خدع

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-د-ع4 sîga, 16 mücavir kök, 3 ayet, 3 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.خَادِعُهُمْقللأمنيَخْدَعُونَرأيخدعكسلرودأيديُخَادِعُونَحسبيَخْدَعُوكَشعرأنسنفقذكر

KökSîga 4Ayet 3Sure 3Mücavir 16

▶ Ağı aç (3B)

خدع

خ - د - ع

KÖK
  • 5 geçiş
  • 3 ayet
  • 4 sîga
  • 13 sözlük

Yaya yolunun düzlüğe geinmesiyle kaybolduğu yer demektir. Fiil olarak çeşitli varyantlarla karşı tarafı şaşırtmak anlamına gelir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Yaya yolunun düzlüğe geinmesiyle kaybolduğu yer demektir. Fiil olarak çeşitli varyantlarla karşı tarafı şaşırtmak anlamına gelir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR923 harf
باب العين و الخاء والدال )خ د ع مستعمل فقط( خدع: خَدَعَةُ خَدْعاً وخَدِيعَةً، والخَدْعَةُ المَّرةُ الواحدة. والانخِداع: الرِّضا بالخَدْعِ. والتَّخادُعُ: التَّشَبُّه بالمخدوع. والخُدْعَةُ: الرَّجُلُ المخدُوع. ويقالُ: هو الخَيْدَعُ أيضاً. والخُدْعَةُ: قبيلة من تميم، قال: مَن عاذِرِي من عشيرة ظَلَموا يا قومُ منْ عاذري من الخُدعة والمُخَدَّعُ: الذي خُدِعَ مِرَاراً في الحَرب وفي غيرها، قال أبو
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.530 harf
خَدَعَهُ يَخْدَعُهُ خَدْعاً وخِداعاً أيضاً، أي ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم والاسم الخديعَةُ. يقال: هو يَتَخادَعُ، أي يُري ذلك من نفسه. وخَدَعْتُهُ فانْخَدَعَ، وخادَعْتُهُ مُخادَعَةً وخِداعاً. وقوله تعالى: "يُخادِعون الله"، أي يخادِعون أولياءَ اللهِ. وخَدَعَ الضبُّ في جحره، أي دخل. يقال: ما خَدَعَتْ في عيني نَعْسَةٌ. قال الشاعر: أَرِقْتُ ولم تَخْدَعْ بِعَيْنَيَّ نَعْـسَةٌ وَمَنْ يَلْقَ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR3.730 harf
باب العين والخاء مع الدال خدع استعمل من وجوهه : خدع : قال أبو عبيد : قال أبو زيد : يقال خدعته خدعاً وخديعة . وأنشد قول رؤبة : فقد أُداهي خِدْعَ مَن تخدَّعا وأجاز غيره خَدْعاً بالفتح . وقال أبو الحسن اللحياني : يقال خدعَتِ السوقُ وانخدعت ، أي كسدت . قال : وقال أبو الدِّينار في حديثه : والسُّوق خادعةٌ ، أي كاسدة . قال : ويقال رجل خدّاع وخَدُوع وخُدَعة ، إذا كان خَبّاً . والخُدْعة : ما يُخدَع به .
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR6.305 harf
(باب الخاء والدال وما يثلثهما) (خدر) الخاء والدال والراء أصلان: الظُّلْمة والسَّتر، والبطء والإقامة. فالأولُ الخُدَارِيّ الليلُ المُظلِم. والخُدَاريَّة: العُقابُ، لِلونها. قال: خُدَارِيَّةٍ فَتْخاءَ ألْثَقَ ريشَها *** سَحابةُ يومٍ ذي أهاضيبَ مَاطِرِ([1]) ويقال اليومُ خَدِرٌ. والليلة الخَدِرة: المظلِمة الماطرة وقد أَخْدَرْنا، إذا أظَلَّنا المطر. قال: فيهِنَّ بَهْكَنَةٌ كأنّ جَبِينَها ***
Maddenin bağlantısı

