حمأ
ح - م - أ
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 2 sîga
- 9 sözlük
Hamiye Sık çamur demektir. Kalıp için kullanılan çamurdur. Sonra koruma anlamı almıştır. Himaye etmek buradan gelmektedir. Yapılan kalıpların kalıcı olması için ateşte pişirilmiş ve bugünkü seramik doğmuştur. Hamiye pişiren anlamındadır. Ya hemzeye dönüşmüş ve Hamaa korunmuş anlamındadır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حمء
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hamiye Sık çamur demektir. Kalıp için kullanılan çamurdur. Sonra koruma anlamı almıştır. Himaye etmek buradan gelmektedir. Yapılan kalıpların kalıcı olması için ateşte pişirilmiş ve bugünkü seramik doğmuştur. Hamiye pişiren anlamındadır. Ya hemzeye dönüşmüş ve Hamaa korunmuş anlamındadır.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.938 harfباب الحاء والميم
حمى ، حام ، محا ، ماح ، وحم ، ومح ، أمح ، حمأ ، احمومى .
حمى : قال الليثُ : الحَمْوُ أبو الزّوج وأخُو الزّوج ، وكلُّ مَن وَلِيَ الزَّوْجَ من ذِي قرابته فهم أَحْمَاءُ المرأة ، فَأُمُّ زوجها حَمَاتُها . وفي الحَمْو ثلاث لغات : هو حَمَاهَا مثل عَصَاها ، وحَمُوها مثل أبوها ، وحَمْؤُها مهموز ومقصور .
ابن السكيت عن الأصمعيّ قال : حماةُ المرأة أُمُّ زَوْجِهَا ولا لُغَةَ فيها غيرُ هذه .
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR167 harfح م أ
عين حمئة: كثيرة الحمأة وقد حمئت.
وحمأت البئر: نزعـت حمأهـا.
وأحمأتهـا: ألقيتـه فيهـا ونظيره قذيت العين وأقذيتها ونظير الحمأة والحمإ الحلقة والحلق.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.397 harfالحَمْأَةُ والحَمَأُ: الطين الأَسود المُنتن؛ وفي التنزيل: من حَمَإٍ مسنون، وقيل حَمَأٌ: اسم لجمع حَمْأَةٍ كَحَلَق اسم جمع حَلْقة؛ وقال أَبو عبيدة: واحدة الحَمَإِ حَمَأَة كقَصَبة، واحدة القَصَب. وحَمِئَت البئر حَمَأً، بالتحريك، فهي حَمِئةٌ إِذا صارت فيها الحَمْأَةُ وكثرت. وحَمِئَ الماءُ حَمْأً وحَمَأً خالطته الحَمْأَة فكَدِرَ وتَغَيرت رائحته. وعين حَمِئَةٌ: فيها حَمْأَة؛ وفي التنزيل: وجَدها
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR193 harf* ح م أ * * الحَمَأُ * بفتحتين و * الحَمَأةُ * بسكون الميم الطين الأسود و * الحَمْءُ * كل من كان من قبل الزوج كالأخ والأب ومثله * حَمَّا * كقفا و * حَمُو * كأبو و * حَمٌ * كأب والجمع * أحْمَاءٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.032 harfالحمأة بفتح فسكون: الطين الأسود المنتن كالحما محركة قال الله تعالى من حمإ مسنون وفي كتاب المقصور والممدود لأبي علي القالي: الحمأ: الطين المتغير، مقصور مهموز وهو جمع حمأة، كما يقال قصبة وقصب، ومثله قال أبو عبيدة، وقال أبو جعفر: وقد تسكن الميم للضرورة في الضرورة، وهو قول ابن الأنباري. وحمئ الماء كفرح حمأ بفتح فسكون وحمأ محركة: خالطته الحمأة فكدر تغيرت رائحته وحمئ زيد عليه: غضب، عن الأموي، ونقل
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.163 harfحَمَأَ البِئْرَ
1 حَمَأَ البِئْرَ ذ , (S, K,) aor. حَمَاَ , (K,) inf. n. حَمْءٌ, (S,) He cleansed the well of its حَمْأَة [or black, fetid mud]. (S, K.) In the T, this signification is assigned to البئر ↓ احمأ; and the signification assigned below to the latter is given to حمأ: but As says that he does not find this authorized by usage. (TA.) -A2- حَمِئَ, aor. حَمَاَ , inf. n. حَمْءٌ and حَمَأٌ,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR241 harfMadde başı: حمءحَمَأَ
حَمَأَ A ( n. ac. حَمْء 1 ),
a. Cleaned out ( a well ).
حَمِئَ
حَمِئَ A ( n. ac. حَمْء 1 , حَمَأ 4 ),
a. Was thick, muddy.
b. [ 'Ala ], Was, got angry with.
حَمَأ
حَمَأ
a. Mud, slime; ooze.
