خدع
خ - د - ع
KÖK- 5 geçiş
- 3 ayet
- 4 sîga
- 13 sözlük
Yaya yolunun düzlüğe geinmesiyle kaybolduğu yer demektir. Fiil olarak çeşitli varyantlarla karşı tarafı şaşırtmak anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Yaya yolunun düzlüğe geinmesiyle kaybolduğu yer demektir. Fiil olarak çeşitli varyantlarla karşı tarafı şaşırtmak anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR923 harfباب العين و الخاء والدال
)خ د ع مستعمل فقط( خدع: خَدَعَةُ خَدْعاً وخَدِيعَةً، والخَدْعَةُ المَّرةُ الواحدة. والانخِداع: الرِّضا بالخَدْعِ. والتَّخادُعُ: التَّشَبُّه بالمخدوع. والخُدْعَةُ: الرَّجُلُ المخدُوع.
ويقالُ: هو الخَيْدَعُ أيضاً. والخُدْعَةُ: قبيلة من تميم، قال:
مَن عاذِرِي من عشيرة ظَلَموا يا قومُ منْ عاذري من الخُدعة
والمُخَدَّعُ: الذي خُدِعَ مِرَاراً في الحَرب وفي غيرها، قال أبو
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.530 harfخَدَعَهُ يَخْدَعُهُ خَدْعاً وخِداعاً أيضاً، أي ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم والاسم الخديعَةُ. يقال: هو يَتَخادَعُ، أي يُري ذلك من نفسه. وخَدَعْتُهُ فانْخَدَعَ، وخادَعْتُهُ مُخادَعَةً وخِداعاً. وقوله تعالى: "يُخادِعون الله"، أي يخادِعون أولياءَ اللهِ. وخَدَعَ الضبُّ في جحره، أي دخل. يقال: ما خَدَعَتْ في عيني نَعْسَةٌ. قال الشاعر:
أَرِقْتُ ولم تَخْدَعْ بِعَيْنَيَّ نَعْـسَةٌ وَمَنْ يَلْقَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.730 harfباب العين والخاء مع الدال
خدع
استعمل من وجوهه :
خدع : قال أبو عبيد : قال أبو زيد : يقال خدعته خدعاً وخديعة . وأنشد قول رؤبة :
فقد أُداهي خِدْعَ مَن تخدَّعا
وأجاز غيره خَدْعاً بالفتح .
وقال أبو الحسن اللحياني : يقال خدعَتِ السوقُ وانخدعت ، أي كسدت . قال : وقال أبو الدِّينار في حديثه : والسُّوق خادعةٌ ، أي كاسدة . قال : ويقال رجل
خدّاع وخَدُوع وخُدَعة ، إذا كان خَبّاً . والخُدْعة : ما يُخدَع به .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.305 harf(باب الخاء والدال وما يثلثهما)
(خدر) الخاء والدال والراء أصلان: الظُّلْمة والسَّتر، والبطء والإقامة.
فالأولُ الخُدَارِيّ الليلُ المُظلِم. والخُدَاريَّة: العُقابُ، لِلونها. قال:
خُدَارِيَّةٍ فَتْخاءَ ألْثَقَ ريشَها *** سَحابةُ يومٍ ذي أهاضيبَ مَاطِرِ([1]) ويقال اليومُ خَدِرٌ. والليلة الخَدِرة: المظلِمة الماطرة وقد أَخْدَرْنا، إذا أظَلَّنا المطر. قال:
فيهِنَّ بَهْكَنَةٌ كأنّ جَبِينَها ***
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.824 harf- الخداع: إنزال الغير عما هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه، قال تعالى: ﴿يخادعون الله﴾ [البقرة/9]، أي: يخادعون رسوله وأولياءه، ونسب ذلك إلى الله تعالى من حيث إن معاملة الرسول كمعاملته، ولذلك قال تعالى: ﴿إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله﴾ [الفتح/10]، وجعل ذلك خداعا تفظيعا لفعلهم، وتنبيها على عظم الرسول وعظم أوليائه. وقول أهل اللغة: إن هذا على حذف المضاف، وإقامة المضاف إليه مقامه، فيجب أن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR964 harfخ د ع
خدعه وخادعه واختدعه وخـدع وتخدعـه وتخادعـوا وهـو لا ينخـدع وفلـان خـداع وخدعـة وخيدع وهذه خدعة منه وخديعة وخدع وخدائع وتخادع لي فلان إذا قبل منك الخديعة وهو يعلمها.