(باب الخاء والدال وما يثلثهما) (خدر) الخاء والدال والراء أصلان: الظُّلْمة والسَّتر، والبطء والإقامة. فالأولُ الخُدَارِيّ الليلُ المُظلِم. والخُدَاريَّة: العُقابُ، لِلونها. قال: خُدَارِيَّةٍ فَتْخاءَ ألْثَقَ ريشَها *** سَحابةُ يومٍ ذي أهاضيبَ مَاطِرِ([1]) ويقال اليومُ خَدِرٌ. والليلة الخَدِرة: المظلِمة الماطرة وقد أَخْدَرْنا، إذا أظَلَّنا المطر. قال: فيهِنَّ بَهْكَنَةٌ كأنّ جَبِينَها *** شَمْسُ النَّهار ألاحَها الإخْدارُ([2]) وقال: * ويَسْتُرُونَ النَّار من غير خَدَرْ([3]) * ومثله أو قريبٌ منه قول طرفة: * كالمَخَاض الجُرْبِ في اليَومِ الخَدِرْ([4]) * ومن الباب الخِدْرُ خِدر المرأة. وأسَدٌ خادر، لأنَّ الأجمةَ له خِدْرٌ. والأصل الثاني: أخْدَرَ فلانٌ في أهلِه: أقام فيهم. قال: كأنَّ تحتِي بازِياً رَكَّاضا *** أَخْدَرَ خَمْساً لم يَذُقْ عَضَاضا([5]) ومن الباب خَدَرَ الظَّبْيُ: تخلَّف عن السِّرب([6]). ويقال الخادر المتحيِّر. ومن الباب خَدِرت رِجْلُه. وخَدِر الرّجُل، وذلك مِن امْذِلالٍ يعتريه([7]). قال طرفة: جازَتِ اللَّيلَ إلى أرحُلِنا *** آخِرَ اللَّيل بيَعْفُورٍ خَدِرْ([8]) يقول: كأنَّه ناعِسٌ. ويقال للحُمُر بَنَاتُ أخدَرَ، وهي منسوبةٌ إليه، ولهذا تسمَّى الأخدريَّة. (خدش) الخاء والدال والشين أصلٌ واحد، وهو خَدْشُ الشيءِ للشيء. يقال خَدَشْتُ الشيءَ خدشاً؛ وجمع الخَدْش خُدُوش. ويقال لأطراف السَّفَا الخادشَة؛ لأنّها تَخْدِش. ويقال لكاهل البعير [مِخْدَش([9])]؛ لقلّة لحمِه، وتخديشِه فَمَ مُتَعرِّقِه. (خدع) الخاء والدال والعين أصلٌ واحد، ذكر الخليلُ قياسَه. قال الخليل. الإخداع إخفاءُ الشَّيء. قال: وبذلك سُمِّيت الخِزانة المُِخْدع. وعلى هذا الذي ذكر الخليلُ يجري البابُ. فمنه خَدَعْتُ الرَّجُلَ خَتَلْتُه. ومنه: "الحرب خُدَعَةٌ" و"خُدْعَةٌ"([10]). ويقال خَدَع الرِّيقُ في الفم، وذلك أنَّه يَخْفَى في الحَلْق وَيغِيب. قال: * طيِّبَ الرِّيق إذا الرِّيقُ خَدَعْ([11]) * ويقال: "ما خَدَعَتْ بِعَيْنَيْ نَعْسَةٌ"، أي لم يدخل المنامُ في عيني. قال: أرِقْتُ فلم تَخْدَع بعينَيَّ نعْسةٌ *** ومن يَلْق ما لاقيتُ لابدَّ يأرَقِ([12]) والأخدع: عِرْقٌ في سالفة العُنُق. وهو خفيّ. ورجل مخدوعٌ: قُطع أخدَعُه. ولفلان خُلُقٌ خادِعٌ، إذا تخلَّق بغير خُلُقه. وهو من الباب؛ لأنه يُخفِي خلاف ما يُظهره. ويقال: إنَّ الخُدَعَة الدّهرُ، في قوله: * يا قوم مَنْ عاذِرِي مِن الخُدعَهْ([13]) * وهذا على معنى التَّمثيل، كأنّه يغَرّ ويَخدَع. ويقال: غُولٌ خَيْدَعٌ، كأنها تَغتال وتَخدع. وزعم ناسٌ أنّهم يقولون: دينارٌ خادع، أي ناقص الوزْن. فإنه كان كذا فكأنَّه أرَى التَّمامَ وأخفى النُّقصانَ حتَّى أظهره الوزنُ. ومن الباب الخَيْدَعُ، وهو السَّراب([14])، والقياس واحد. (خدف) الخاء والدال والفاء أصلٌ واحد. قال ابن دريد([15]): "الخَدْف السُّرْعة في المشْي، ومنه اشتقاق خِنْدِفَ". (خدل) الخاء والدال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الدِّقَّة واللِّين. يقال امرأة خَدْلَةٌ، أي دقيقةُ العِظام وفي لحمها امتلاء، وهي بَيِّنَة الخَدَل والْخَدَالة. وذُكر عن السِّجستاني عِنَبَة خَدْلةٌ، أي ضَئِيلة([16]). (خدم) الخاء والدال والميم أصلٌ واحدٌ منقاس، وهو إطافة الشَّيء بالشيء. فالخَدَم *الخلاخيل، الواحد خَدَمة. قال: * يَبْحَثْنَ بَحْثَاً كمُضِلاَّتِ الخَدَمْ([17]) * والخَدْماء: الشَّاةُ تبيضُّ أوظِفَتُها. والمُخَدَّم: موضع الْخِدام من السَّاق. وفرسٌ مخدَّم، إذا كان تحجيلُه مستديراً فوق أَشاعِرِهِ. قال الخليل: الخَدَمةُ سيْرٌ محْكَم مثل الحَلقْة، تُشَدُّ في رُسْغ البعير ثم تشدُّ إليه سَرِيحة النّعْل. قال: وسمِّي الخلخال خَدَمَةً بذلك. والوَعِل الأرَحُّ المُخَدَّم: الواسع الأظلاف الذي أحاط البياضُ بأوظِفته. قال: * تُعيي الأرَحَّ المخدَّما([18]) * ومن هذا الباب الخِدْمة. ومنه اشتقاق [الخادم]؛ لأنَّ الخادمَ يُطيف