خدع
خ - د - ع
KÖK- 5 geçiş
- 3 ayet
- 4 sîga
- 13 sözlük
Yaya yolunun düzlüğe geinmesiyle kaybolduğu yer demektir. Fiil olarak çeşitli varyantlarla karşı tarafı şaşırtmak anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Yaya yolunun düzlüğe geinmesiyle kaybolduğu yer demektir. Fiil olarak çeşitli varyantlarla karşı tarafı şaşırtmak anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR923 harfباب العين و الخاء والدال
)خ د ع مستعمل فقط( خدع: خَدَعَةُ خَدْعاً وخَدِيعَةً، والخَدْعَةُ المَّرةُ الواحدة. والانخِداع: الرِّضا بالخَدْعِ. والتَّخادُعُ: التَّشَبُّه بالمخدوع. والخُدْعَةُ: الرَّجُلُ المخدُوع.
ويقالُ: هو الخَيْدَعُ أيضاً. والخُدْعَةُ: قبيلة من تميم، قال:
مَن عاذِرِي من عشيرة ظَلَموا يا قومُ منْ عاذري من الخُدعة
والمُخَدَّعُ: الذي خُدِعَ مِرَاراً في الحَرب وفي غيرها، قال أبو
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.530 harfخَدَعَهُ يَخْدَعُهُ خَدْعاً وخِداعاً أيضاً، أي ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم والاسم الخديعَةُ. يقال: هو يَتَخادَعُ، أي يُري ذلك من نفسه. وخَدَعْتُهُ فانْخَدَعَ، وخادَعْتُهُ مُخادَعَةً وخِداعاً. وقوله تعالى: "يُخادِعون الله"، أي يخادِعون أولياءَ اللهِ. وخَدَعَ الضبُّ في جحره، أي دخل. يقال: ما خَدَعَتْ في عيني نَعْسَةٌ. قال الشاعر:
أَرِقْتُ ولم تَخْدَعْ بِعَيْنَيَّ نَعْـسَةٌ وَمَنْ يَلْقَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.730 harfباب العين والخاء مع الدال
خدع
استعمل من وجوهه :
خدع : قال أبو عبيد : قال أبو زيد : يقال خدعته خدعاً وخديعة . وأنشد قول رؤبة :
فقد أُداهي خِدْعَ مَن تخدَّعا
وأجاز غيره خَدْعاً بالفتح .
وقال أبو الحسن اللحياني : يقال خدعَتِ السوقُ وانخدعت ، أي كسدت . قال : وقال أبو الدِّينار في حديثه : والسُّوق خادعةٌ ، أي كاسدة . قال : ويقال رجل
خدّاع وخَدُوع وخُدَعة ، إذا كان خَبّاً . والخُدْعة : ما يُخدَع به .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.305 harf(باب الخاء والدال وما يثلثهما)
(خدر) الخاء والدال والراء أصلان: الظُّلْمة والسَّتر، والبطء والإقامة.
فالأولُ الخُدَارِيّ الليلُ المُظلِم. والخُدَاريَّة: العُقابُ، لِلونها. قال:
خُدَارِيَّةٍ فَتْخاءَ ألْثَقَ ريشَها *** سَحابةُ يومٍ ذي أهاضيبَ مَاطِرِ([1]) ويقال اليومُ خَدِرٌ. والليلة الخَدِرة: المظلِمة الماطرة وقد أَخْدَرْنا، إذا أظَلَّنا المطر. قال:
فيهِنَّ بَهْكَنَةٌ كأنّ جَبِينَها ***
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.824 harf- الخداع: إنزال الغير عما هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه، قال تعالى: ﴿يخادعون الله﴾ [البقرة/9]، أي: يخادعون رسوله وأولياءه، ونسب ذلك إلى الله تعالى من حيث إن معاملة الرسول كمعاملته، ولذلك قال تعالى: ﴿إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله﴾ [الفتح/10]، وجعل ذلك خداعا تفظيعا لفعلهم، وتنبيها على عظم الرسول وعظم أوليائه. وقول أهل اللغة: إن هذا على حذف المضاف، وإقامة المضاف إليه مقامه، فيجب أن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR964 harfخ د ع
خدعه وخادعه واختدعه وخـدع وتخدعـه وتخادعـوا وهـو لا ينخـدع وفلـان خـداع وخدعـة وخيدع وهذه خدعة منه وخديعة وخدع وخدائع وتخادع لي فلان إذا قبل منك الخديعة وهو يعلمها.
وخبأ الشيء في المخدع وهو المخزن من الإخداع بمعنى الإخفاء.
ومن المجاز: طريق خادع: مخالف المقصد حائد عن وجهه لا يفطـن لـه.
وغرهـم الخيـدع أي السراب أو الغول وذئب خيدع.