وخبأ الشيء في المخدع وهو المخزن من الإخداع بمعنى الإخفاء.
ومن المجاز: طريق خادع: مخالف المقصد حائد عن وجهه لا يفطـن لـه.
وغرهـم الخيـدع أي السراب أو الغول وذئب خيدع.
وسوقهم خادعة: متلونة تقوم تارة وتكسد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.623 harfالخَدْعُ: إظهار خلاف ما تُخْفيه. أبو زيد: خَدَعَه يَخْدَعُه خِدْعاً، بالكسر، مثل سَحَرَه يَسْحَرُه سِحْراً؛ قال رؤْية: وقد أُداهِي خِدْعَ مَن تَخَدَّعا
وأجاز غيره خَدْعاً، بالفتح، وخَدِيعةً وخُدْعةً أَي أَراد به المكروه وختله من حيث لا يعلم. وخادَعَه مُخادَعة وخِداعاً وخَدَّعَه واخْتَدَعه: خَدَعه. قال الله عز وجل: يُخادِعون اللهَ؛ جازَ يُفاعِلُ لغير اثنين لأَن هذا المثال يقع كثيراً في اللغة
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR473 harf* خ د ع * * خَدَعَهُ * ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم وبابه قطع و * خِدْعاً * أيضا بالكسر مثل سحره يسحره سحرا والاسم * الخَدِيعَةُ * و * خَدَعهُ * فانخدع و * خَادعهُ مُخادعةً * وقوله تعالى ﴿يخادعون الله﴾ أي يخادعون أولياء الله و * المُخْدَعُ * بضم الميم وكسرها الخزانة وأصله الضم إلا أنهم كسروه استثقالا والحرب * خَدْعَةٌ * و * خُدْعةٌ * بالضم والفتح أفصح و * خُدَعةٌ * أيضا بوزن همزة ورجل *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.193 harfخدعه، كمنعه، يخدعه خدعا، بالفتح، ويكسر، مثال: سحره سحرا، كذا في الصحاح. قلت: والكسر عن أبي زيد، وأجاز غيره الفتح، قال رؤبة:
وقد أداهي خدع من تخدعا ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم، كاختدعه، فانخدع، كما في الصحاح.
وقال غيره: الخدع: إظهار خلاف ما تخفيه.
وفي المفردات، والبصائر: الخداع: إنزال الغير عما هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه. والاسم الخديعة، وعليه اقتصر الجوهري
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.088 harfخَدَعَهُ
1 خَدَعَهُ خدع خدعه خدعة , (TA,) [aor. خَدَعَ ,] inf. n. خَدْعٌ, (Bd in ii. 8,) He hid it, or concealed it; (TA;) as also ↓ اخدعه, (Msb, TA,) inf. n. اـِخْدَاعٌ. (TA.) ― -b2- [And hence, app.,] (Lh, K,) inf. n. as above, (Lh,) (tropical:) He doubled it, or folded it, one part upon another; namely, a garment, or piece of cloth. (Lh, K, TA.) ― -b3- [And hence, also, accord. to some,]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.254 harfخَدَعَ
خَدَعَ A ( n. ac. خَدْع 1 , خِدْع 2 ),
a. Deceived, circumvented, outwitted, played false.
b. Hid.
c. Fluctuated; was dull, slack ( market ).
خَاْدَعَ
خَاْدَعَ III ,
a. Tried to deceive, outwit.
تَخَاْدَعَ
تَخَاْدَعَ VI ,
a. Pretended to deceive.
اِنْخَدَعَ
اِنْخَدَعَ VII ,
a. Was deceived; allowed himself to be deceived.