بمخدومه. (خدن) الخاء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو المصاحَبَة. فالخِدْن: الصّاحب. يقال: خادنْتُ الرّجُلَ مخادنَةً. وخِدْنُ الجارية محدِّثُها. قال أبو زيد: خادنت الرّجلَ صادقته. ورجل خُدَنةٌ: كثير الأخْدان. (خدب) الخاء والدال والباء أصلان: أحدهما اضطرابٌ في الشيء ولِينٌ، والآخَر شقٌّ في الشيء. فالأوّل الخَدَب وهو الهَوَج، وفي أخبار العرب: "كان بنَعامَةَ خَدَب([19])" أي هَوَج؛ ولعلَّ ذلك في حروبه، ويدلُّ على ما ذكرناه. ومنه بَعِيرٌ خِدَبٌّ، يكون ذلك في كثرةِ لَحمٍ وإذا كثُر اللَّحْمُ لان واضطرَبَ. ويقال من الأوّل رجلٌ أخْدَبُ وامرأةٌ خَدْباء. وقال الأصمعيّ: دِرْعٌ خَدْباء: ليِّنة. قال: * خَدْباءُ يحْفِزُها نِجَادُ مُهنَّدٍ([20]) * ويقال خَدَبَ، إذا كَذَب؛ وذلك أنَّ في الكذِبِ اضطراباً، إذْ كان غيرَ مستقيم. وشيخ خِدَبٌّ، وُصِفَ بما وُصِفَ به البعير. قال بعضُهم: إنَّ في لسانه خَدَباً، أي طولا. وأمّا الأصل الآخر فالخَدْبُ بالنّاب: شقُّ الجِلْد مع اللحم. ويقال ضربة خَدْباء، إذا هَجَمَت على الجوف. والخَدْب: الحَلْب الشَّديد، كأنَّه يريد شقَّ الضَّرع بشدّة حَلْبه. ومما شذّ عن هذا الباب قولهم: "أَقْبِلْ على خَيْدَبتِك" أي طريقك الأوّل. قال الشيبانيّ: الخَيدب الطَّريق الواضح. وإن صحّ هذا فقد عاد إلى القياس؛ لأنّ الطريق يشق الأرض. (خدج) الخاء والدال والجيم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على النقصان. يقال خَدَجَت الناقة، إذا ألقَتْ ولدَها قبل النِّتاج. فإنْ ألقَتْه ناقصَ الخَلْق ولِتمام الحَمْل فقد أخْدَجَت. قال ابنُ الأعرابيّ: أخْدَجَت الصَّيْفَةُ: قَلَّ مطرُها. وفي الحديث: "كلُّ صلاة لم يُقْرَأ فيها بفاتحة الكتاب فهي خِدَاجٌ". --------------------------------------------------------------- ([1]) البيت لسلمة بن الخرشب الأنماري، من قصيدة في المفضليات (1: 34-36). ([2]) البيت لعمارة، كما في اللسان (خدر 314). وفيه "أكلها الإخدار"، أي أبرزها. وقد روي عجزه في اللسان (خدر 313) برواية "ألاحها الإخدار" كما هنا. ([3]) في الأصل: "ويشترون"، صوابه في المجمل واللسان (خدر). ([4]) البيت في ديوانه 66 واللسان (خدر، عضض). ([5]) الرجز في المجمل واللسان (خدر). ([6]) في الأصل: "الترب". ([7]) الامذلال: الفترة والخدر. ([8]) ديوان طرفة 63 واللسان (خدر). وسيعيده في ص 372. ([9]) التكملة من اللسان. ([10]) ويقال أيضاً "خدعة" بالفتح. ([11]) لسويد بن أبي كاهل في المفضليات (1: 189) واللسان (خدع). وصدره: * أبيض اللون لذيذاً طعمه * ([12]) هو أول قصيدة للممزق العبدي في الأصمعيات 47، وهو في اللسان (خدع). ([13]) صدر بيت للأضبط بن قريع، في المعمرين 8. وعجزه فيه: * والمسى والصبح لا فلاح معه * وجعله في الخزانة ( 4: 579) نقلاً عن أمالي القالي ( 1: 108)، وكذا أمالي ثعلب 480 واللسان (خدع)، عجزاً لبيت للأضبط . وصدره في هذه المصادر: * أذود عن حوضه ويدفعني * ([14]) في الأصل: "التراب" تحريف. ([15]) في الجمهرة (2: 201). ([16]) ذكر في القاموس ولم يرد في اللسان. ([17]) أضللن الخدم أي فقدنها. وقد سبق إنشاد البيت في ( بحث). ([18]) قطعة من بيت للأعشى في ديوانه 203 واللسان (خدم). وهو بتمامه: ولو أن عز الناس في رأس صخرة *** ململمة تعيي الأرح المخدما([19]) نعامة: لقب بيهس الفزاري، أحد محمقي الحرب. انظر الحيوان (4: 413) والأغاني (21: 122) والخزانة (3: 272) والميداني في: "ثكل أرأمها ولدا". ([20]) لكعب بن مالك الأنصاري. وعجزه كما في اللسان (خدب): * صافي الحديدة صارم ذي رونق * ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.824 harf
- الخداع: إنزال الغير عما هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه، قال تعالى: ﴿يخادعون الله﴾ [البقرة/9]، أي: يخادعون رسوله وأولياءه، ونسب ذلك إلى الله تعالى من حيث إن معاملة الرسول كمعاملته، ولذلك قال تعالى: ﴿إن الذين يبايعونك إنما يبايعون الله﴾ [الفتح/10]، وجعل ذلك خداعا تفظيعا لفعلهم، وتنبيها على عظم الرسول وعظم أوليائه. وقول أهل اللغة: إن هذا على حذف المضاف، وإقامة المضاف إليه مقامه، فيجب أن