وسوقهم خادعة: متلونة تقوم تارة وتكسد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.623 harfالخَدْعُ: إظهار خلاف ما تُخْفيه. أبو زيد: خَدَعَه يَخْدَعُه خِدْعاً، بالكسر، مثل سَحَرَه يَسْحَرُه سِحْراً؛ قال رؤْية: وقد أُداهِي خِدْعَ مَن تَخَدَّعا
وأجاز غيره خَدْعاً، بالفتح، وخَدِيعةً وخُدْعةً أَي أَراد به المكروه وختله من حيث لا يعلم. وخادَعَه مُخادَعة وخِداعاً وخَدَّعَه واخْتَدَعه: خَدَعه. قال الله عز وجل: يُخادِعون اللهَ؛ جازَ يُفاعِلُ لغير اثنين لأَن هذا المثال يقع كثيراً في اللغة
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR473 harf* خ د ع * * خَدَعَهُ * ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم وبابه قطع و * خِدْعاً * أيضا بالكسر مثل سحره يسحره سحرا والاسم * الخَدِيعَةُ * و * خَدَعهُ * فانخدع و * خَادعهُ مُخادعةً * وقوله تعالى ﴿يخادعون الله﴾ أي يخادعون أولياء الله و * المُخْدَعُ * بضم الميم وكسرها الخزانة وأصله الضم إلا أنهم كسروه استثقالا والحرب * خَدْعَةٌ * و * خُدْعةٌ * بالضم والفتح أفصح و * خُدَعةٌ * أيضا بوزن همزة ورجل *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.193 harfخدعه، كمنعه، يخدعه خدعا، بالفتح، ويكسر، مثال: سحره سحرا، كذا في الصحاح. قلت: والكسر عن أبي زيد، وأجاز غيره الفتح، قال رؤبة:
وقد أداهي خدع من تخدعا ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم، كاختدعه، فانخدع، كما في الصحاح.
وقال غيره: الخدع: إظهار خلاف ما تخفيه.
وفي المفردات، والبصائر: الخداع: إنزال الغير عما هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه. والاسم الخديعة، وعليه اقتصر الجوهري
خدعه، كمنعه، يخدعه خدعا، بالفتح، ويكسر، مثال: سحره سحرا، كذا في الصحاح. قلت: والكسر عن أبي زيد، وأجاز غيره الفتح، قال رؤبة: وقد أداهي خدع من تخدعا ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم، كاختدعه، فانخدع، كما في الصحاح. وقال غيره: الخدع: إظهار خلاف ما تخفيه. وفي المفردات، والبصائر: الخداع: إنزال الغير عما هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه. والاسم الخديعة، وعليه اقتصر الجوهري والصاغاني. زاد غيرهما: والخدعة، وقيل: الخدع والخديعة المصدر، والخدع والخداع الاسم. وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال: الحرب خدعة، مثلثة، وكهمزة، وروي بهن جميعا، والفتح أفصح، كما في الصحاح. وقال ثعلب: بلغنا أنها لغة النبي صلى الله عليه وسلم. ونسب الخطابي الضم إلى العامة. قال: ورواه الكسائي وأبو زيد كهمزة، كذا في إصلاح الألفاظ للخطابي، أي تنقضي أي ينقضي أمرها بخدعة واحدة، كما في العباب.
وقال ثعلب: من قال: خدعة فمعناه: من خدع فيها خدعة، فزلت قدمه وعطب، فليس لها إقالة. قال ابن الأثير: وهو أفصح الروايات وأصحها. ومن قال: خدعة، أراد هي تخدع، كما يقال: رجل لعنة: يلعن كثيرا، وإذا خدع أحد الفريقين صاحبه في الحرب، فكأنما خدعت هي. ومن قال: خدعة، أراد أنها تخدع أهلها، كما قال عمرو بن معد يكرب: الحرب أول ما تكون فتية تسعى ببزتها لكل جهول وفي المعجم في أ ج أ، أول من قال هذا عمرو بن الغوث بن طيئ، في قصة ذكرها عند نزول بني طيئ الجبلين. وخدعة: ماءة لغني بن أعصر، ثم لبني عتريف بن سعد بن جلان بن غنم بن غني. وخدعة: اسم امرأة، وقيل: اسم ناقة. وبهما فسر ما أنشد ابن الأعرابي: أسير بشكوتي وأحـل وحـدي وأرفع ذكر خدعة في السماع وخدع الضب في جحره يخدع خدعا: دخل. وقال أبو العميثل: خدع الضب، إذا دخل في وجاره ملتويا، وكذلك الظبي في كناسه، وهو في ا لضب أكثر. وفي حديث القحط: خدعت الضباب، وجاعت الأعراب أي امتنعت في جحرتها، لأنهم طلبوها، ومالوا عليها للجدب الذي أصابهم. وقال الليث: خدع الضب: إذا دخل جحره، وكذلك غيره. وأنشد للطرماح: يلاوذن من حـر يكـاد أواره يذيب دماغ الضب وهو خدوع قال الصاغاني: الرواية ختوع بالتاء الفوقية، وقد تقدم. وقال غيره: خدع الضب خدعا: استروح ريح الإنسان فدخل في جحره لئلا يحترش. ومن المجاز: خدع الريق في الفم: قل وجف، كما في الأساس. وقال ابن الأعرابي: أي فسد، وفي الصحاح: يبس. وقال غيره: خدع الريق خدعا: نقص، وإذا نقص خثر، وإذا خثر أنتن، وأنشد الجوهري لسويد بن أبي كاهل يصف ثغر امرأة: أبيض اللون لذيدا طعـمـه طيب الريق إذا الريق خدع قال: لأنه يغلظ وقت السحر فييبس وينتن. ومن المجاز: كان فلان الكريم ثم خدع، أي أمسك، كما في الصحاح، زاد في اللسان: ومنع وقال اللحياني: خدع الثوب خدعا، وثناه ثنيا بمعنى واحد، وهو مجاز. ومن المجاز: خدع المطر خدعا، أي قل، وكذلك خدع الزمان خدعا، إذا قل مطره، وأنشد الفارسي: وأصبح الدهر ذو العلات قد خدعا قلت: وقد تقدم في ج د ع: وأصبح الدهر ذو العرنين قد جدعا وما أنشده الفارسي أعرف. وخدعت الأمور: اختلفت، عن ابن عباد، وهو مجاز. وخدع الرجل: قل ماله، وكذا خيره، وهو مجاز. وخدعت عينه: غارت، عن اللحياني، وهو مجاز. ومن المجاز: خدعت عين الشمس، أي غابت، وفي الأساس: غارت، قال: وهو من خدع الضب، إذا أمعن في جحره. ومن المجاز: خدعت السوق خدعا: كسدت، وكل كاسد خادع. وقيل: خدعت السوق، أي قامت، فكأنه ضده، كانخدع كذا في النسخ، وصوابه كانخدعت، كما هو نص اللحياني في النوادر.