خَدْعَة
خَدْعَة 1t , خِدْعَة 2t , خُدْعَة 3t ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.783 harfخدع
خَدَعَ - يَخْدَعُ- خَادِع - خَادَع َ - يُخادِعُ
خَدَعَ- يَخْدَعُ + كائن + كائناً: يظهر لآخر غير ما يبطن من النوايا، بهدف إلحاق الأذى والضر به: يظهر المودة والخير لآخر، وهو يبطن الكره والشر له، وذلك حيلة ومكراً، لأجل أن ينجح في إلحاق الضر به
خَادِع - خادعهم: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَدَعَ - يَخْدَعُ "
خادَع َ - يُخادِعُ + كائن + كائناً:
خدع خَدَعَ - يَخْدَعُ- خَادِع - خَادَع َ - يُخادِعُ خَدَعَ- يَخْدَعُ + كائن + كائناً: يظهر لآخر غير ما يبطن من النوايا، بهدف إلحاق الأذى والضر به: يظهر المودة والخير لآخر، وهو يبطن الكره والشر له، وذلك حيلة ومكراً، لأجل أن ينجح في إلحاق الضر به خَادِع - خادعهم: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَدَعَ - يَخْدَعُ " خادَع َ - يُخادِعُ + كائن + كائناً: على وزن " فاعَلَ" من " خَدَعَ - يَخْدَعُ ": يبادل آخر فعل"خَدَعَ - يَخْدَعُ": يسعى كل منهما لإظهار خلاف ما يبطن حيلة لإلحاق الأذى بالآخر ﴿يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ﴾: يسعون لخدع الله والذين آمنوا ولكنهم لا يفلحون بذلك لأن الله يعلم ما يبطنون، فلا يمكن أن تنطلي عليه حيلتهم فهم بذلك يخدعون أنفسهم واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التدبير بالخفاء والتآمر والكيد والخداع والمكر لإلحاق الأذى بآخر" وهي: دَلَّ - يَدِلُّ، غَرَّ - يَغُرُّ، مَكَرَ - يَمْكُرُ، مَحَلَ - يَمْحَلُ (مَحِلَ - يَمْحَلُ)، خَدَعَ - يَخْدَعُ، كادَ - يَكيْدُ خدع - يخدع ﴿وإن يريدوا أن يخدعوك فإن حسبك الله هو الذي أيدك بنصره وبالمؤمنين(62)﴾ الأنفال ﴿يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ(9)﴾ البقرة خادع - خادعهم ﴿إن المنافقين يخادعون الله وهو خادعهم وإذا قاموا إلى الصلاة قاموا كسالى يراءون الناس ولا يذكرون الله إلا قليلا(142)﴾ النساء خادع - يخادع - يخادعون ﴿إن المنافقين يخادعون الله وهو خادعهم وإذا قاموا إلى الصلاة قاموا كسالى يراءون الناس ولا يذكرون الله إلا قليلا(142)﴾ النساء ﴿يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ(9)﴾ البقرة مختار الصحاح ● [خدع] خ د ع: خَدَعَهُ ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم وبابه قطع و خِدْعاً أيضا بالكسر مثل سحره يسحره سحرا والاسم الخَدِيعَةُ و خَدَعهُ فانخدع و خَادعهُ مُخادعةً وقوله تعالى ﴿يخادعون الله﴾ أي يخادعون أولياء الله و المُخْدَعُ بضم الميم وكسرها الخزانة وأصله الضم إلا أنهم كسروه استثقالا والحرب خَدْعَةٌ و خُدْعةٌ بالضم والفتح أفصح و خُدَعةٌ أيضا بوزن همزة ورجل خُدَعَةٌ بفتح الدال أي يخدع الناس و خُدْعَةٌ بسكونها أي يخدعه الناس الراغب خدع - الخداع: إنزال الغير عما هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه، قال تعالى: }يخادعون الله﴿[البقرة/9]، أي: يخادعون رسوله وأولياءه، ونسب ذلك إلى الله تعالى من حيث إن معاملة الرسول كمعاملته، ولذلك قال تعالى:﴾إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله﴿[الفتح/10]، وجعل ذلك خداعا تفظيعا لفعلهم، وتنبيها على عظم الرسول وعظم أوليائه. وقول أهل اللغة: إن هذا على حذف المضاف، وإقامة المضاف إليه مقامه، فيجب أن يعلم أن المقصود بمثله في الحذف لا يحصل لو أتي بالمضاف المحذوف لما ذكرنا من التنبيه على أمرين: أحدهما: فظاعة فعلهم فيما تحروه من الخديعة، وأنهم بمخادعتهم إياه يخادعون الله، والثاني: التنبيه على عظم المقصود بالخداع، وأن معاملته كمعاملة الله، كما نبه عليه بقوله تعالى:﴾إن الذين يبايعونك... ﴿الآية [الفتح/10]، وقوله تعالى:﴾وهو خادعهم﴿[النساء/142]، قيل معناه: مجازيهم بالخداع، وقيل: على وجه آخر مذكور في قوله تعالى:﴾ومكروا ومكر الله{ [آل عمران/54] (أي: هذا من باب المشاكلة في اللفظ)، وقيل: خدع الضب أي استتر في حجره واستعمال ذلك في الضب أنه يعد عقربا تلدغ من يدخل يديه في جحره، حتى قيل: العقرب بواب الضب وحاجبه (انظر: البصائر 2/530؛ وعمدة الحفاظ: خدع)، ولاعتقاد الخديعة فيه قيل: أخدع من ضب (انظر الأمثال ص 364)، وطريق خادع وخيدع: مضل، كأنه سالكه. والمخدع: بيت في بيت كأن بانيه جعله خادعا لمن رام تناول ما فيه، وخدع الريق: إذا قل (انظر: المجمل 2/279)، متصورا منه هذا المعنى، والأخدعان (هما عرقان خفيان في موضع الحجامة من العنق) تصور منهما الخداع لاستتارهما تارة، وظهورهما تارة، يقال: خدعته: قطعت أخدعه، وفي الحديث: (بين يدي الساعة سنون خداعة) (الحديث عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (قبل الساعة سنون خداعة يكذب فيها الصادق، ويصدق فيها الكاذب، ويخون فيها الأمين، ويؤتمن الخائن، وينطق بها الرويبضة) ويروي عن أنس عن النبي: (إن أمام الدجال سنين خداعة)... إلخ. قال ابن كثير: هذا إسناد قوي جيد. انظر: مسند أحمد 2/338؛ والفتن والملاحم لابن كثير 1/57؛ والدر المنثور 7/475) أي: محتالة لتلونها بالجدب مرة، وبالخصب مرة. ملخص اللسان 1. الخَدْعُ: إظهار خلاف ما تُخْفيه - خَدَعَه يَخْدَعُه خِدْعاً، بالكسر، مثل سَحَرَه يَسْحَرُه سِحْراً؛- وأجاز غيره خَدْعاً، بالفتح، وخَدِيعةً وخُدْعةً أَي أَراد به المكروه وختله من حيث لا يعلم. 2. وخَدَعْتُ الشيءَ وأَخْدَعْته: كتمته وأَخْفَيْته. 3. والخَدْع: إِخفاءُ الشيء، وبه سمي المِخْدَعُ، وهو البيت الصغير الذي يكون داخل البيت الكبير، وتضم ميمه وتفتح. والمِخدع: الخِزانة.- خدَعَت أَي اسْتَترتْ وتَغَيَّبَتْ في جِحرَتها. - 4. والعرب تقول خادَعْت فلاناً إذا كنت تَرُوم خَدْعه وعلى هذا يوجه قوله تعالى: يُخادِعون الله وهو خادِعُهم؛ معناه أَنهم يُقدِّرون في أَنفسهم أَنهم يَخْدَعون اللهَ، والله هو الخادع لهم أَي المُجازي لهم جَزاءَ خِداعِهم 5. والخَيْدع: الذي لا يوثَق بمودَّته. 6. والخيْدَعُ: السَّراب لذلك، 7. والخِداعُ: الحِيلة 8. وخدعته: ظَفِرْت به 9. ورجل مُخَدَّعٌ: خُدِع في الحَرْب مرة بعد مرة حتى حَذِقَ وصار مُجَرَّباً، والمُخَدَّعُ أَيضاً: المُجَرِّبُ للأُمور 10. وخدَع الرجلُ خَدْعاً: تخلَّق بغير خُلُقِه. وخُلُقٌ خادِعٌ أَي مُتلوِّن. 11. وخدَع الشيءُ خَدْعاً: فسَد. - وخدَع الرِّيقُ خَدْعاً: نقَص، وإِذا نقَص خَثُرَ، وإِذا خثر أَنْتَنَ؛ - خدَعَ الريقُ أَي فسَد. والخادِعُ: الفاسد من الطعام وغيره.- السِّنون الخَوادِعُ القليلة الخير الفواسدُ 12. وخَدَعَتِ السُّوقُ خَدْعاً وانخدعت: كسَدَت؛ 13. والخِداعُ: المَنْع. 14. ودينار خادِعٌ أَي ناقصٌ. وخدَع خيرُ الرجل: قلّ. وخدع الرجلُ: قلّ مالُه. 15. والأَخْدَعانِ: عِرْقان خَفِيّانِ في موضع الحِجامة من العُنق، 16. وخَدَعَه يَخْدَعُه خَدْعاً: قطع أَخْدَعَيْه، لسان العرب ● - خدع: الخَدْعُ: إظهار خلاف ما تُخْفيه. أبو زيد: خَدَعَه يَخْدَعُه خِدْعاً، بالكسر، مثل سَحَرَه يَسْحَرُه سِحْراً؛ قال رؤْية: وقد أُداهِي خِدْعَ مَن تَخَدَّعا وأجاز غيره خَدْعاً، بالفتح، وخَدِيعةً وخُدْعةً أَي أَراد به المكروه وختله من حيث لا يعلم. وخادَعَه مُخادَعة وخِداعاً وخَدَّعَه واخْتَدَعه: خَدَعه. قال الله عز وجل: يُخادِعون اللهَ؛ جازَ يُفاعِلُ لغير اثنين لأَن هذا المثال يقع كثيراً في اللغة للواحد نحو عاقَبْتُ اللِّصَّ وطارَقْت النعلَ. قال الفارسي: قرئَ يُخادِعون الله ويَخْدَعُون الل
Mücavir kökler16 mücavir (23 toplam)
- كسل
1 ortak ayet · Tembeller
- أيد
1 ortak ayet · Yed el veya kol demektir
- أله
3 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- شعر
1 ortak ayet · Şuurunda olurlar
- قلل
1 ortak ayet · Az
- أمن
2 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- نفق
1 ortak ayet · İki yüzlüler
- صلو
1 ortak ayet · Namaz
- حسب
1 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
- رود
1 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- نصر
1 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- ذكر
1 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