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR964 harf
خ د ع خدعه وخادعه واختدعه وخـدع وتخدعـه وتخادعـوا وهـو لا ينخـدع وفلـان خـداع وخدعـة وخيدع وهذه خدعة منه وخديعة وخدع وخدائع وتخادع لي فلان إذا قبل منك الخديعة وهو يعلمها‏.‏ وخبأ الشيء في المخدع وهو المخزن من الإخداع بمعنى الإخفاء‏.‏ ومن المجاز‏:‏ طريق خادع‏:‏ مخالف المقصد حائد عن وجهه لا يفطـن لـه‏.‏ وغرهـم الخيـدع أي السراب أو الغول وذئب خيدع‏.‏ وسوقهم خادعة‏:‏ متلونة تقوم تارة وتكسد
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR9.623 harf
الخَدْعُ: إظهار خلاف ما تُخْفيه. أبو زيد: خَدَعَه يَخْدَعُه خِدْعاً، بالكسر، مثل سَحَرَه يَسْحَرُه سِحْراً؛ قال رؤْية: وقد أُداهِي خِدْعَ مَن تَخَدَّعا وأجاز غيره خَدْعاً، بالفتح، وخَدِيعةً وخُدْعةً أَي أَراد به المكروه وختله من حيث لا يعلم. وخادَعَه مُخادَعة وخِداعاً وخَدَّعَه واخْتَدَعه: خَدَعه. قال الله عز وجل: يُخادِعون اللهَ؛ جازَ يُفاعِلُ لغير اثنين لأَن هذا المثال يقع كثيراً في اللغة
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR473 harf
* خ د ع * * خَدَعَهُ * ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم وبابه قطع و * خِدْعاً * أيضا بالكسر مثل سحره يسحره سحرا والاسم * الخَدِيعَةُ * و * خَدَعهُ * فانخدع و * خَادعهُ مُخادعةً * وقوله تعالى ﴿يخادعون الله﴾ أي يخادعون أولياء الله و * المُخْدَعُ * بضم الميم وكسرها الخزانة وأصله الضم إلا أنهم كسروه استثقالا والحرب * خَدْعَةٌ * و * خُدْعةٌ * بالضم والفتح أفصح و * خُدَعةٌ * أيضا بوزن همزة ورجل *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR13.193 harf
خدعه، كمنعه، يخدعه خدعا، بالفتح، ويكسر، مثال: سحره سحرا، كذا في الصحاح. قلت: والكسر عن أبي زيد، وأجاز غيره الفتح، قال رؤبة: وقد أداهي خدع من تخدعا ختله وأراد به المكروه من حيث لا يعلم، كاختدعه، فانخدع، كما في الصحاح. وقال غيره: الخدع: إظهار خلاف ما تخفيه. وفي المفردات، والبصائر: الخداع: إنزال الغير عما هو بصدده بأمر يبديه على خلاف ما يخفيه. والاسم الخديعة، وعليه اقتصر الجوهري
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.088 harf
خَدَعَهُ 1 خَدَعَهُ خدع خدعه خدعة , (TA,) [aor. خَدَعَ ,] inf. n. خَدْعٌ, (Bd in ii. 8,) He hid it, or concealed it; (TA;) as also ↓ اخدعه, (Msb, TA,) inf. n. اـِخْدَاعٌ. (TA.) ― -b2- [And hence, app.,] (Lh, K,) inf. n. as above, (Lh,) (tropical:) He doubled it, or folded it, one part upon another; namely, a garment, or piece of cloth. (Lh, K, TA.) ― -b3- [And hence, also, accord. to some,]
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.254 harf
خَدَعَ خَدَعَ A ( n. ac. خَدْع 1 , خِدْع 2 ), a. Deceived, circumvented, outwitted, played false. b. Hid. c. Fluctuated; was dull, slack ( market ). خَاْدَعَ خَاْدَعَ III , a. Tried to deceive, outwit. تَخَاْدَعَ تَخَاْدَعَ VI , a. Pretended to deceive. اِنْخَدَعَ اِنْخَدَعَ VII , a. Was deceived; allowed himself to be deceived. خَدْعَة خَدْعَة 1t , خِدْعَة 2t , خُدْعَة 3t , a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.783 harf
خدع خَدَعَ - يَخْدَعُ- خَادِع - خَادَع َ - يُخادِعُ خَدَعَ- يَخْدَعُ + كائن + كائناً: يظهر لآخر غير ما يبطن من النوايا، بهدف إلحاق الأذى والضر به: يظهر المودة والخير لآخر، وهو يبطن الكره والشر له، وذلك حيلة ومكراً، لأجل أن ينجح في إلحاق الضر به خَادِع - خادعهم: اسم فاعل صفة مشبهة من " خَدَعَ - يَخْدَعُ " خادَع َ - يُخادِعُ + كائن + كائناً:
Tamamını oku