ويقال: سوق خادعة، أي مختلفة متلونة، كما في الصحاح والعباب: زاد في الأساس: تقوم تارة وتكسد أخرى. وقال أبو الدينار في حديثه: السوق خادعة، أي كاسدة. قال، ويقال: السوق خادعة، إذا لم يقدر على الشيء إلا بغلاء. وقال الفراء: بنو أسد يقولون: إن السعر لمخادع، وقد خدع: إذا ارتفع وغلا. ومن المجاز: خلق خادع، أي متلون، وقد خدع الرجل خدعا، إذا تخلق بغير خلقه. وبعير خادع وخالع، كما في العباب، ونص اللسان: بعير به خادع وخالع، إذا برك زال عصبه في وظيف رجله، وبه خويدع وخويلع، والخادع أقل من الخالع. والخدوع كصبور: الناقة تدر مرة القطر، وترفع لبنها مرة. ومن المجاز: الخدوع: الطريق الذي يبين مرة، ويخفى أخرى. قال الشاعر يصف الطريق: ومستكره من دارس الدعس داثر إذا غفلت عنه العـيون خـدوع كالخادع، يقال: طريق خادع، إذا كان لا يفطن له. قال الطرماح يصف دار قوم: خادعة المسلك أرصادها تمسي وكونا فوق آرامها والخدوع والخادع: الكثير الخداع. قال الطرماح: كذي الطنء لا ينفك عوضا، كأنه أخو حجرة بالعين وهو خدوع كالخدعة، كهمزة، وكذلك المرأة. والخدعة، بالضم: من يخدعه الناس كثيرا، كما يقال: رجل لعنة، وقد تقدم ذلك عن ثعلب في شرح الحديث، وتقدم بحثه أيضا في ل ق ط، عن ابن بري مفصلا، فراجعه. والخدعة، كهمزة: قبيلة من تميم، وهم ربيعة بن كعب بن سعد بن زيد مناة بن تميم. قال الأضبط بن قريع السعدي: لكل هم من الـهـمـوم سـعـه والمسى والصبح لا فلاح مـعـه أكرمن الضعيف عـلـك أن تـر كع يوما والدهـر قـد رفـعـه وصل وصال البعيد إن وصل الحب ل، وأقص القريب إن قـطـعـه واقبل من الدهـر مـا أتـاك بـه من قر عينا بعـيشـه نـفـعـه قد يجمع الـمـال غـير آكـلـه ويأكل المال غير من جـمـعـه ما بال من غيه مصـيبـك لا تـم لك شـيئا مـن أمـر وزعــه حتى إذا ما انجـلـت عـمـايتـه أقبل يلـحـى وغـيه فـجـعـه أذود عن نفـسـه، ويخـدعـنـي يا قوم، من عاذري من الخدعـه كتبت القطعة بتمامها لجودتها. ويروى: لا تهين الفقير أي لا تهينن، فحذفت النون الخفيفة لما استقبلها ساكن. وقال بعضهم: الخدعة في هذا البيت اسم للدهر، لتلونه. ويقال: دهر خادع وخدعة، وهو مجاز. والخيدع، كحيدر: من لا يوثق بمودته. والغول الخيدع، أي الخداعة، وهو من ذلك. والطريق الخيدع: الجائر عن وجهه المخالف للقصد، لا يفطن له، كالخادع، وهو مجاز. ويقال: غرهم الخيدع، أي السراب. ومنه أخذ الغول، وهو مجاز، ويكون معنى الغول من مجاز المجاز، وأخذ السراب من الخيدع، بمعنى من لا يوثق بمودته. والخيدع: الذئب المحتال، نقله الزمخشري والصاغاني، وهو مجاز. وضب خدع، ككتف: مراوغ، كما في الصحاح، وزاد الزمخشري: وخادع، وهو مجاز.