حَمِى
HamiY^
a. Muddy, miry, foul.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR9.834 harfMadde başı: حمءحمء
حَمَأَ - يَحْمَأُ (حَمِئَ - يَحْمَأُ) - حَمَأ - حَمِئ - حَمِئَة
حَمَأَ - يَحْمَأُ (حَمِئَ - يَحْمَأُ) + كائن أو شيء + شيئاً (ماء أو سائل): كدره وعكره برمي مواد عالقة فيه، فيصير لونه عكراً مسوداً وله رائحة نتنة
حَمِئَ - يَحْمَأُ + الماء أو السائل: يتكدر ويتعكر بالمواد العالقة ويصير لونه عكراً مسوداً وله رائحة نتنة
حَمَأ: على وزن "
حمء حَمَأَ - يَحْمَأُ (حَمِئَ - يَحْمَأُ) - حَمَأ - حَمِئ - حَمِئَة
حَمَأَ - يَحْمَأُ (حَمِئَ - يَحْمَأُ) + كائن أو شيء + شيئاً (ماء أو سائل): كدره وعكره برمي مواد عالقة فيه، فيصير لونه عكراً مسوداً وله رائحة نتنة حَمِئَ - يَحْمَأُ + الماء أو السائل: يتكدر ويتعكر بالمواد العالقة ويصير لونه عكراً مسوداً وله رائحة نتنة حَمَأ: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل " حَمِئَ - يَحْمَأُ ": وهو ما يكون بفعل " حَمِئَ - يَحْمَأُ ": العكر والطين الأسود الذي يشوب الماء المنتن حَمِئ: على وزن " فـَعل": اسم فاعل مبالغة من" حَمِئَ - يَحْمَأُ ": كثير الحمأة حَمِئَة: على وزن " فـَعـِلة " مؤنث " حَمِئ ": كثيرة الحمأة واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التكدر والتعكر وتشكل حجاب في الوسط الناقل للضوء، وتستخدم بمعنييها النفسي والمادي كتشوش الرؤيا المادية بالغيم والغمام، أو النفسية بمعنى الهم والغم وعدم وضوح الذهن وتعكر المزاج"،وهي: غَمَّ - يَغُمُّ، حَمَأَ - يَحْمَأُ (حَمِئَ - يَحْمَأُ)، كَرَبَ - يَكْرُب، كَدَرَ - يَكْدُرُ، هَمَّ - يَهُمُّ (المتعدي)، حَزَنَ - يَحْزُنُ حمأ - حمئة ﴿ولقد خلقنا الإنسان من صلصال من حمإ مسنون (26) والجان خلقناه من قبل من نار السموم (27)﴾ الحجر ﴿وإذ قال ربك للملائكة إني خالق بشرا من صلصال من حمإ مسنون (28) فإذا سويته ونفخت فيه من روحي فقعوا له ساجدين (29)﴾ الحجر ﴿قال لم أكن لأسجد لبشر خلقته من صلصال من حمإ مسنون (33)﴾ الحجر ﴿حتى إذا بلغ مغرب الشمس وجدها تغرب في عين حمئة ووجد عندها قوما قلنا ياذا القرنين إما أن تعذب وإما أن تتخذ فيهم حسنا(86)﴾ الكهف جاء في التفسير: حمأ: طين أسود متغير، عين حمئة: أي كثيرة الحمأة أي الطينة السوداء مختار الصحاح ● [حمأ] ح م أ: الحَمَأُ بفتحتين و الحَمَأةُ بسكون الميم الطين الأسود و الحَمْءُ كل من كان من قبل الزوج كالأخ والأب ومثله حَمَّا كقفا و حَمُو كأبو و حَمٌ كأب والجمع أحْمَاءٌ الراغب حمى - الحمي: الحرارة المتولدة من الجواهر المحمية، كالنار والشمس، ومن القوة الحارة في البدن، قال تعالى: }في عين حامية﴿(سورة الكهف: آية 86، وهي قراءة ابن عامر وحمزة والكسائي وخلف وشعبة وأبي جعفر)، أي: حارة، وقرئ:﴾حمئة﴿(وهي قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو وحفص ويعقوب. انظر: الإتحاف 294)، وقال عز وجل:﴾يوم يحمى عليها في نار جهنم﴿[التوبة/35]، وحمي النهار (انظر: الأفعال 1/373)، وأحميت الحديدة إحماء, وحميا الكأس (انظر: المجمل 1/250) : سورتها وحرارتها، وعبر عن القوة الغضبية إذا ثارت وكثرت بالحمية، فقيل: حميت على فلان، أي: غضبت عليه، قال تعالى:﴾حمية الجاهلية{ [الفتح/26]، وعن ذلك استعير قولهم: حميت المكان حمى، وروي: (لا حمى إلا لله ورسوله) (الحديث