Geçtiği ayetler(3)
يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
Aldatmaya çalışırlarAllah’ı da, iman edenleri de aldatmaya çalışırlar. Oysa kendilerinden başkasını aldatamazlar da, bunun farkında değiller.
إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا
Aldatmaya çalışırlarDoğrusu münafıklar; Allah’a oyun etmek isterler. Oysa O, onların oyunlarını başlarına geçirir. Onlar namaza kalktıklarında tenbel tenbel kalkarlar. İnsanlara gösteriş yaparlar. Allah’ı pek az anarlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خدع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مكر, كيد, غرر |
| Zıt Kök | نصح |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi gizli bir yere saklamak, yolun veya durumun aniden yön değiştirip görünmez olması |
| Çekirdek Özet 2 | İçteki niyet veya gerçek durumu gizleyip karşı tarafa tam tersini sergileyerek onu yanıltma ve bu eylemin nihayette yapanın aleyhine dönmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Asimetrik bilgi ve sahte zahir üreterek sistemi manipüle etme teşebbüsünün, nihai gerçeklik duvarına çarparak failin aleyhine dönen bir illüzyona dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca basit bir «kandırma» veya «yalan söyleme» olarak daraltılması; hilenin çift taraflı algılanarak Allah Teâlâ’ya acziyet veya beşerî hile atfedilmesi riski |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خد | Yüzeyde yarık, çizgi veya kanal açmak; gizlemek, derine inmek veya sınır çekmek. Nitekim خدد kökü yerde derin yarık ve hendek açmayı, خدن kökü ise gizli dost veya arkadaş edinmeyi ifade eder. | ع | Görme, dışa vurma ve derinlik bildiren harfin eklenmesiyle çekirdekteki gizleme ve kanal açma eylemi; gözden sakınma, bilerek görünüşü saptırma ve sahte bir dış cephe arkasına saklanma anlamına yönelmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve duvar imgesi üzerinden pürüz, perde ve sürtünme (türetme imge). | Nesnenin veya niyetin önüne çekilen engel, örtü ve doğrudan algılanmayı zorlaştıran pürüzlü perde. |
| د | Kapı; giriş, geçiş ve hareket. | Bir eşikten geçişi, bir alandan diğerine yönelmeyi ve mahrem veya kapalı bir mekana intikali imler. |
| ع | Göz; görme, bilme ve kaynak. | Görüş alanını, algıyı, bilincin nesneyle doğrudan temasını ve gözetlemeyi temsil eder. |
| خدع | Gözün önüne perde çekip kapalı bir bölmeye geçerek algıyı yanıltma hareketi. | Algılayan gözün görüş açısını sahte bir geçitle saptırarak gerçeği kapalı bir hücreye gizleme ve algıyı yanıltma dinamiği. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir eşyayı sandık veya kiler gibi gizli bir bölmeye saklamak (el-ihdâ‘), boyundaki gizli ana damar (el-ahda‘), yolda giderken izin aniden kaybolup yolun yön değiştirmesi ve tükürüğün boğazda kaybolup kuruması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde savaş meydanında hilelere maruz kalmış ve tecrübe kazanmış savaşçıyı nitelemek için kullanmıştır: فَتَنَازَعا وتَواقَفَتْ خَيْلاهُمـا / وكِلاهُما بَطلُ النِّزاعِ مُخَدَّعُ |