Sîgalar(4)

Mücavir kökler16 mücavir (23 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. كسل

    1 ortak ayet · Tembeller

  2. أيد

    1 ortak ayet · Yed el veya kol demektir

  3. أله

    3 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  4. شعر

    1 ortak ayet · Şuurunda olurlar

  5. قلل

    1 ortak ayet · Az

  6. أمن

    2 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

  7. نفق

    1 ortak ayet · İki yüzlüler

  8. صلو

    1 ortak ayet · Namaz

  9. حسب

    1 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir

  10. رود

    1 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur

  11. نصر

    1 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir

  12. ذكر

    1 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır

Geçtiği ayetler(3)

Sîga sayfası: يُخَادِعُونَ
  1. يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

    Aldatmaya çalışırlarAllah’ı da, iman edenleri de aldatmaya çalışırlar. Oysa kendilerinden başkasını aldatamazlar da, bunun farkında değiller.

  2. إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

    Aldatmaya çalışırlarDoğrusu münafıklar; Allah’a oyun etmek isterler. Oysa O, onların oyunlarını başlarına geçirir. Onlar namaza kalktıklarında tenbel tenbel kalkarlar. İnsanlara gösteriş yaparlar. Allah’ı pek az anarlar.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخدع
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerمكر, كيد, غرر
Zıt Kökنصح
Çekirdek Özet 1Bir şeyi gizli bir yere saklamak, yolun veya durumun aniden yön değiştirip görünmez olması
Çekirdek Özet 2İçteki niyet veya gerçek durumu gizleyip karşı tarafa tam tersini sergileyerek onu yanıltma ve bu eylemin nihayette yapanın aleyhine dönmesi
Çekirdek Özet 3Asimetrik bilgi ve sahte zahir üreterek sistemi manipüle etme teşebbüsünün, nihai gerçeklik duvarına çarparak failin aleyhine dönen bir illüzyona dönüşmesi
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca basit bir «kandırma» veya «yalan söyleme» olarak daraltılması; hilenin çift taraflı algılanarak Allah Teâlâ’ya acziyet veya beşerî hile atfedilmesi riski

