyse helak olacak derecede aşırı bir arzu veya gayrete sevk etmek.Genellikle savaş ve zorlu mücadele ortamlarında psikolojik sınırları zorlayan teşviktir.
رغبKomşuİstek uyandırmaBir şeyi sevdirmek ve ona karşı içsel bir arzu, iştiyak oluşturmak.Dışsal bir itmeden ziyade nefiste çekim alanı oluşturmaya dayanır.
ثبطZıtAlıkoyma ve ağırlaştırmaBir kimsenin azmini kırmak, eylemini yavaşlatmak, onu uyuşturup engellemek.حضض kökünün ürettiği ivme ve sevk eyleminin tam karşıtı olarak pasifize etmeyi anlatır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaحضضTeşvik etmek, sevk etmekBirini ısrarla ve süreklilikle bir hayra veya sorumluluğa yöneltme eylemidir.Kesin
Latinceincitare, urgereHarekete geçirmek, zorlamakDışsal baskı ve itkiyi karşılar; ancak kökün içerdiği ahlaki ve hayra yönelik özü tam yansıtmaz.Güçlü
İngilizceto urge, to spur on, to exhortTeşvik etmek, ısrarla sevk etmekBir kimseyi bir amaca doğru gayretle yönlendirmeyi karşılar; toplumsal dayanışma nüansı bağlama bağlıdır.Güçlü
Almancaantreiben, anspornenİtmek, harekete geçirmekBir iradeye dışarıdan dinamizm kazandırmayı iyi verir; dert edinme anlamı eksik kalır.Güçlü
Fransızcainciter, exhorterTeşvik etmek, cesaretlendirmekSözle ve eylemle bir yöne sürükleme boyutunu karşılar.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يَحُضُّBireysel duyarsızlık ve teşvik etmemeYoksulun ve muhtacın doyurulmasını şahsi ve ahlaki bir mesele haline getirmeme, başkalarını da bu yönde sevk etmeme kınaması (Hâkka 69:34, Mâûn 107:3).
تَحَاضُّونَToplumsal teşvik ağını ve dayanışmayı terk etmeToplum fertlerinin birbirini muhtacın ihtiyacını gidermeye teşvik etmemesi, kolektif sorumluluğun yıkıma uğraması bağlamı (Fecr 89:18).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAhiret sorumluluğu ve imanın ameli göstergesiBir kimsenin yoksulun doyurulmasını dert edinmemesinin hesap gününü yalanlamakla eşdeğer sayılması.İmanın sadece zihinsel kabul değil, sosyal adaletsizliğe karşı duyarlılık gerektirdiği fikri.
FıkıhNafaka, infak ve kifâî sorumlulukMuhtacın hakkının sadece zenginlerin bireysel zekatıyla değil, toplumun birbirini sevk ettiği bir kamu düzeniyle karşılanması gereği.Farz-ı kifâyenin ihmal edilmesi durumunda ortaya çıkan kolektif günah hali.
TefsirKarşılıklı teşvikin (tehâdd) lüzumuAyetlerdeki sîga farkları (yahuddu ve tehâddûn) üzerinden bireysel cimrilik ile kolektif duyarsızlık arasındaki rabıtanın tahlili.Eylemi sadece bizzat yapmanın değil, ortamını hazırlamanın ve teşvik mekanizmasını kurmanın zorunluluğu.