| Erken Arapça kullanım | Tırmâh şiirinde yolcusunu şaşırtan, izi belirsiz ve hedefinden saptıran çöl yolu için kökü şöyle kullanmıştır: خَادِعَةَ المَسْلَكِ أرصادُها / تُمسي وُكُوناً فَوقَ ارامِهَا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça خدع kökü, Sami dillerinde özellikle gizleme, örtme, yön değiştirme ve hile yoluyla yanıltma kavram alanıyla ilişkilidir. İbranicede doğrudan ses denkliğiyle birebir aynı kök formu yaygın bir leksikal karşılık üretmese de, Arapçadaki boğaz seslerinin evrimi ve biliteral tabandaki hareket, gizli mekan (Arapça el-mıhda‘) ve damar (el-ahda‘) gibi anatomik ve somut yer adlandırmalarında kökleşmiştir. Süryanice ve İbranicede hile, kandırma ve niyet saptırma genellikle k-d-b, r-m-y veya n-k-l kökleriyle karşılanırken; Arapçada خدع kökü, içe çekilme, saklanma ve zahirde farklı bâtında farklı olma niteliğiyle özgülleşmiştir. Bu yönüyle kök, salt sözlü yalanı değil, yapısal ve mekânsal bir örtme-sapma eylemini temsil eden özgün bir Arapça semantik yoğunlaşmaya sahiptir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Gizlemek, saklamak, yoldan saptırmak. | Sandık veya mahzene eşya koyma anlamındaki el-ıhdâ‘ ve izi kaybolan yola tarîkun hâdı‘ denmesi iç türetimin temelidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde örtme ve aldatma alanı. | Kuzeybatı Sami dillerinde sınırlı izleri bulunmakla birlikte Arapçada fonetik ve semantik olarak bağımsızlaşmış bir köktür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda gizleme ve yön değiştirme kökleri. | Belirgin bir dış alıntı saptanmamış olup Afro-Asyatik morfolojik çekirdeklerle örtüşmektedir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خدع | Anlamlı | Gizlemek, yanıltmak, saptırmak | İçteki niyeti gizleyip karşı tarafı aldatacak bir görüntü sunmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| خعد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| دخع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| دعخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| عخد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| عدخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خدع | Merkez | Gizleme ve yanıltma | Görünüşte dost ve uyumlu davranıp içte düşmanlığı ve fesadı saklayarak hedefi gafil avlama. | Sahte bir zahir üreterek gerçeği perdeleme eylemidir. |
| مكر | Komşu | İnce düzen ve tuzak kurma | خدع kökünde doğrudan sahte görünüm ve saklanma öne çıkarken, مكر kökünde hedefe ulaşmak için gizli plan ve strateji kurma esastır. | İnce tedbir ve gizli tertip anlamı taşır. |
| كيد | Komşu | İnce hile ve örtülü mücadele | كيد kökünde hasma hissettirmeden zarar verme kastıyla yürütülen sürekli ve planlı bir zihinsel çaba vardır. | Genellikle karşı güce karşı direnç ve gizli tuzak bağlamında kullanılır. |
| غرر | Komşu | Gafletten yararlanıp aldatma | غرر kökünde hedefteki kişinin bilgisizliği, toyluğu ve dikkatsizliği istismar edilir; dış tehlikeye açık bırakma söz konusudur. | Aldanışın nesnesi daha çok hedefin kendi gafletidir. |
| نصح | Zıt | Samimiyet, öğüt ve arılık | Karşı tarafın iyiliğini isteyerek hiçbir gizli ajanda, hile ve tortu barındırmadan tam bir berraklıkla davranma. | Hile ve aldatmanın tam karşıtı olan ihlaslı yöneliştir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خدع | إظهار خلاف ما يُبطن لتضليل الغير | İçteki niyeti gizleyip dışarıya tam tersini göstererek karşı tarafı beklemediği yerden saptırma ve yanıltma. | Kesin |
| Latince | decipere, fallere | Aldatmak, tuzağa düşürmek | decipere fiili bir şeyi tuzağa düşürüp ele geçirmeyi imler; fallere ise yanlış bir görüntüyle yanıltmayı karşılar fakat خدع kökündeki içe gizlenme ve nihai bumerang etkisini tam taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | to deceive, to delude | Aldatmak, yanıltmak | to deceive bilerek yanlış yönlendirmeyi, to delude ise bir illüzyon içinde yaşatmayı ifade eder; kökün fiziki saklanma ve dönüp kendini vurma katmanını kısmen dışarıda bırakır. | Kesin |