وفي المثل: أخدع من الضب كما في الصحاح. قال ابن الأعرابي: يقال ذلك إذا كان لا يقدر عليه من الخدع. وفي العباب: وقال الفارسي: قال أبو زيد: وقالوا: إنك لأخدع من ضب حرشته. ومعنى الحرش أن يمسح الرجل على فم جحر الضب يتسمع الصوت، فربما أقبل وهو يرى أن ذلك حية، وربما أروح ريح الإنسان، فخدع في جحره ولم يخرج، وأنشد الفارسي: ومحترش ضب العـداوة مـنـهـم بحلو الخلا، خرش الضباب الخوادع حلو الخلا: حلو الكلام. وفي العباب: خداع الضب أن المحترش إذا مسح رأس جحره ليظن أنه حية، فإن كان الضب مجربا أخرج ذنبه إلى نصف الجحر، فإن أحس بحية ضربها فقطعها نصفين، وإن كان محترشا لم يمكنه الأخذ بذنبه فنجا، ولا يجترئ المحترش أن يدخل يده في جحره، لأنه لا يخلو من عقرب، فهو يخاف لدغها، وبين الضب والعقرب ألفة شديدة، وهو يستعين بها على المحترش، قال: وأخدع من ضب إذا جاء حارش أعد له عند الذنابة عـقـربـا وقيل: خداعه: تواريه، وطول إقامته في جحره، وقلة ظهوره، وشدة حذره. والأخدع: عرق في موضع المحجمتين، وهو شعبة من الوريد وهما أخدعان، كما في الصحاح، وهما عرقان خفيان في موضع الحجامة من العنق، وقال اللحياني: هما عرقان في الرقبة، وقيل: هما الودجان. وفي الحديث أنه احتجم على الأخدعين والكاهل. قال الجوهري: وربما وقعت الشرطة على أحدهما فينزف صاحبه، أي لأنه شعبة من الوريد ج: أخادع قال الفرزدق: وكنا إذا الجبار صعر خـده ضربناه حتى تستقيم الأخادع والمخدوع: من قطع أخدعه، وقد خدعه يخدعه خدعا. وفي الحديث: تكون بين يدي الدجال سنون خداعة. قال الجوهري، أي قليلة الزكاء والريع، من خدع المطر، إذا قل. وخدع الريق، إذا يبس، فهو من مجاز المجاز. قال الصاغاني: وقيل: إنه يكثر فيها الأمطار، ويقل فيها الريع، ويروى: إن بين يدي الساعة سنين غدارة، يكثر فيها المطر، يقل النبات، أي تطمعهم في الخصب بالمطر، ثم تخلف. فجعل ذلك غدرا منها وخديعة، قاله ابن الأثير. وقال شمر: السنون الخوادع: القليلة الخير الفواسد. وقال ابن عباد: الخادعة: الباب الصغير في الباب الكبير. والبيت في جوف البيت، قال الراغب: كأن بانيه جعله خادعا لمن رام تناول ما فيه. وقال غيره: الخديعة: طعام لهم، أي للعرب، ويروى بالذال المعجمة، كما سيأتي. والمخدع كمنبر، ومحكم: الخزانة، حكاه يعقوب عن الفراء. قال: وأصله الضم، إلا أنهم كسروه استثقالا، كما في الصحاح، والمراد بالخزانة البيت الصغير يكون داخل البيت الكبير. وقال سيبويه: لم يأت مفعل اسما إلا المخدع، وما سواه صفة. وقال مسيلمة الكذاب لسجاح المتنبئة حين آمنت به وتزوجها، وخلا بها: ألا قومي إلى المخدع فقد هيى لك المضجع فإن شئت سلـقـنـاك وإن شئت على أربع وإن شئت بثـلـثـيه وإن شئت به أجمـع
فقالت: بل به أجمع، فإنه أجمع للشمل. وأصل المخدع من الإخداع، وهو الإخفاء. وحكي في المخدع أيضا الفتح عن أبي سليمان الغنوي. واختلف في الفتح والكسر القناني وأبو شنبل، ففتح أحدهما وكسر الآخر. وبيت الأخطل: صهباء قد كلفت من طول ما حبست في مخدع بين جـنـات وأنـهـار يروى الوجوه الثلاثة: فالفتح يستدرك به على المصنف والجوهري والصاغاني، فإنهم لم يذكروه. وقال بعضهم: أخدعه: أوثقه إلى الشيء. وأخدعه: حمله على المخادعة. ومنه قراءة يحيى بن يعمر وما يخدعون إلا أنفسهم بضم الياء، وكسر الدال. والمخدع، كمعظم: المجرب، وقد خدع مرارا حتى صار مجربا، كما في الصحاح. وفي اللسان: رجل مخدع: خدع في الحرب مرة بعد مرة حتى حذق. والمخدع: المجرب للأمور. وقال ابن شميل: رجل مخدع، أي مجرب صاحب دهاء ومكر، وقد خدع. وأنشد: أبايع بيعا من أريب مخدع وأنشد الجوهري لأبي ذؤيب: فتنازلا وتواقفت خيلاهمـا وكلاهما بطل اللقاء مخدع وروى الأصمعي: فتناديا. وروى معمر: فتبادرا. وقال أبو عبيدة: مخدع: ذو خدعة في الحرب، ويروى: مخذع - بالذال المعجمة - أي مضروب بالسيف مجروح. والتخديع: ضرب لا ينفذ ولا يحيك، نقله الصاغاني. وتخادع: أرى من نفسه أنه مخدوع وليس به، كانخدع. وانخدع أيضا مطاوع خدعته. وقال الليث: انخدع: رضي بالخدع. والمخادعة في الآية الكريمة، وهو قوله تعالى: يخادعون الله والذين آمنوا وما يخدعون إلا أنفسهم : إظهار غير ما في النفس وذلك أنهم أبطنوا الكفر وأظهروا الإيمان، وإذا خادعوا المؤمنين فقد خادعوا الله. ونسب ذلك إلى الله تعالى من حيث أن معاملة الرسول كمعاملته، ولذلك قال: إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله .