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خدYüzeyde yarık, çizgi veya kanal açmak; gizlemek, derine inmek veya sınır çekmek. Nitekim خدد kökü yerde derin yarık ve hendek açmayı, خدن kökü ise gizli dost veya arkadaş edinmeyi ifade eder.عGörme, dışa vurma ve derinlik bildiren harfin eklenmesiyle çekirdekteki gizleme ve kanal açma eylemi; gözden sakınma, bilerek görünüşü saptırma ve sahte bir dış cephe arkasına saklanma anlamına yönelmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit ve duvar imgesi üzerinden pürüz, perde ve sürtünme (türetme imge).Nesnenin veya niyetin önüne çekilen engel, örtü ve doğrudan algılanmayı zorlaştıran pürüzlü perde.
دKapı; giriş, geçiş ve hareket.Bir eşikten geçişi, bir alandan diğerine yönelmeyi ve mahrem veya kapalı bir mekana intikali imler.
عGöz; görme, bilme ve kaynak.Görüş alanını, algıyı, bilincin nesneyle doğrudan temasını ve gözetlemeyi temsil eder.
خدعGözün önüne perde çekip kapalı bir bölmeye geçerek algıyı yanıltma hareketi.Algılayan gözün görüş açısını sahte bir geçitle saptırarak gerçeği kapalı bir hücreye gizleme ve algıyı yanıltma dinamiği.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir eşyayı sandık veya kiler gibi gizli bir bölmeye saklamak (el-ihdâ‘), boyundaki gizli ana damar (el-ahda‘), yolda giderken izin aniden kaybolup yolun yön değiştirmesi ve tükürüğün boğazda kaybolup kuruması.
Cahiliye şiiri kullanımıEbû Züeyb el-Hüzelî beytinde savaş meydanında hilelere maruz kalmış ve tecrübe kazanmış savaşçıyı nitelemek için kullanmıştır: فَتَنَازَعا وتَواقَفَتْ خَيْلاهُمـا / وكِلاهُما بَطلُ النِّزاعِ مُخَدَّعُ
Erken Arapça kullanımTırmâh şiirinde yolcusunu şaşırtan, izi belirsiz ve hedefinden saptıran çöl yolu için kökü şöyle kullanmıştır: خَادِعَةَ المَسْلَكِ أرصادُها / تُمسي وُكُوناً فَوقَ ارامِهَا