أخرجه البخاري في كتاب الجهاد، باب أهل الدار يبيتون فيصاب الولدان والذراري 6/146؛ وأحمد في مسنده 4/73؛ وأبو داود في باب الأرض يحميها الرجل. انظر: معالم السنن 3/49). وحميت أنفي محمية (انظر: أساس البلاغة ص 97)، وحميت المريض حميا، وقوله عز وجل: }ولا حام{ [المائدة/103]، قيل: هو الفحل إذا ضرب عشرة أبطن كأن يقال: حمى ظهره فلا يركب (راجع: الدر المنثور في التفسير بالمأثور 3/212)، وأحماء المرأة: كل من كان من قبل زوجها (قال ابن فارس: الحمو: أبو الزوج، وأبو امرأة الرجل. انظر: المجمل 1/249. وقال ابن الأثير: الأحماء: أقارب الزوج، وفيه (لا يخلون رجل بمغيبة وإن قيل حموها، ألا حموها الموت). انظر: النهاية 1/448)، وذلك لكونهم حماة لها، وقيل: حماها وحموها وحميها، وقد همز في بعض اللغات فقيل: حمء، نحو: كمء (وهذا منقول عن الأصمعي، انظر: المجمل 1/249)، والحمأة والحمأ: طين أسود منتن، قال تعالى: }من حمأ مسنون﴿[الحجر/26]، ويقال: حمأت البئر: أخرجت حمأتها، وأحمأتها: جعلت فيها حمأ، وقرئ:﴾في عين حمئة{ (سورة الكهف: آية 86، وقد مرت في الصفحة السابقة) : ذات حمأ. ملخص اللسان 1. حَمَأَها يَحْمَؤُها حَمْأً: أَخرج حَمْأَتها وترابها؛ 2. الحَمْأَةُ والحَمَأُ: الطين الأَسود المُنتن؛ 3. وحَمِئَت البئر حَمَأً فهي حَمِئةٌ إِذا صارت فيها الحَمْأَةُ وكثرت. 4. وحَمِئَ الماءُ حَمْأً وحَمَأً خالطته الحَمْأَة فكَدِرَ وتَغَيرت رائحته. 5. وعين حَمِئَةٌ: فيها حَمْأَة؛ 6. أَحْمأْتها أَنا إِحْماءً: إِذا نَقَّيتها من حَمْأَتها، 7. وحَمَأْتُها إِذا أَلقيت فيها الحَمْأَةَ. 8. حَمِئْتُ عليه ، أَي غَضِبْت عليه؛ 9. والحَمءُ والحَمَأُ: أَبو زوج المرأَة، 10. الحَمْء: كل من كان من قِبَل الزوج مثل الأَخ والأَب، 11. وحَمِئ: غضب، لسان العرب ● - حمأ: الحَمْأَةُ والحَمَأُ: الطين الأَسود المُنتن؛ وفي التنزيل: من حَمَإٍ مسنون، وقيل حَمَأٌ: اسم لجمع حَمْأَةٍ كَحَلَق اسم جمع حَلْقة؛ وقال أَبو عبيدة: واحدة الحَمَإِ حَمَأَة كقَصَبة، واحدة القَصَب. وحَمِئَت البئر حَمَأً، بالتحريك، فهي حَمِئةٌ إِذا صارت فيها الحَمْأَةُ وكثرت. وحَمِئَ الماءُ حَمْأً وحَمَأً خالطته الحَمْأَة فكَدِرَ وتَغَيرت رائحته. وعين حَمِئَةٌ: فيها حَمْأَة؛ وفي التنزيل: وجَدها تَغْرُب في عَيْنٍ حَمِئةٍ، وقرأَ ابن مسعود وابن الزبير: حاميةٍ، ومن قرأَ حامِية، بغير همز، أَراد حارّةً، وقد تكون حارّة ذاتَ حَمْأَة، وبئر حَمِئةٌ أَيضأ، كذلك. وأَحْمأَها إِحْماءً: جعل فيها الحَمْأَة. وحَمَأَها يَحْمَؤُها حَمْأً، بالتسكين: أَخرج حَمْأَتها وترابها؛ الأَزهري: أَحْمأْتها أَنا إِحْماءً: إِذا نَقَّيتها من حَمْأَتها، وحَمَأْتُها إِذا أَلقيت فيها الحَمْأَةَ. قال الأَزهري: ذكر هذا الأَصمعي في كتاب الأَجناس، كما رواه الليث، وما أَراه محفوظاً. الفرَّاء: حَمِئْتُ عليه، مهموزاً وغير مهموز، أَي غَضِبْت عليه؛ وقال اللحياني: حَمِيت في الغَضَب أَحْمى حَمْياً، وبعضهم: حَمِئْت في الغضب، بالهمز. والحَمءُ والحَمَأُ: أَبو زوج المرأَة، وقيل: الواحد من أَقارب الزوج والزوجة، وهي أَقَلُّهما، والجمع أَحْمَاء؛ وفي الصحاح: الحَمْء: كل من كان من قِبَل الزوج مثل الأَخ والأَب، وفيه أَربع لغات: حَمْء بالهمز، وأَنشد: قُلْتُ لِبَوَّابٍ، لَدَيْهِ دارُها: * تِيذَنْ، فَإِنِّي حَمْؤُها وجَارُها وحَماً