وجعل ذلك خداعا تفظيعا لفعلهم، وتنبيها على عظم الرسول وعظم أوليائه وما يخادعون إلا أنفسهم، أي ما تحل عاقبة الخداع إلا بهم قرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو: وما يخادعون، بالألف وقرأ أبو حيوة يخدعون الله والذين آمنوا وما يخدعون ، جميعا بغير ألف، على أن الفعل فيهما جميعا من الخادع. وفي اللسان: جاز يفاعل لغير الاثنين، لأن هذا المثال يقع كثيرا في اللغة للواحد،نحو: عاقبت اللص، وطارقت النعل. وقال الفارسي: والعرب تقول: خادعت فلانا، إذا كنت تروم خدعه. وعلى هذا يوجه قوله تعالى: يخادعون الله وهو خادعهم معناه أنهم يقدرون في أنفسهم أنهم يخادعون الله، والله هو الخادع لهم، أي المجازي لهم جزاء خداعهم. وقال الراغب في المفردات: وقول أهل اللغة إن هذا على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه، فيجب أن يعلم أن المقصود بمثله في الحذف لا يحصل لو أتي بالمضاف المحذوف، ولما ذكرنا من التنبيه على أمرين: أحدهما فظاعة فعلهم فيما تجرؤوه من الخديعة، وأنهم بمخادعتهم إياه يخادعون الله، والثاني: التنبيه على عظم المقصود بالخداع، وأن معاملته كمعاملة الله. وقراءة مورق العجلي وما يخدعون إلا أنفسهم، بفتح الياء والخاء وكسر الدال المشددة من غير ألف على إرادة يختدعون، أدغمت التاء في الدال، ونقلت فتحتها إلى الخاء. وخادع: ترك عن الأصمعي، وأنشد للراعي: وخادع المجد أقوام لـهـم ورق راح العضاه به والعرق مدخول وهكذا رواه شمر، وفسره، ورواه أبو عمرو: خادع الحمد، وفسر، أي تركوا الحمد، لأنهم ليسوا من أهله. والخداع، ككتاب: المنع والحيلة، نقله الصاغاني عن ابن الأعرابي. والذي في اللسان عن ابن الأعرابي: الخدع: منع الحق، والختم: منع القلب من الإيمان. والتخدع: تكلفه، أي الخداع، قال رؤبة: فقد أداهي خدع من تخـدعـا بالوصل أو أقطع ذاك الأقطعا ومما يستدرك عليه: خدعه تخديعا، وخادعه، وتخدعه، واختدعه: خدعه، وهو خداع وخدع، كشداد وكتف، عن اللحياني، وكذلك خيدع، كحيدر. وخدعته: ظفرت به. وتخادع القوم: خدع بعضهم بعضا. وانخدع: أرى أنه مخدوع وليس به. والخدعة بالضم: ما تخدع به. وماء خادع: لا يهتدى له، وهو مجاز. وخدعت الشيء وأخدعته: كتمته وأخفيته. والمخدع، كمقعد: لغة في المخدع، والمخدع بالكسر والضم، عن أبي سليمان الغنوي، وقد تقدم. والمخدع أيضا: ما تحت الجائز الذي يوضع على العرش، والعرش: الحائط يبنى بين حائطي البيت، لا يبلغ به أقصاه، ثم يوضع الجائز من طرف العرش الداخل إلى أقصى البيت، ويسقف به. وانخدع الضب مثل خدع: استروح فاستتر، لئلا يحترش. وخدع مني فلان، إذا توارى ولم يظهر. وخدع الثعلب، إذا أخذ في الروغان.
وخدع الشيء خدعا: فسد، والخادع: الفاسد من الطعام وغيره. ودينار خادع، أي ناقص. وفلان خادع الرأي: إذا كان لا يثبت على رأي واحد. وهو مجاز. وخدعت العين خدعا: لم تنم. وما خدعت بعينه خدعة، أي نعسة تخدع، أي ما مرت بها، وهو مجاز، قال الممزق العبدي: أرقت ولم تخدع بعيني نعسةومن يلق ما لاقيت لا بد يأرق وخادعته: كاسدته. وقال الفراء: بنو أسد يقولون: إن السعر لمخادع، وقد خدع: إذا ارتفع وغلا. وقال كراع: الخدع: حبس الماشية والدواب على غير مرعى ولا علف. قلت: وهذا قد تقدم في ج د ع. والمخدع، كمعظم: المخدوع، قال الشاعر: سمح اليمين إذا أردت يمينه بسفارة السفراء غير مخدع أراد غير مخدوع. وقد روي جد مخدع أي أنه مجرب، والأكثر في مثل هذا أن يكون بعد صفة من لفظ المضاف إليه كقولهم: أنت عالم جد عالم. ورجل شديد الأخدع، أي شديد موضع الأخدع، كما في الصحاح والعباب. قال: ولا كذلك شديد النسا. قالا: وكذلك شديد الأبهر. وأما قولهم في الفرس: إنه لشديد النسا، فيراد بذلك النسا نفسه، لأن النسا إذا كان قصيرا كان أشد للرجل، فإذا كان طويلا استرخت رجله. ورجل خادع: نكد، وهو مجاز. ورجل شديد الأخدع: ممتنع أبي، ولين الأخدع بخلاف ذلك. ويقال: لوى فلان أخدعه، إذا أعرض وتكبر. وسوى أخدعه، إذا ترك التكبر، وهو مجاز. والخيدع، كحيدر: السنور، عن ابن بري. واسم امرأة، وهي أم يربوع، ومنه المثل: لقد خلى ابن خيدع ثلمة حكاه يعقوب، وقد مر ذكره في ر أ ب, فراجعه. وخدعة، بالفتح: اسم رجل لأنه كان يكثر ذكر خدعة - وهي ناقة أو امرأة - فسمي به. وابن خداع: مشهور من أئمة النسب.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.088 harfخَدَعَهُ
1 خَدَعَهُ خدع خدعه خدعة , (TA,) [aor. خَدَعَ ,] inf. n. خَدْعٌ, (Bd in ii. 8,) He hid it, or concealed it; (TA;) as also ↓ اخدعه, (Msb, TA,) inf. n. اـِخْدَاعٌ. (TA.) ― -b2- [And hence, app.,] (Lh, K,) inf. n. as above, (Lh,) (tropical:) He doubled it, or folded it, one part upon another; namely, a garment, or piece of cloth. (Lh, K, TA.) ― -b3- [And hence, also, accord. to some,]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.254 harfخَدَعَ
خَدَعَ A ( n. ac. خَدْع 1 , خِدْع 2 ),
a. Deceived, circumvented, outwitted, played false.
b. Hid.
c. Fluctuated; was dull, slack ( market ).
خَاْدَعَ
خَاْدَعَ III ,
a. Tried to deceive, outwit.
تَخَاْدَعَ
تَخَاْدَعَ VI ,
a. Pretended to deceive.