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça خدع kökü, Sami dillerinde özellikle gizleme, örtme, yön değiştirme ve hile yoluyla yanıltma kavram alanıyla ilişkilidir. İbranicede doğrudan ses denkliğiyle birebir aynı kök formu yaygın bir leksikal karşılık üretmese de, Arapçadaki boğaz seslerinin evrimi ve biliteral tabandaki hareket, gizli mekan (Arapça el-mıhda‘) ve damar (el-ahda‘) gibi anatomik ve somut yer adlandırmalarında kökleşmiştir. Süryanice ve İbranicede hile, kandırma ve niyet saptırma genellikle k-d-b, r-m-y veya n-k-l kökleriyle karşılanırken; Arapçada خدع kökü, içe çekilme, saklanma ve zahirde farklı bâtında farklı olma niteliğiyle özgülleşmiştir. Bu yönüyle kök, salt sözlü yalanı değil, yapısal ve mekânsal bir örtme-sapma eylemini temsil eden özgün bir Arapça semantik yoğunlaşmaya sahiptir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönGizlemek, saklamak, yoldan saptırmak.Sandık veya mahzene eşya koyma anlamındaki el-ıhdâ‘ ve izi kaybolan yola tarîkun hâdı‘ denmesi iç türetimin temelidir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney ve Batı Sami dillerinde örtme ve aldatma alanı.Kuzeybatı Sami dillerinde sınırlı izleri bulunmakla birlikte Arapçada fonetik ve semantik olarak bağımsızlaşmış bir köktür.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik katmanda gizleme ve yön değiştirme kökleri.Belirgin bir dış alıntı saptanmamış olup Afro-Asyatik morfolojik çekirdeklerle örtüşmektedir.Muhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خدعAnlamlıGizlemek, yanıltmak, saptırmakİçteki niyeti gizleyip karşı tarafı aldatacak bir görüntü sunmak.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
خعدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel).Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez.
دخعKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel).Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez.
دعخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel).Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez.
عخدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel).Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez.
عدخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel).Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خدعMerkezGizleme ve yanıltmaGörünüşte dost ve uyumlu davranıp içte düşmanlığı ve fesadı saklayarak hedefi gafil avlama.Sahte bir zahir üreterek gerçeği perdeleme eylemidir.
مكرKomşuİnce düzen ve tuzak kurmaخدع kökünde doğrudan sahte görünüm ve saklanma öne çıkarken, مكر kökünde hedefe ulaşmak için gizli plan ve strateji kurma esastır.İnce tedbir ve gizli tertip anlamı taşır.
كيدKomşuİnce hile ve örtülü mücadeleكيد kökünde hasma hissettirmeden zarar verme kastıyla yürütülen sürekli ve planlı bir zihinsel çaba vardır.Genellikle karşı güce karşı direnç ve gizli tuzak bağlamında kullanılır.
غررKomşuGafletten yararlanıp aldatmaغرر kökünde hedefteki kişinin bilgisizliği, toyluğu ve dikkatsizliği istismar edilir; dış tehlikeye açık bırakma söz konusudur.Aldanışın nesnesi daha çok hedefin kendi gafletidir.
نصحZıtSamimiyet, öğüt ve arılıkKarşı tarafın iyiliğini isteyerek hiçbir gizli ajanda, hile ve tortu barındırmadan tam bir berraklıkla davranma.Hile ve aldatmanın tam karşıtı olan ihlaslı yöneliştir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
Arapçaخدعإظهار خلاف ما يُبطن لتضليل الغيرİçteki niyeti gizleyip dışarıya tam tersini göstererek karşı tarafı beklemediği yerden saptırma ve yanıltma.Kesin
Latincedecipere, fallereAldatmak, tuzağa düşürmekdecipere fiili bir şeyi tuzağa düşürüp ele geçirmeyi imler; fallere ise yanlış bir görüntüyle yanıltmayı karşılar fakat خدع kökündeki içe gizlenme ve nihai bumerang etkisini tam taşımaz.Güçlü
İngilizceto deceive, to deludeAldatmak, yanıltmakto deceive bilerek yanlış yönlendirmeyi, to delude ise bir illüzyon içinde yaşatmayı ifade eder; kökün fiziki saklanma ve dönüp kendini vurma katmanını kısmen dışarıda bırakır.Kesin
Almancatäuschen, betrügenYanıltmak, hile yapmaktäuschen sahte bir görünüş sergileyerek göz boyamayı karşılar; kökün Arapçadaki somut çöl/yol ve gizli hücre metaforlarını içermez.Güçlü
Fransızcatromper, duperAldatmak, ayartmaktromper yanıltıcı bir izlenim bırakmayı anlatır; خدع kökündeki çift taraflı algı ve münafıklık karakteristiğinin derinliğini tam yansıtmaz.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يُخَادِعُونَMünafıkların sahte iman gösterisiyle müminleri ve Allah'ı kandırma teşebbüsüMünafıkların psikolojik yapısı ve zahirde iman edip bâtında küfrü gizlemeleri bağlamı (Bakara 2:9, Nisâ 4:142).
يَخْدَعُونَEylemin dönüp yalnızca failin kendisini vurması ve kendini kandırmaİlahi yasaların işleyişi gereği kurulan illüzyonun gerçekte sadece kuranın aleyhine işlemesi bağlamı (Bakara 2:9).
خَادِعُهُمْHilelerinin karşılığını verme ve onları kendi kurdukları tuzağın içinde bırakmaMüşâkele sanatı gereği, münafıkların hilesini boşa çıkarıp onları gafil avlayan ilahi mukabele bağlamı (Nisâ 4:142).
يَخْدَعُوكَSiyasi ve askeri antlaşmalarda barış maskesi altına gizlenen hıyanetSavaş ve diplomasi bağlamında düşmanın barış görüntüsü vererek müminleri gafil avlama girişimi (Enfâl 8:62).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi sıfatlar ve fiiller bağlamıAllah Teâlâ hakkında kullanılan خَادِعُهُمْ ifadesinin lafzî mi yoksa ceza ve müşâkele kabilinden mi olduğu tartışması; zata noksanlık atfedilemeyeceği tespiti.İlahi adaletin bir tecellisi olarak hileyi boşa çıkarma ve hilekârı kendi tuzağına hapsetme (el-cezâu min cinsi’l-amel).