| Almanca | täuschen, betrügen | Yanıltmak, hile yapmak | täuschen sahte bir görünüş sergileyerek göz boyamayı karşılar; kökün Arapçadaki somut çöl/yol ve gizli hücre metaforlarını içermez. | Güçlü |
| Fransızca | tromper, duper | Aldatmak, ayartmak | tromper yanıltıcı bir izlenim bırakmayı anlatır; خدع kökündeki çift taraflı algı ve münafıklık karakteristiğinin derinliğini tam yansıtmaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُخَادِعُونَ | Münafıkların sahte iman gösterisiyle müminleri ve Allah'ı kandırma teşebbüsü | Münafıkların psikolojik yapısı ve zahirde iman edip bâtında küfrü gizlemeleri bağlamı (Bakara 2:9, Nisâ 4:142). |
| يَخْدَعُونَ | Eylemin dönüp yalnızca failin kendisini vurması ve kendini kandırma | İlahi yasaların işleyişi gereği kurulan illüzyonun gerçekte sadece kuranın aleyhine işlemesi bağlamı (Bakara 2:9). |
| خَادِعُهُمْ | Hilelerinin karşılığını verme ve onları kendi kurdukları tuzağın içinde bırakma | Müşâkele sanatı gereği, münafıkların hilesini boşa çıkarıp onları gafil avlayan ilahi mukabele bağlamı (Nisâ 4:142). |
| يَخْدَعُوكَ | Siyasi ve askeri antlaşmalarda barış maskesi altına gizlenen hıyanet | Savaş ve diplomasi bağlamında düşmanın barış görüntüsü vererek müminleri gafil avlama girişimi (Enfâl 8:62). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve fiiller bağlamı | Allah Teâlâ hakkında kullanılan خَادِعُهُمْ ifadesinin lafzî mi yoksa ceza ve müşâkele kabilinden mi olduğu tartışması; zata noksanlık atfedilemeyeceği tespiti. | İlahi adaletin bir tecellisi olarak hileyi boşa çıkarma ve hilekârı kendi tuzağına hapsetme (el-cezâu min cinsi’l-amel). |
| Fıkıh | Akitler hukuku ve savaş hukuku | Alışverişte gabin ve hile (el-hıdâ‘/el-ğabn) ile savaşta taktiksel yanıltma arasındaki meşruiyet farkı. | Haksız kazanç ve hak ihlalinde yasaklanan aldatma; savaşta düşmanın saldırısını kırmaya matuf meşru savaş taktiği. |
| Tefsir | Nifak psikolojisi ve müfâale babının anlamı | يُخَادِعُونَ sîgasındaki işteşliğin iki taraf arasında mı yoksa tek taraflı bir çaba mı ifade ettiği; nihayetinde يَخْدَعُونَ ile failin bizzat kendini helak ettiği analizi. | Niyet ile amelin ayrışması ve bu ayrışmanın varoluşsal bir yanılgıya dönüşmesi. |
| Hadis | Savaş ve ahlak prensipleri | «Savaş hiledir» (الحرب خدعة) hadisinin sınırları ve müslümanın ahlaki duruşunda aldatmanın nefyedilmesi. | Düşmanı şaşırtarak can kaybını önlemeye matuf taktiksel hamle; günlük ahlaki ilişkilerde ise kesin yasak. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman ve nifak ayrımı | Nifak ve sahte dindarlık | Hakikati gizleyip dinî ritüelleri kalkan yaparak menfaat devşirme çabası. | Zahir ile bâtın arasındaki kopukluk, hakikati değil yalnızca kişinin kendi nefsini aldatmasıyla sonuçlanır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve epistemoloji | Sofizm ve sahte kanıt üretimi | Doğru olmayan öncülleri doğruymuş gibi sunarak zihni yanıltma. | Gerçek bilgi kaynaklarını gizleyip sahte akıl yürütmelerle muhatabı yanıltıcı bir sonuca sürükleme. | Güçlü |