اِنْخَدَعَ
اِنْخَدَعَ VII ,
a. Was deceived; allowed himself to be deceived.
خَدْعَة
خَدْعَة 1t , خِدْعَة 2t , خُدْعَة 3t ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.783 harfخدع
خَدَعَ - يَخْدَعُ- خَادِع - خَادَع َ - يُخادِعُ
خَدَعَ- يَخْدَعُ + كائن + كائناً: يظهر لآخر غير ما يبطن من النوايا، بهدف إلحاق الأذى والضر به: يظهر المودة والخير لآخر، وهو يبطن الكره والشر له، وذلك حيلة ومكراً، لأجل أن ينجح في إلحاق الضر به
خَادِع - خادعهم: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَدَعَ - يَخْدَعُ "
خادَع َ - يُخادِعُ + كائن + كائناً:
Mücavir kökler16 mücavir (23 toplam)
- كسل
1 ortak ayet · Tembeller
- أيد
1 ortak ayet · Yed el veya kol demektir
- أله
3 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- شعر
1 ortak ayet · Şuurunda olurlar
- قلل
1 ortak ayet · Az
- أمن
2 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- نفق
1 ortak ayet · İki yüzlüler
- صلو
1 ortak ayet · Namaz
- حسب
1 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
- رود
1 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- نصر
1 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- ذكر
1 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
Geçtiği ayetler(3)
يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
Aldatmaya çalışırlarAllah’ı da, iman edenleri de aldatmaya çalışırlar. Oysa kendilerinden başkasını aldatamazlar da, bunun farkında değiller.
إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا
Aldatmaya çalışırlarDoğrusu münafıklar; Allah’a oyun etmek isterler. Oysa O, onların oyunlarını başlarına geçirir. Onlar namaza kalktıklarında tenbel tenbel kalkarlar. İnsanlara gösteriş yaparlar. Allah’ı pek az anarlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خدع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مكر, كيد, غرر |
| Zıt Kök | نصح |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi gizli bir yere saklamak, yolun veya durumun aniden yön değiştirip görünmez olması |
| Çekirdek Özet 2 | İçteki niyet veya gerçek durumu gizleyip karşı tarafa tam tersini sergileyerek onu yanıltma ve bu eylemin nihayette yapanın aleyhine dönmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Asimetrik bilgi ve sahte zahir üreterek sistemi manipüle etme teşebbüsünün, nihai gerçeklik duvarına çarparak failin aleyhine dönen bir illüzyona dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca basit bir «kandırma» veya «yalan söyleme» olarak daraltılması; hilenin çift taraflı algılanarak Allah Teâlâ’ya acziyet veya beşerî hile atfedilmesi riski |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خد | Yüzeyde yarık, çizgi veya kanal açmak; gizlemek, derine inmek veya sınır çekmek. Nitekim خدد kökü yerde derin yarık ve hendek açmayı, خدن kökü ise gizli dost veya arkadaş edinmeyi ifade eder. | ع | Görme, dışa vurma ve derinlik bildiren harfin eklenmesiyle çekirdekteki gizleme ve kanal açma eylemi; gözden sakınma, bilerek görünüşü saptırma ve sahte bir dış cephe arkasına saklanma anlamına yönelmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve duvar imgesi üzerinden pürüz, perde ve sürtünme (türetme imge). | Nesnenin veya niyetin önüne çekilen engel, örtü ve doğrudan algılanmayı zorlaştıran pürüzlü perde. |
| د | Kapı; giriş, geçiş ve hareket. | Bir eşikten geçişi, bir alandan diğerine yönelmeyi ve mahrem veya kapalı bir mekana intikali imler. |
| ع | Göz; görme, bilme ve kaynak. | Görüş alanını, algıyı, bilincin nesneyle doğrudan temasını ve gözetlemeyi temsil eder. |
| خدع | Gözün önüne perde çekip kapalı bir bölmeye geçerek algıyı yanıltma hareketi. | Algılayan gözün görüş açısını sahte bir geçitle saptırarak gerçeği kapalı bir hücreye gizleme ve algıyı yanıltma dinamiği. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir eşyayı sandık veya kiler gibi gizli bir bölmeye saklamak (el-ihdâ‘), boyundaki gizli ana damar (el-ahda‘), yolda giderken izin aniden kaybolup yolun yön değiştirmesi ve tükürüğün boğazda kaybolup kuruması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde savaş meydanında hilelere maruz kalmış ve tecrübe kazanmış savaşçıyı nitelemek için kullanmıştır: فَتَنَازَعا وتَواقَفَتْ خَيْلاهُمـا / وكِلاهُما بَطلُ النِّزاعِ مُخَدَّعُ |
| Erken Arapça kullanım | Tırmâh şiirinde yolcusunu şaşırtan, izi belirsiz ve hedefinden saptıran çöl yolu için kökü şöyle kullanmıştır: خَادِعَةَ المَسْلَكِ أرصادُها / تُمسي وُكُوناً فَوقَ ارامِهَا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça خدع kökü, Sami dillerinde özellikle gizleme, örtme, yön değiştirme ve hile yoluyla yanıltma kavram alanıyla ilişkilidir. İbranicede doğrudan ses denkliğiyle birebir aynı kök formu yaygın bir leksikal karşılık üretmese de, Arapçadaki boğaz seslerinin evrimi ve biliteral tabandaki hareket, gizli mekan (Arapça el-mıhda‘) ve damar (el-ahda‘) gibi anatomik ve somut yer adlandırmalarında kökleşmiştir. Süryanice ve İbranicede hile, kandırma ve niyet saptırma genellikle k-d-b, r-m-y veya n-k-l kökleriyle karşılanırken; Arapçada خدع kökü, içe