مثل قَفاً، وحَمُو مثل أَبُو، وحَمٌ مثل أَبٍ. وحَمِئ: غضب، عن اللحياني، والمعروف عند أَبي عبيد: جَمِئَ بالجيم. مقاييس اللغة: (حم) الحاء والميم فيه تفاوتٌ؛ لأنّه متشعب الأبواب جداً. فأحد أصوله اسوداد، والآخَر الحرارة، والثالث الدنوّ والحُضور، والرابع جنسٌ من الصوت، والخامس القَصْد. فأمّا السواد الفحُمَمُ الفحم. قال طرفة: أشَجَاكَ الرَّبْعُ أم قِدَمُهْ *** أمْ رمادٌ دارسٌ حُمَمُهْ([84]) ومنه اليَحْموم، وهو الدُّخان. والحِمْحِمُ: نبتٌ أسود، وكلُّ أسوَدَ حِمْحِم. ويقال حَمَّمْته إذا سَخَّمت وجهه بالسُّخام، وهو الفَحْم. ومن هذا الباب: حَمَّمَ الفرْخُ، إذا طلع رِيشُه. قال: * حَمَّم فَرخٌ كالشَّكير الجَعْدِ * وأمّا الحرارة فالحَميم الماء الحارّ. والاستحمام: الاغتسال به. ومنه الحَمّ، وهي الأَلية تُذاب، فالذي يبقى منها بعد الذَّوْب حَمٌّ، واحدته حَمَّةٌ. ومنه الحَميم، وهو العَرَق. قال أبو ذؤيب: فَأَبَى بدِرَّتِها إذا ما استُغْضِبَتْ *** إلاَّ الحميمَ فإِنّه يَتَبَضَّعُ([85]) ومنه الحُمَام، وهو حُمَّى الإبل. ويقال أحمَّت الأرض [إذا صارت([86])] ذات حُمَّى. وأنشد الخليل في الحَمِّ: ضُمَّا عليها جانِبَيْها ضَمَّا *** ضَمَّ عَجوزٍ في إناء حُمَّا وأمّا الدنُوّ والحضور فيقولون: أَحَمَّتِ الحاجةُ: حَضَرت، وأحَمَّ الأمرُ: دنا. وأنشد: حَيِّيا ذلك الغَزَال الأَجَمَّا *** إن يكنْ ذلك الفراقُ أَحَمَّا([87]) وأما الصوت فالحَمْحَمة حَمحمَةُ الفَرَس عند العَلْف. وأمّا القَصْد فقولهم حَمَمْتُ حَمَّهُ، أي قَصَدْت قَصْدَه. قال طرفة: جَعَلتْهُ حَمَّ كَلْكَلِها *** بالعَشِيِّ دِيمَةٌ تَثِمُهْ([88]) ومما شذَّ عن هذه الأبواب قولهم: طلَّق الرّجُل امرأتَه وحَمَّمَها، إذا متَّعها بثَوْبٍ أو نحوه. قال: أنتَ الذي وَهبتَ زيداً بعدما *** همَمْتُ بالعَجُوز* أنْ تُحَمَّما([89]) وأمّا قولهم احتَمَّ الرّجلُ، فالحاء مبدلةٌ من هاء، وإنّما هو من اهتَمَّ. القاموس المحيط: الحَمْأَةُ الطِّينُ الأسْوَدُ المُنْتِنُ، كالحَمَإِ مُحَرَّكَةً. وحَمِئَ الماءُ، كَفَرِحَ، حَمْئاً وحَمَأً خالَطَتْهُ فَكَدِرَ، وزَيْدٌ غَضِبَ. وأحْمَأتُ البِئْرَ ألقَيتُها فيها. وحَمَأْتُها، كَمَنَعْتُ نَزَعْتُ حَمْأَتَها. والحَمْءُ، ويُحَرَّكُ، والحما والحَمُو والحَمُ أبو زَوْجِ المرأة، أو الواحِدُ من أقارِبِ الزَّوْجِ والزَّوْجَةِ، ج، أحْمَاءٌ والحَمْأَةُ: نَبْتُ. ورَجُلٌ حَمِئُ العَينِ، كَخَجِلٍ: عَيُونٌ. تاج العروس: ح م أ الحَمْأَةُ بفتح فسكون : الطِّين الأسود المُنْتِن كالحَما محرَّكةً قال الله تعالى " منْ حَمَإٍ مَسْنونٍ " وفي كتاب المقصور والممدود لأبي عليٍّ القالي : الحَمَأُ : الطين المتغيِّر مقصورٌ مهموزٌ وهو جمعُ حَمَأَةٍ كما يقال قَصَبَةٌ وقَصَبٌ ومثله قال أَبو عبيدة وقال أَبو جعفر : وقد تُسَكَّن الميمُ للضرورة في الضرورة وهو قولُ ابنِ الأَنباري . وحَمِئَ الماءُ كفَرِحَ حَمأً بفتح فسكون وحَمَأً محرَّكةً : خالَطَتْه الحَمْأَة فكَدِرَ تغيَّرت رائحتُه وحَمِئَ زَيْدٌ عليه : غَضِبَ عن الأُمويّ ونقل اللحيانيُّ فيه عدمَ الهمز ويقال : أَحْمَأْتُ البئرَ إحماءً إذا أَلقَيْتُها أَي الحَمْأَة فيها ويقال : حَمَأْتُها كمنَعْتُ إذا نزعْتُ حَمْأَتُها عن ابن السكيت . اعلم أنَّ المشهور أنَّ الفعل المجرَّد يرِد لإثبات شيءٍ وتُزاد الهمزةُ لإفادة سلْبِ ذلك المعنى نحو شكَى إليَّ زَيْدٌ فأَشْكَيْتُه أَي أَزلْت شكواه وما هُنا جاءَ على العكس قال في الأَساس : ونظيره قَذَيْتَ العينَ وأَقْذَيْتَها . وفي التهذيب : أَحْمَأْتُها أَنا إِحماءً إذا نَقَّيْتُها من حَمْأَتِها وحَمَأْتُها إذا أَلقيتُ فيها الحَمْأَة ذكر هذا الأَصمَعِيّ في كتاب الأَجناس كما أَورده الليث قال : وما أَراه محفوظاً . ويقال : حَمِئت البئرُ حَمَأً فهي حَمِئَةٌ إذا صارت فيها الحَمْأَة . وفي التنزيل " تَغْرُبُ في عَيْنٍ حَمِئَةٍ " وقرأَ ابنُ مسعود وابنُ الزُّبَيْر " في عَيْنٍ حامِئَةٍ " ومن قرأَ حاميةٍ بغير همزٍ أرادَ حارَّة وقد تكون حارَّةً ذاتَ حَمْأَةً . والحَمْءُ بالهمز ويحرَّك والحَمَا كقَفاً ومن ضبطه بالمدّ فقد أخطأَ والحَمُو مثل أبو مذل هو مضبوطٌ في النُّسخ الصحيحة . وضبطه شيخنا كدَلْوٍ والحَمُ محذوفُ الأَخير كيَدٍ ودَمٍ وهؤلاء الثلاثة الأخيرة محلُّها باب المعتلّ : أَبو زوجِ المرأةِ خاصَّةً وهي الحَماةُ أَو الواحدُ من أَقارب الزَّوجِ والزَّوجة ونقل الخليلُ عن بعض العرب أنَّ الحَمُو يكون من الجانِبَيْنِ كالصِّهرِ وفي الصحاح والعُباب : الحَمْءُ : كلُّ من كانَ من قِبَلِ الزوجِ مثل الأَخ والأَب والعَمِّ وأَنشد أَبو عمرٍو في اللغة الأولى : " قُلْتُ لبوَّابٍ لدَيْهِ دَارُها " تِيذَنْ فإِنِّي حَمْؤُهَا وجارُها ج أُحْماءٌ كشخصٍ وأَشخاصٍ وأمَّا الحديث المتَّفق على صحّته الذي رواه عقبة بن عامرٍ الجُهَنِيُّ رضي الله عنه عن النبي صلّى الله عليه وسلّم أنَّه قال " إِيَّاكُمْ والدُّخولَ على النِّساءِ " فقال رجلٌ من الأَنصار : يا رسول الله أَفرَأَيْتَ الحَمْءَ ؟ فقال " الحَمْءُ المَوْتُ " فمعناه أن حَماها الغايَةُ في الشَّرِّ والفَساد فشبَّهه بالموت لأنَّه قُصارى كلِّ بلاءٍ وشدَّةٍ وذلك أنَّه شرٌّ من الغَريبِ من حيثُ إنَّه آمِنٌ مُدْلٍ والأَجنبيُّ مُتَخوِّفٌ مُتَرقِّبٌ كذا في العباب . والحَمْأَةُ : نبتٌ يَنْبُتُ بنجدٍ في الرَّمل وفي السَّهْلِ . ويقال : رجلٌ حَمِئُ العينِ كخَجِل : عَيونٌ مثل نَجِئ الهَيْنِ عن الفرَّاء قال ولم نسمع له فِعلاً
Mücavir kökler22 mücavir (30 toplam)
- صلصل
3 ortak ayet · “Silsile” zincir demektir
- سنن
3 ortak ayet · “Sin” dişler demektir
- خلق
3 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- بشر
2 ortak ayet · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
- غرب
1 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
- شمس
1 ortak ayet · Güneş demektir
- قرن
1 ortak ayet · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
- قول
3 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- عين
1 ortak ayet · Ayn göz, “evya” göze demektir
- بلغ
1 ortak ayet · İş ayakkabısı
- سجد
1 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- وجد
1 ortak ayet · Su birikintisidir
Geçtiği ayetler(4)
وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ
GenAndolsun ki Biz; insanı, kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattık.
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ
GenHani Rabbın meleklere demişti ki: Kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan bir insan yaratacağım.
قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ
GenBen, dedi: Kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattığın insana secde etmem.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حمأ |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Mehmuzul-lâm (üçüncü harfi hemzeli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طين, صلصال, تراب, سخام |
| Zıt Kök | صفو |
| Çekirdek Özet 1 | Su dibinde veya durgun suda birikerek fermantasyona uğramış, rengi kararmış ve kokusu değişmiş yoğun balçık veya çamur |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ilk yaratılış merhalesindeki organik, biçimlenmeye hazır, karanlık ve tortul madde zemini ile güneşin batış ufkundaki tortulu su kaynağı |
| Çekirdek Özet 3 | Şekilsiz ve organik tortunun ilahi irade ve suret verme süreciyle en yüksek bilinçli canlı formuna dönüşebilme potansiyeli |
| Kritik Hata Riski | Maddenin kökensel basitliğini ve tortul tabiatını nihai varoluş gayesi sanarak insanı yalnızca biyokimyasal çamura indirgemek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حم | Isı, fermantasyon, yoğunlaşma ve bu süreçler sonucunda ortaya çıkan kararma veya hararet. Bu çekirdek حمم kökünde kömürleşme ve siyahlaşmada, حمي kökünde hararetin kızışmasında, حمر kökünde ısının kanda ve renkte yoğunlaşmasında, حمل kökünde ise ağırlığın yoğun bir biçimde yüklenilmesinde görülür. | أ | Çekirdekteki ısı, fermantasyon ve tortul kararma durumunu durağan bir maddesel öz, ayrışmış bir çamur kütlesi ve başlangıç formu haline getirerek somutlaştırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Suyun ya da maddenin bir alanda hapsolarak durgunlaşması, dışarı akamayıp kendi içinde birikmesi hareketini verir. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Maddenin sıvı tabiatını, ıslaklığı, çözücü ve kaynaştırıcı unsuru temsil eder. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hapsolmuş su ve toprağın oluşturduğu tortul kütlenin somut bir varlık, ilk zemin veya başlangıç maddesi olarak tecessüm etmesini ifade eder. |
| حمأ | Çit ile çevrili suyun durağanlaşarak ilk tohum maddesine dönüşmesi | Suyun kapalı bir alanda beklemesi, zemin toprağıyla yoğunlaşarak fermantasyona uğraması ve biçim alacak birincil organik balçık haline gelmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Durgun suyun veya kuyunun dibinde uzun süre bekleme neticesinde rengi siyaha çalan, kokusu ağırlaşan ve tortulaşan organik balçık (el-ham'e). Kuyudan bu tortunun temizlenmesi veya kuyuya bu çamurun dolması eylemleri bu kökten türemiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kuyu diplerinde ve su birikintilerinde biriken siyah çamuru ve bulanık su yataklarını tarif etmek için türevleri kullanılmıştır. Şairlerin çöl yolculuklarında uğradıkları metruk ve tortulu su kaynaklarını niteleyen kullanımları sözlük otoritelerince aktarılır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Arapçada kuyu temizliği ve çamurun tasfiyesi bağlamında حَمَأْتُ البِئْرَ (kuyunun dibindeki siyah tortuyu çıkardım) ve أَحْمَأْتُهَا (kuyuya siyah çamur attım veya çamurdan arındırdım) ifadeleri bedevi dilinde teknik sucul terimler olarak yer almıştır. |
Kaynak Kitâbü'l-ʿAyn, Lisânü'l-Arab, Asâsü'l-Belâga, el-Müfredât.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde حمأ kökü, doğrudan ikili çekirdek olan hararet, yanma, kararma ve mayalanma eksenli köklerle derin bir anlamsal bağ sergiler. İbranicede חָמַם (khamam) biçimi ısınmak ve sıcak olmak fiilini karşılarken, חֹם (khom) sıcaklık demektir; ayrıca חָמַר (khamar) kökü köpürmek, mayalanmak, kaynamak ve katran/balçık oluşturmak fiillerini taşır. Aramice ve Süryanicede ܚܡܐ (ḥmʾ / ḥemā) hararet, öfke ve yanma kavramlarına işaret ederken, organik maddelerin çürüme ve mayalanma yoluyla ısı üretip kararması bu semantik ağın merkezinde yer alır. Arapçada üçüncü kök harfi olarak hemzenin sabitlenmesi (حمأ), bu genel ısınma ve mayalanma sürecinin su altındaki organik tortul çamurla somutlaşmış özel bir adlandırmasına vücut vermiştir. Arapça dışındaki Sami dillerinde bu somut balçık anlamı daha çok ikiz kökler (حمم ve حمر) üzerinden karşılanırken, Arapça bu kökle fermante olmuş siyah çamuru doğrudan kavramlaştırmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Isı (حمي), kömürleşme (حمم) ve mayalanma ekseninde su altı organik balçığı | Durgun suda organik maddelerin çürüyerek ürettiği iç ısı, fermantasyon ve bunun neticesinde oluşan kararma ile koku değişimi kökün anlamsal omurgasını oluşturur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice kh-m-r (mayalanmak, balçık, katran) ve kh-m-m (ısınmak); Süryanice ḥ-m-ʾ (yanmak) | Sami dillerinde kök, ısınma ve fermantasyon süreçleri üzerinden organik çürüme ve tortu oluşumunu belirten ortak bir çekirdekten türemiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kökenli hararet ve tortu çağrışımlı tabanlar | Mısır dilinde ve bazı Çad dillerinde sıcaklık ve koyu renkli tortularla ilgili ses-anlam örtüşmeleri ileri sürülmüşse de aradaki bağ dolaylıdır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حمأ | Anlamlı | Siyah balçık, fermante olmuş çamur | Suyun dibinde beklemiş, kokusu değişmiş, kararmış tortul çamur ve kuyu temizleme eylemleri. | Hedef köktür; Kur'an'da 4 defa geçer. |