| Siyasi | Diplomasi ve istihbarat | Taktiksel yanıltma ve sahte ittifak | Karşı tarafı gafil avlamak için barış ve sadakat görüntüsü sergileme. | Ahde vefasızlık ve gizli ajandalarla yürütülen siyasetin uzun vadede meşruiyet krizine yol açması. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa ve ticaret hukuku | Asimetrik enformasyon ve hileli mal arzı | Kusurlu malı kusursuz göstererek haksız fiyat ve kâr elde etme. | Piyasadaki güven ortamını dinamitleyen, şeffaflığı yok eden ve haksız zenginleşmeye yol açan manipülatif davranış. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri beslemeli bozucu sinyal (Parazitik feedback ve Faz kayması) | Bir sistemde girdinin gerçek parametreleri yerine fazı kaydırılmış sahte bir sinyalin sisteme verilmesi, ancak kapalı devre geri besleme döngüsünde bu sahte sinyalin bizzat kaynağın kendi rezonansını bozarak devre elemanını yakması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel çelişki ve rasyonalizasyon (Kendini kandırma mekanizması) | Bireyin içsel suçluluk veya yetersizlik duygusunu bastırmak için dış dünyaya sahte bir persona sunması, fakat zamanla bu sahte kimliğe kendisinin de inanarak gerçeklikle bağını koparması ve varoluşsal çöküşe uğraması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca günlük dildeki basit bir yalan söyleme veya anlık bir kurnazlık eylemine indirgenmesi; kavramın ontolojik ve psikolojik derinliğinin göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın varoluşsal bir çelişkiye düşerek kendisini hakikatin denetiminden kaçırabileceği zannını ve bu zannın kaçınılmaz olarak kendi aleyhine işleyen kozmik bir yasaya dönüşmesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah Teâlâ'nın hâdi‘ olarak nitelenmesini (Nisâ 4:142) beşerî bir tuzak ve kusur gibi anlamak; ya da münafıkların eylemini basit bir zihinsel aldanma sanarak onların toplumsal ve itikadi yıkıcılığını hafife almak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Nifak psikolojisinin iç mekanizmasını, insanın Allah'a karşı geliştirdiği beyhude savunma düzeneklerini ve kozmik adaletin hilekârları kendi ürettikleri yanılsamayla nasıl kuşattığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Medine döneminde inen ve münafıkların karakter analizini yapan ayetlerde (Bakara suresinin başı, Nisâ suresi) ve savaş hukuku/antlaşma bağlamını içeren Enfâl suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hilenin karşı tarafa mutlaka zarar vereceği ve yapanın yanına kâr kalacağı yanılgısını yıkar; aldatma eyleminin ontolojik olarak faili kuşatan ve yalnızca failin algısını körelten bir bumerang olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir eşyayı gözden uzak kapalı bir hücreye saklamak, yolun aniden kıvrılıp izini kaybettirmesi ve boyundaki gizli can damarı.
- Soyut anlamİçteki gerçek niyet ve durumu gizleyip dışarıya tam aksi yönde sahte bir görüntü sunarak muhatabı yanıltma çabası ve bu çabanın bizzat faili yutması.
- Sistematik karşılıkBilgi asimetrisi ve algı manipülasyonu yoluyla kurulan düzenin, nihai ontolojik gerçeklik karşısında çökmeye mahkum olması ve failin kendini imha etmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde aldatma girişiminde bulunan faili, hedeflenen muhatabı (Allah veya müminler) temsil eder. sembolü, iç niyetten farklı olarak üretilen sahte zahir ve yanıltıcı sinyali simgeler. Formül, failin () sahte sinyal () ile hedefi () saptırma girişiminin, hedefin mutlak hakikati ve aşkınlığı sebebiyle etkisiz kalarak () tersine döndüğünü () ve nihayette bu yanılsamanın doğrudan failin bizzat kendi aleyhine () kapanan bir döngü ürettiğini matematiksel olarak ifade eder.