çekilme, saklanma ve zahirde farklı bâtında farklı olma niteliğiyle özgülleşmiştir. Bu yönüyle kök, salt sözlü yalanı değil, yapısal ve mekânsal bir örtme-sapma eylemini temsil eden özgün bir Arapça semantik yoğunlaşmaya sahiptir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Gizlemek, saklamak, yoldan saptırmak. | Sandık veya mahzene eşya koyma anlamındaki el-ıhdâ‘ ve izi kaybolan yola tarîkun hâdı‘ denmesi iç türetimin temelidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde örtme ve aldatma alanı. | Kuzeybatı Sami dillerinde sınırlı izleri bulunmakla birlikte Arapçada fonetik ve semantik olarak bağımsızlaşmış bir köktür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda gizleme ve yön değiştirme kökleri. | Belirgin bir dış alıntı saptanmamış olup Afro-Asyatik morfolojik çekirdeklerle örtüşmektedir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خدع | Anlamlı | Gizlemek, yanıltmak, saptırmak | İçteki niyeti gizleyip karşı tarafı aldatacak bir görüntü sunmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| خعد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| دخع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| دعخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| عخد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
| عدخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel). | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خدع | Merkez | Gizleme ve yanıltma | Görünüşte dost ve uyumlu davranıp içte düşmanlığı ve fesadı saklayarak hedefi gafil avlama. | Sahte bir zahir üreterek gerçeği perdeleme eylemidir. |
| مكر | Komşu | İnce düzen ve tuzak kurma | خدع kökünde doğrudan sahte görünüm ve saklanma öne çıkarken, مكر kökünde hedefe ulaşmak için gizli plan ve strateji kurma esastır. | İnce tedbir ve gizli tertip anlamı taşır. |
| كيد | Komşu | İnce hile ve örtülü mücadele | كيد kökünde hasma hissettirmeden zarar verme kastıyla yürütülen sürekli ve planlı bir zihinsel çaba vardır. | Genellikle karşı güce karşı direnç ve gizli tuzak bağlamında kullanılır. |
| غرر | Komşu | Gafletten yararlanıp aldatma | غرر kökünde hedefteki kişinin bilgisizliği, toyluğu ve dikkatsizliği istismar edilir; dış tehlikeye açık bırakma söz konusudur. | Aldanışın nesnesi daha çok hedefin kendi gafletidir. |
| نصح | Zıt | Samimiyet, öğüt ve arılık | Karşı tarafın iyiliğini isteyerek hiçbir gizli ajanda, hile ve tortu barındırmadan tam bir berraklıkla davranma. | Hile ve aldatmanın tam karşıtı olan ihlaslı yöneliştir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خدع | إظهار خلاف ما يُبطن لتضليل الغير | İçteki niyeti gizleyip dışarıya tam tersini göstererek karşı tarafı beklemediği yerden saptırma ve yanıltma. | Kesin |
| Latince | decipere, fallere | Aldatmak, tuzağa düşürmek | decipere fiili bir şeyi tuzağa düşürüp ele geçirmeyi imler; fallere ise yanlış bir görüntüyle yanıltmayı karşılar fakat خدع kökündeki içe gizlenme ve nihai bumerang etkisini tam taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | to deceive, to delude | Aldatmak, yanıltmak | to deceive bilerek yanlış yönlendirmeyi, to delude ise bir illüzyon içinde yaşatmayı ifade eder; kökün fiziki saklanma ve dönüp kendini vurma katmanını kısmen dışarıda bırakır. | Kesin |
| Almanca | täuschen, betrügen | Yanıltmak, hile yapmak | täuschen sahte bir görünüş sergileyerek göz boyamayı karşılar; kökün Arapçadaki somut çöl/yol ve gizli hücre metaforlarını içermez. | Güçlü |
| Fransızca | tromper, duper | Aldatmak, ayartmak | tromper yanıltıcı bir izlenim bırakmayı anlatır; خدع kökündeki çift taraflı algı ve münafıklık karakteristiğinin derinliğini tam yansıtmaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُخَادِعُونَ | Münafıkların sahte iman gösterisiyle müminleri ve Allah'ı kandırma teşebbüsü | Münafıkların psikolojik yapısı ve zahirde iman edip bâtında küfrü gizlemeleri bağlamı (Bakara 2:9, Nisâ 4:142). |
| يَخْدَعُونَ | Eylemin dönüp yalnızca failin kendisini vurması ve kendini kandırma | İlahi yasaların işleyişi gereği kurulan illüzyonun gerçekte sadece kuranın aleyhine işlemesi bağlamı (Bakara 2:9). |
| خَادِعُهُمْ | Hilelerinin karşılığını verme ve onları kendi kurdukları tuzağın içinde bırakma | Müşâkele sanatı gereği, münafıkların hilesini boşa çıkarıp onları gafil avlayan ilahi mukabele bağlamı (Nisâ 4:142). |
| يَخْدَعُوكَ | Siyasi ve askeri antlaşmalarda barış maskesi altına gizlenen hıyanet | Savaş ve diplomasi bağlamında düşmanın barış görüntüsü vererek müminleri gafil avlama girişimi (Enfâl 8:62). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve fiiller bağlamı | Allah Teâlâ hakkında kullanılan خَادِعُهُمْ ifadesinin lafzî mi yoksa ceza ve müşâkele kabilinden mi olduğu tartışması; zata noksanlık atfedilemeyeceği tespiti. | İlahi adaletin bir tecellisi olarak hileyi boşa çıkarma ve hilekârı kendi tuzağına hapsetme (el-cezâu min cinsi’l-amel). |