HadisHayra öncülük ve kışkırtmaBir hayra vesile olanın veya başkasını o hayra sevk edenin bizzat o hayrı işlemiş gibi ecir alacağı ilkesi.Toplumsal sevk ve seferberlik ahlakı.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKul hakkı ve infak ahlakıVicdani duyarlılıkİmanın gereği olarak sosyal yaraları dert edinmeDini samimiyetin ölçütü muhtacın doyurulması için çabalamakla test edilir.Kesin
İlmiSosyal bilinç ve pedagojiKamuoyu oluşturmaBilgi ve telkinle toplumsal iradeyi yönlendirmeToplumu cehalet ve ataletten kurtarıp dayanışmaya sevk eden zihniyet inşasıdır.Güçlü
SiyasiKamu yönetimi ve refah politikasıSosyal devlet ilkesiYoksullukla mücadeleyi kurumsal politikalara dönüştürmeYöneticilerin ve halkın kaynakları ihtiyaç sahiplerine kanalize etme zorunluluğudur.Güçlü
İktisadiKaynak dağılımı ve pazar ahlakıSosyal transfer itkisiSermayenin alt tabakalara akışını zorlayıcı sosyal baskıZenginliğin belirli ellerde birikmesini önleyen tabandan teşvik mekanizmasıdır.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerPotansiyel gradyanı ve ivmelenmeBir cismin yüksek potansiyelli bir alandan zemin tabanına (hadiyd) doğru yerçekimsel bir ivmeyle akması gibi, sistemdeki enerjinin direnci kırarak akışa geçmesi.Güçlü
Beşeri bilimlerSosyal katalizör ve sivil seferberlikBireysel eylemsizliği aşmak için kitleleri ortak bir amaca yönlendiren pozitif sosyal baskı ve kolektif eylem dinamiği.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiحضض kökünü yalnızca bireyin cebinden bir şey vermesi veya vermemesi şeklinde algılayıp, sözlü ve kurumsal teşvik boyutunu göz ardı etmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKök, malı olmayan yoksul bir kimsenin dahi başkalarını teşvik etme ve yoksulun doyurulmasını mesele edinme yükümlülüğü altında olduğunu gösterir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataToplumsal dayanışma yalnızca zenginlerin bir lütfu olarak görülür; bireylerin kamuoyu oluşturma, sistemi harekete geçirme ve hak savunuculuğu yapma vazifesi ihmal edilir.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın ibadet ve din anlayışının sosyal sorumluluktan bağımsız olmadığını; namaz kılsa dahi yoksulun hakkını dert edinmeyen ve bunu teşvik etmeyen zihniyetin sahte dindarlık ürettiğini gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Dini yalanlama ve riya bağlamını kuran surelerde (Mâûn) ile toplumların çöküş sebeplerinin ve ahiret sorgusunun işlendiği pasajlarda (Fecr, Hâkka) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Yoksullukla mücadelenin sadece bireysel bir sadaka meselesi olduğu yanılgısını yıkar; toplumun kolektif olarak birbirini denetlemesi ve hayra sevk etmesi gereken kurumsal bir vazife olduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamDağın eteğindeki çukur ve oturaklı tabana nesnelerin yerçekimiyle yuvarlanıp yönelmesi gibi, bir varlığı belirli bir noktaya doğru kesintisiz bir itkiyle sevk etme hali.
  • Soyut anlamBir kimsenin ahlaki bir sorumluluğu derinlemesine dert edinerek hem kendi iradesini hem de çevresindekileri o hedefe doğru süreklilikle harekete geçirmesi, teşvik etmesi.
  • Sistematik karşılıkİnfak ve sosyal adalet mekanizmalarını salt bireysel niyetten çıkarıp kolektif bir zorunluluğa ve kamusal teşvik düzenine dönüştüren sosyal motor gücü.
  • LaTeX modeliF=m⋅d2xdt2+∑i=1nλi
  • LaTeX açıklamasıFormüldeki F sembolü hedefe doğru uygulanan toplam sevk kuvvetini ve teşviki, m bireyin içsel ahlaki ağırlığını ve sorumluluk bilincini, d2xdt2 eylemin zaman içindeki ivmelenmesini ve dinamizmini, ∑i=1nλi ise toplumdaki diğer fertlerin birbirine uyguladığı kolektif teşvik ve karşılıklı yönlendirme bileşenlerini temsil eder. Tek tek bireylerin durağanlığı, bu toplam ivme ve karşılıklı etkileşim gücü sayesinde aşılarak sosyal adalete yönelen bir akışa dönüşür.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ح