FıkıhAkitler hukuku ve savaş hukukuAlışverişte gabin ve hile (el-hıdâ‘/el-ğabn) ile savaşta taktiksel yanıltma arasındaki meşruiyet farkı.Haksız kazanç ve hak ihlalinde yasaklanan aldatma; savaşta düşmanın saldırısını kırmaya matuf meşru savaş taktiği.
TefsirNifak psikolojisi ve müfâale babının anlamıيُخَادِعُونَ sîgasındaki işteşliğin iki taraf arasında mı yoksa tek taraflı bir çaba mı ifade ettiği; nihayetinde يَخْدَعُونَ ile failin bizzat kendini helak ettiği analizi.Niyet ile amelin ayrışması ve bu ayrışmanın varoluşsal bir yanılgıya dönüşmesi.
HadisSavaş ve ahlak prensipleri«Savaş hiledir» (الحرب خدعة) hadisinin sınırları ve müslümanın ahlaki duruşunda aldatmanın nefyedilmesi.Düşmanı şaşırtarak can kaybını önlemeye matuf taktiksel hamle; günlük ahlaki ilişkilerde ise kesin yasak.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİman ve nifak ayrımıNifak ve sahte dindarlıkHakikati gizleyip dinî ritüelleri kalkan yaparak menfaat devşirme çabası.Zahir ile bâtın arasındaki kopukluk, hakikati değil yalnızca kişinin kendi nefsini aldatmasıyla sonuçlanır.Kesin
İlmiBilgi felsefesi ve epistemolojiSofizm ve sahte kanıt üretimiDoğru olmayan öncülleri doğruymuş gibi sunarak zihni yanıltma.Gerçek bilgi kaynaklarını gizleyip sahte akıl yürütmelerle muhatabı yanıltıcı bir sonuca sürükleme.Güçlü
SiyasiDiplomasi ve istihbaratTaktiksel yanıltma ve sahte ittifakKarşı tarafı gafil avlamak için barış ve sadakat görüntüsü sergileme.Ahde vefasızlık ve gizli ajandalarla yürütülen siyasetin uzun vadede meşruiyet krizine yol açması.Kesin
İktisadiPiyasa ve ticaret hukukuAsimetrik enformasyon ve hileli mal arzıKusurlu malı kusursuz göstererek haksız fiyat ve kâr elde etme.Piyasadaki güven ortamını dinamitleyen, şeffaflığı yok eden ve haksız zenginleşmeye yol açan manipülatif davranış.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerGeri beslemeli bozucu sinyal (Parazitik feedback ve Faz kayması)Bir sistemde girdinin gerçek parametreleri yerine fazı kaydırılmış sahte bir sinyalin sisteme verilmesi, ancak kapalı devre geri besleme döngüsünde bu sahte sinyalin bizzat kaynağın kendi rezonansını bozarak devre elemanını yakması.Güçlü
Beşeri bilimlerBilişsel çelişki ve rasyonalizasyon (Kendini kandırma mekanizması)Bireyin içsel suçluluk veya yetersizlik duygusunu bastırmak için dış dünyaya sahte bir persona sunması, fakat zamanla bu sahte kimliğe kendisinin de inanarak gerçeklikle bağını koparması ve varoluşsal çöküşe uğraması.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün yalnızca günlük dildeki basit bir yalan söyleme veya anlık bir kurnazlık eylemine indirgenmesi; kavramın ontolojik ve psikolojik derinliğinin göz ardı edilmesi.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök, insanın varoluşsal bir çelişkiye düşerek kendisini hakikatin denetiminden kaçırabileceği zannını ve bu zannın kaçınılmaz olarak kendi aleyhine işleyen kozmik bir yasaya dönüşmesini ifade eder.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAllah Teâlâ'nın hâdi‘ olarak nitelenmesini (Nisâ 4:142) beşerî bir tuzak ve kusur gibi anlamak; ya da münafıkların eylemini basit bir zihinsel aldanma sanarak onların toplumsal ve itikadi yıkıcılığını hafife almak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Nifak psikolojisinin iç mekanizmasını, insanın Allah'a karşı geliştirdiği beyhude savunma düzeneklerini ve kozmik adaletin hilekârları kendi ürettikleri yanılsamayla nasıl kuşattığını gösterdiği için hayatidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Medine döneminde inen ve münafıkların karakter analizini yapan ayetlerde (Bakara suresinin başı, Nisâ suresi) ve savaş hukuku/antlaşma bağlamını içeren Enfâl suresinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Hilenin karşı tarafa mutlaka zarar vereceği ve yapanın yanına kâr kalacağı yanılgısını yıkar; aldatma eyleminin ontolojik olarak faili kuşatan ve yalnızca failin algısını körelten bir bumerang olduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir eşyayı gözden uzak kapalı bir hücreye saklamak, yolun aniden kıvrılıp izini kaybettirmesi ve boyundaki gizli can damarı.
  • Soyut anlamİçteki gerçek niyet ve durumu gizleyip dışarıya tam aksi yönde sahte bir görüntü sunarak muhatabı yanıltma çabası ve bu çabanın bizzat faili yutması.
  • Sistematik karşılıkBilgi asimetrisi ve algı manipülasyonu yoluyla kurulan düzenin, nihai ontolojik gerçeklik karşısında çökmeye mahkum olması ve failin kendini imha etmesi.
  • LaTeX modeliH(x,y)=(x→Sy)  ⟹  (y=∅∧x→S−1x)
  • LaTeX açıklamasıModelde x aldatma girişiminde bulunan faili, y hedeflenen muhatabı (Allah veya müminler) temsil eder. S sembolü, iç niyetten farklı olarak üretilen sahte zahir ve yanıltıcı sinyali simgeler. Formül, failin (x) sahte sinyal (S) ile hedefi (y) saptırma girişiminin, hedefin mutlak hakikati ve aşkınlığı sebebiyle etkisiz kalarak (y=∅) tersine döndüğünü (S−1) ve nihayette bu yanılsamanın doğrudan failin bizzat kendi aleyhine (x→x) kapanan bir döngü ürettiğini matematiksel olarak ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