| Fıkıh | Akitler hukuku ve savaş hukuku | Alışverişte gabin ve hile (el-hıdâ‘/el-ğabn) ile savaşta taktiksel yanıltma arasındaki meşruiyet farkı. | Haksız kazanç ve hak ihlalinde yasaklanan aldatma; savaşta düşmanın saldırısını kırmaya matuf meşru savaş taktiği. |
| Tefsir | Nifak psikolojisi ve müfâale babının anlamı | يُخَادِعُونَ sîgasındaki işteşliğin iki taraf arasında mı yoksa tek taraflı bir çaba mı ifade ettiği; nihayetinde يَخْدَعُونَ ile failin bizzat kendini helak ettiği analizi. | Niyet ile amelin ayrışması ve bu ayrışmanın varoluşsal bir yanılgıya dönüşmesi. |
| Hadis | Savaş ve ahlak prensipleri | «Savaş hiledir» (الحرب خدعة) hadisinin sınırları ve müslümanın ahlaki duruşunda aldatmanın nefyedilmesi. | Düşmanı şaşırtarak can kaybını önlemeye matuf taktiksel hamle; günlük ahlaki ilişkilerde ise kesin yasak. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman ve nifak ayrımı | Nifak ve sahte dindarlık | Hakikati gizleyip dinî ritüelleri kalkan yaparak menfaat devşirme çabası. | Zahir ile bâtın arasındaki kopukluk, hakikati değil yalnızca kişinin kendi nefsini aldatmasıyla sonuçlanır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve epistemoloji | Sofizm ve sahte kanıt üretimi | Doğru olmayan öncülleri doğruymuş gibi sunarak zihni yanıltma. | Gerçek bilgi kaynaklarını gizleyip sahte akıl yürütmelerle muhatabı yanıltıcı bir sonuca sürükleme. | Güçlü |
| Siyasi | Diplomasi ve istihbarat | Taktiksel yanıltma ve sahte ittifak | Karşı tarafı gafil avlamak için barış ve sadakat görüntüsü sergileme. | Ahde vefasızlık ve gizli ajandalarla yürütülen siyasetin uzun vadede meşruiyet krizine yol açması. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa ve ticaret hukuku | Asimetrik enformasyon ve hileli mal arzı | Kusurlu malı kusursuz göstererek haksız fiyat ve kâr elde etme. | Piyasadaki güven ortamını dinamitleyen, şeffaflığı yok eden ve haksız zenginleşmeye yol açan manipülatif davranış. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri beslemeli bozucu sinyal (Parazitik feedback ve Faz kayması) | Bir sistemde girdinin gerçek parametreleri yerine fazı kaydırılmış sahte bir sinyalin sisteme verilmesi, ancak kapalı devre geri besleme döngüsünde bu sahte sinyalin bizzat kaynağın kendi rezonansını bozarak devre elemanını yakması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel çelişki ve rasyonalizasyon (Kendini kandırma mekanizması) | Bireyin içsel suçluluk veya yetersizlik duygusunu bastırmak için dış dünyaya sahte bir persona sunması, fakat zamanla bu sahte kimliğe kendisinin de inanarak gerçeklikle bağını koparması ve varoluşsal çöküşe uğraması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca günlük dildeki basit bir yalan söyleme veya anlık bir kurnazlık eylemine indirgenmesi; kavramın ontolojik ve psikolojik derinliğinin göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın varoluşsal bir çelişkiye düşerek kendisini hakikatin denetiminden kaçırabileceği zannını ve bu zannın kaçınılmaz olarak kendi aleyhine işleyen kozmik bir yasaya dönüşmesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah Teâlâ'nın hâdi‘ olarak nitelenmesini (Nisâ 4:142) beşerî bir tuzak ve kusur gibi anlamak; ya da münafıkların eylemini basit bir zihinsel aldanma sanarak onların toplumsal ve itikadi yıkıcılığını hafife almak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Nifak psikolojisinin iç mekanizmasını, insanın Allah'a karşı geliştirdiği beyhude savunma düzeneklerini ve kozmik adaletin hilekârları kendi ürettikleri yanılsamayla nasıl kuşattığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Medine döneminde inen ve münafıkların karakter analizini yapan ayetlerde (Bakara suresinin başı, Nisâ suresi) ve savaş hukuku/antlaşma bağlamını içeren Enfâl suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hilenin karşı tarafa mutlaka zarar vereceği ve yapanın yanına kâr kalacağı yanılgısını yıkar; aldatma eyleminin ontolojik olarak faili kuşatan ve yalnızca failin algısını körelten bir bumerang olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir eşyayı gözden uzak kapalı bir hücreye saklamak, yolun aniden kıvrılıp izini kaybettirmesi ve boyundaki gizli can damarı.
- Soyut anlamİçteki gerçek niyet ve durumu gizleyip dışarıya tam aksi yönde sahte bir görüntü sunarak muhatabı yanıltma çabası ve bu çabanın bizzat faili yutması.
- Sistematik karşılıkBilgi asimetrisi ve algı manipülasyonu yoluyla kurulan düzenin, nihai ontolojik gerçeklik karşısında çökmeye mahkum olması ve failin kendini imha etmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde aldatma girişiminde bulunan faili, hedeflenen muhatabı (Allah veya müminler) temsil eder. sembolü, iç niyetten farklı olarak üretilen sahte zahir ve yanıltıcı sinyali simgeler. Formül, failin () sahte sinyal () ile hedefi () saptırma girişiminin, hedefin mutlak hakikati ve aşkınlığı sebebiyle etkisiz kalarak () tersine döndüğünü () ve nihayette bu yanılsamanın doğrudan failin bizzat kendi aleyhine () kapanan bir döngü ürettiğini matematiksel olarak ifade eder.