| حأم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiş, müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| محأ | Anlamlı | Silmek, gidermek, izini yok etmek | Bir şeyin izini tamamen silip temizlemek; محو köküyle yakın anlamsal bağ taşır. | Kur'an'da geçmez. |
| مأح | Anlamlı | Kuyudan su çekmek, kovayı hareket ettirmek | Kuyudan su çekerken ipi ve kovayı aşağı yukarı çekip kuyu tabanını hareketlendirme hareketi. | Kur'an'da geçmez; kuyu bağlamında hedef kökle mekânsal akrabalığı vardır. |
| أحم | Anlamlı | Kararmak, siyaha çalmak | Rengin siyaha veya kömür rengine dönmesi; حمم kökünün türevi olan kömür karalığıyla örtüşür. | Kur'an'da geçmez; hedef kökün siyahlık vasfıyla doğrudan semantik akrabadır. |
| أمح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel sayılmış, müstakil bir kullanım alanı oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حمأ | Merkez | Siyah, kokulu, tortul balçık | Isı ve fermantasyonla beklemiş, kararmış, biçimlenmeye elverişli organik balçık. | İnsanın ilk hammaddesi ve güneşin battığı gözlenen bulanık kaynak nitelemesidir. |
| طين | Komşu | Genel çamur | Su ile toprağın herhangi bir oran ve nitelikte karışımından oluşan genel ıslak toprak. | حمأ kökündeki bekleme, kararma ve koku değişimi şartı طين için zorunlu değildir. |
| صلصال | Komşu | Kuru ve çınlayan çamur | Kuruyup sertleştiğinde ses çıkaran, seramikleşme evresine yaklaşmış kuru balçık. | حمأ kökünün ıslak, tortul ve fermante evresine karşılık صلصال onun kuruma ve sertleşme evresidir. |
| تراب | Komşu | Kuru toprak, toz | Suyun ve organik kaynaşmanın bulunmadığı, rüzgarla savrulabilen saf yer tozu. | حمأ kökünün sıvı ve organik bileşenlerinden tamamen yoksun, inorganik temel unsurdur. |
| صفو | Zıt | Duruluk, saflık, tortusuzluk | İçinde hiçbir yabancı madde, tortu, kararma veya bulanıklık barındırmayan saf hal. | حمأ kökünün bulanıklığına, tortul yoğunluğuna ve renk/koku değişimine tam zıtlık teşkil eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حمأ | Siyah, kokulu, durgun su tortusu balçık | Suyun dibinde uzun süre kalıp fermante olan koyu renkli ve kokuşmuş çamur tabakası. | Kesin |
| Latince | Limum, Lutum foetidum | Balçık, çamurlu tortu, pis kokulu dip çamuru | Limum durgun su yataklarının tabanındaki organik çökeltiyi karşılar; kokma ve kararma niteliğini lutum foetidum tam olarak taşır. | Güçlü |
| İngilizce | Silt, Sludge, Fetid black mud | Alüvyonlu çamur, dip tortusu, kokuşmuş siyah balçık | Silt tanecikli organik dip tortusunu, sludge ise kimyasal ve biyolojik olarak değişime uğramış koyu balçığı ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Schlamm, Faulschlamm | Balçık, çürüntülü dip çamuru | Faulschlamm terimi, oksijensiz ortamda su dibinde çürüyen organik maddelerin oluşturduğu siyah ve gazlı çamuru eksiksiz karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Limon noir, Vase fétide | Siyah balçık, kokuşmuş dip çamuru | Vase fétide su tabanlarında biriken, oksijensiz fermantasyonla koku üreten organik dip tortusudur. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَمَإٍ مَسْنُونٍ | İnsanın ilk fiziki yaratılış hamuru, biçimlendirilebilir kokuşmuş siyah balçık | Hz. Âdem'in yaratılış merhalelerini anlatan ontolojik bağlam; kuru balçıkla birlikte insanın maddi kökenini bildirir (Hicr 15:26, 15:28, 15:33). |
| عَيْنٍ حَمِئَةٍ | Koyu renkli, tortulu, balçıklı su kaynağı | Zülkarneyn'in batıya ulaştığında güneşin batışını gördüğü ufuk sahnesi; gözlemcinin algısındaki tortulu ve karanlık su yatağı (Kehf 18:86). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış ve insanın ontolojik mertebesi | İnsanın en adi ve tortul maddeden (حمأ) yaratılıp içine ilahi ruh üflenmesi arasındaki tezadın tahlili; bedenin alçaklığına karşın ruhun yüceliği. | Biyolojik cevherin basitliği ile ilahi üflemenin şerefi arasındaki ontolojik uçurum. |
| Fıkıh | Suların temizlik ve arılık vasıfları | İçinde balçık ve tortu (حمأة) bulunan, rengi veya kokusu değişmiş su birikintileriyle abdest alınıp alınamayacağı tartışmaları. | Suyun tabiatındaki tabiî tortu ile dışarıdan karışan necis maddenin hukuki tefriki. |
| Tefsir | İnsanın yaratılış safhaları ve Zülkarneyn kıssası | Âdem'in topraktan kuru balçığa, oradan biçimlenmiş siyah balçığa geçiş tertibi ile güneşin battığı gözlenen pınarın fiziksel mi yoksa optik bir görünüş mü olduğu meselesi. | Kelimenin lafzi manası olan kokuşmuş siyah çamur ile kıssalardaki mecazi ve kozmolojik bağlamların uzlaştırılması. |
| Hadis | İnsanın yaratılış cevheri ve ahlaki tabiatı | Âdem'in yaratıldığı çamurun yoğrulması, beklemesi ve İblis'in bu çamur kütlesini teftiş edip onun zayıf ve kof tabiatını sezmesi rivayetleri. | İnsanoğlunun mayasındaki acelecilik ve zayıflığın maddi hammaddeye (حمأ) dayandırılması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve kulluk bilinci | Varlığın en alt maddi eşiği | Kibri kırma ve tevazu aşılama | İnsana kökeninin kokmuş ve biçimsiz bir çamur olduğunu hatırlatarak gururlanmayı anlamsızlaştırmak. | Kesin |
| İlmi | Abiyogenez ve organik kimya | Prebiyotik organik çorba | Canlılığın kimyasal zeminini oluşturma | Yaşamın inorganik elementlerden organik polimerlere geçişinde kil ve dip balçığının katalizör rolü. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumun ham kitle hali | Şekilsiz ve örgütsüz halk kitlesi | Hukuk ve düzenle biçimlendirilme potansiyeli | Yasası ve bilinci olmayan ham bir topluluğun ilahi adalet ve nizam ile medeni bir topluma dönüştürülmesi. | Muhtemel |
| İktisadi | İşlenmemiş ham kaynak | Değersiz görülen birincil tortul madde | Emek ve ateşle sanayi/değer üretme | Doğada kendi başına atıl ve kokuşmuş duran birikintilerin işlenerek seramik, kerpiç veya mimari değere kavuşturulması. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Oksijensiz fermantasyon ve tortul çökelme dinamiği | Durgun su ortamlarında oksijenin tükenmesiyle anaerobik bakterilerin organik maddeleri ayrıştırması, hidrojen sülfür gazı üreterek ortamı kokutması ve demir sülfür bileşikleriyle çamuru siyaha boyaması hadisesi. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Ham insan potansiyelinin terbiyesi (Kültürlenme) | Bireyin henüz ahlaki ve entelektüel eğitim almamış ham, biyolojik dürtülerle dolu durumunun; dil, terbiye ve değerler sistemi vasıtasıyla medeni bir kimliğe evrilmesi süreci. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir çamur veya toprak zannederek onun fermantasyon, kokuşma, bekleme ve organik zemin aşamalarını yok saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da حمأ, insanın yaratılış sürecindeki ara safhayı, yani kuru toprağın suyla buluşup uzun süre beklemesiyle biyokimyasal/organik dönüşüme uğramış halini ve evrenin görsel algı sınırlarını temsil eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın yaratılışındaki biyolojik ve maddesel derinliği ıskalamak; çamur kelimelerinin Kur'an'da gelişigüzel eş anlamlı olarak kullanıldığını varsayarak metnin mucizevi biyokimyasal aşamalılık kurgusunu gözden kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın topraktan yaratılışının yekpare ve anlık bir olay değil, niteliksel olarak birbirinden farklı aşamalardan (تراب طين حمأ صلصال) geçtiğini gösteren biyokimyasal ve ontolojik bir köprü vazifesi gördüğü için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın kökenini ve İblis'in insana secde etmeme gerekçesini anlatan ayetlerde (Hicr Suresi) ve Zülkarneyn'in kozmik seyahatinde güneşin batış manzarasını aktaran ayetlerde (Kehf Suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın ilk maddesinin tertemiz, kuru ve steril bir toprak olduğu şeklindeki naif tasavvuru yıkar; insanın en kokuşmuş, en karanlık ve en yoğun organik balçık evresinden geçirilerek ilahi ruha mazhar kılındığını gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDurgun suyun dibinde havasız ve sıcak kalarak fermantasyona uğramış, rengi siyaha dönmüş ve kokusu değişmiş yapışkan dip çamuru.
- Soyut anlamHenüz nihai suretini almamış, karmaşıklaşmış, organik değişime ve biçimlendirilmeye açık en alt basamaktaki maddesel potansiyel.
- Sistematik karşılıkVarlık mertebelerinde maddeden ruha geçişin eşiğini oluşturan, çözünmüş ve ayrışmış elementlerin yeni bir organizasyon kazanmaya hazırlandığı prebiyotik zemin.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
inorganik yer kabuğu elementlerini ve kuru toprağı temsil eder. Zaman () ve su () etkisiyle bu madde fermantasyona ve kokuşmaya uğrayarak yani حمأ (siyah organik balçık) haline dönüşür. Ardından ilahi biçimlendirme ve suret verme () süreciyle nihai insan organizması () varlık sahnesine çıkar. Formül, kökün maddesel dönüşüm zincirindeki katalitik ara evre konumunu gösterir.