خرطم

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-ر-ط1 sîga, 1 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.خرطموسمالْخُرْطُومِ

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 1

▶ Ağı aç (3B)

خرطم

خ - ر - ط

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 7 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Hortum

Notlarım

Sözlükler(7)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.279 harf
الخاء والطَاء خطرف: الخَنْطَرِف: العجوز الفانية. وقد خَطْرَفَ جلدها أي: استرخى وتشنج. يقال: خَنْطَرِف وخَنْظَرِف بالطاء والظاء والطاء أكثر وأحسن. وجمل خْطْروفٌ: يُخَطْرِفُ خَطْوَه ويَتَخَطْرَف في مشيه، أي: يجعل خطوتين خطوة من وساعته. ورجل مُتْخَطِرفٌ: واسع الخلق رحب الذِّراع. وخَطْرَفَ الرجل: يُخَطْرف خَطْرَفةً إذا اسرع المشي. طرخم: اطرَخَمَّ الرجل، وهو عظمة الأحمق. واطْرَخَمَّ إذا كَلَّ بصرُه
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR164 harf
الخُرْطومُ: الأنفُ. وخَراطيمُ القومُ:سادتهم. والخُرْطومُ: الخمرُ. قال الشاعر: صَهْباءَ خُرْطومُاً عُقاراً قَرْقَفا والمُخْرَنطَمُ: الغضبان المتكبِّر مع رفع رأسه.
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR2.934 harf
الخُرْطومُ: الأَنف، وقيل: مُقَدَّمُ الأَنف، وقيل: ما ضَمَّ الرجل عليه الحَنَكَيْنِ. أَبو زيد: الخُرْطومُ والخَطْمُ الأَنف. وقوله تعالى: سَنَسِمُهُ على الخُرْطومِ؛ فَسَّرهُ ثعلب فقال: يعني على الوجه؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه الأَنف واستعاره للإنسان لأَن في المُمْكن أَن يُقَبِّحَهُ يوم القيامة فيجعله كخُرْطومِ السَّبع، وقيل: معناه سنجعل له في الآخرة العَلَم الذي به يُعْرَفُ أَهلُ النار من اسوداد
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR33 harf
* خ ر ط م * * الخُرْطُومُ * الأنف
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR3.031 harf
| | ( الخُرْطُوم ، كَزُنْبُور : الأَنْفُ ) ، كما | في الصّحاح ، وهو قَولُ أَبي زَيْد . | وقال ثَعْلَب : هو من السِّباع الخَطْم | والخُرْطُوم . ومن الخِنْزِير : | الفِنْطِيسَة ، ومن ذي الجناح : | المِنْقار ، ومن ذَواتِ الخُفّ : | المِشْفَر ، ومن النّاس : الشَّفَةُ ، ومن | الحَافِر : الجَحْفَلة . قال : | والخُرْطُوم للفِيل ، وهو أَنْفُه ، ويقوم | له مَقامَ يَدِه ومَقَام عُنُقِه . قال : | والخُرُوق
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR3.103 harf
خَرْطَمَهُ Q. 1 خَرْطَمَهُ خرطمه خرطمة , (K,) inf. n. خَرْطَمَةٌ, (TK,) He hit, or struck, his خُرْطُوم [or nose, &c.]: or he twisted it. (K.) اِخْرَنْطَمَ Q. 3 اِخْرَنْطَمَ اخرنطم He (a man, TA) elevated his nose: (K:) or twisted it, and was silent, in his anger: (TA:) and was proud and angry, (K, TA,) raising his head. (TA.) خُرْطُمٌ خُرْطُمٌ خرطم and خُرْطُمٌّ: see خُرْطُومٌ. خُرْطُمَانٌ
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR8.243 harf
خرطم خَرْطَمَ - يُخَرْطِمُ - خُرْطُوم خَرْطَم - يُخَرْطِمُ + الكائن + بأنفه:يشرق مخطته: يرفع أنفه مع سحب النفس: وهو الحركة التي يقوم به المرء لشرق مخاطه أو للتعبير عن الرضا مع الكبر خُرْطُوم: على وزن " فـُعلول ": اسم فاعل من " خَرْطَم - يُخَرطِمُ ": وهو كذلك اسم آلة منه: الجزء المتحرك من الأنف وهو مقدمه والمنخرين، والذي يستعمل لشرق المخاط
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler1 mücavir (2 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. وسم

    1 ortak ayet · “Veşm” veya “vesm” damga demektir

Geçtiği ayetler(1)

Sîga sayfası: الْخُرْطُومِ
  1. سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ

    HortumBiz, onun burnunu yakında yere sürteceğiz.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخرطم
YapıDörtlü (rubâî) kök
Özel DurumDört asli harfli (rubâî mücerred) yalın isim kökü
Bağlamsal Yakın Köklerخطم, أنف, صعر
Zıt Kökكرم
Çekirdek Özet 1Canlılarda yüzün en ileri uzanan, belirgin ve sivrilen burun veya hortum kısmı
Çekirdek Özet 2Kibrin, azametin ve başkaldırının bedensel tezahürü olan burnun zelil kılınarak damgalanması
Çekirdek Özet 3Gurur ve kibrin en görünür organ üzerinden kalıcı bir zillet işaretine dönüştürülmesi
Kritik Hata Riskiİfadenin sadece anatomik bir fil hortumu sayılarak ayetteki kibir kırma ve teşhir boyutunun göz ardı edilmesi

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خرBir şeyi delmek, yarmak, gürültüyle düşmek ve akıtmak; nitekim خرق, خرب, خرج ve خرر köklerinde de yararak dışarı çıkma, dökülme veya yırtılma anlamı esastırطÇekirdeğin yararak ilerleme ve akma hareketini somut bir kanal, uzantı ve hat boyunca yoğunlaştırıp sivriltmiştir
خرBir şeyi delmek, yarmak, gürültüyle düşmek ve akıtmakمKanallı uzantıyı kuşatan, toplayan ve ucu boğumlanan hacimli bir organ yapısına dönüştürmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit veya duvar yarığı; ayrılma, dışarı taşma (ikiz harf ح imgesinden türetme yoğunlaşma)Bir yüzeyden dışarıya doğru uzanan ve ayrışan bir çıkıntıyı başlatır
رİnsan başı; tepe, öncü, üstBedensel uzantının baş, yüz ve en ön cepheye ait olduğunu belirler
طSepet, çark; sarma, kuşatma, hat çekmeUzantının silindirik, bükülebilir veya kavisli bir hat boyunca biçimlenmesini sağlar
مSu; akış, derinlik, hacimİçi boşluklu, akışa elverişli, nefes veya sıvı taşıyan etli organ hacmini tamamlar
خرطمBaşın en ön cephesinden dışarı uzanan, bükülebilir ve içi kanallı belirgin organYüzün en çıkıntılı ve dışa vuran organı olarak kibrin fiziki simgesi haline gelen burun veya hortum yapısı

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamYırtıcı hayvanlarda, fîlde ve kuşlarda öne doğru sivrilen burun, gaga veya hortum; insanda ise kibirle dikilen burun ve yüzün en ön kısmı
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde kabilenin önderleri ve öncü şahsiyetleri için mecazen خراطيم القوم ifadesi kullanılmıştır. Nitekim bir beyitte منا الخَراطيمَ ورأسا علجا şeklinde geçmektedir
Erken Arapça kullanımKlasik kullanımda öfkesinden veya kibrinden burnunu havaya dikip susan kimse için واخرنطمت ثم قالت وهي باكية / أأنت تتلو كتاب الله بالكع beytinde olduğu gibi اِخْرَنْطَمَ fiili yer almıştır

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

Sami etimolojik katman

Arapça خرطم kökü, dörtlü (rubâî) genişlemiş bir yapı olup temel Sami dillerindeki kök yapılarından ziyade İç-Arapça türetim ve morfolojik genişlemelerle belirginleşmiştir. Fonetik açıdan Arapçadaki خطم (burnu bağlamak, hayvanın burnu, yular yeri) kökü ile خرط (soymak, uzatmak, silindirik biçim vermek) fiilinin birleşiminden doğan kaynaşık (menhût) veya genişletilmiş bir leksikal gövde olduğu kabul edilir. İbranicede burnu yularlamak veya hayvan ağzı anlamındaki חֲטָם (ḥatam) köküyle ve Akadcadaki ḫuṭmu (burun, gaga, çıkıntı) ile semantik bir matris paylaşır. Arapçada ise araya giren ra ve mim sesleriyle sözcük, hem fiziksel olarak uzayan ve yuvarlanan bir organı (hortum) hem de kibrin organı sayılan burnu en kaba ve aşağılayıcı biçimde tasvir eden bir semantik kaymaya uğramıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönخرط ve خطم köklerinin kaynaşmasıSilindirik uzatmayı anlatan harf çatısı ile burun ve yular bölgesini anlatan harflerin mezcedilmesidirGüçlü
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiAkadca ḫuṭmu ve İbranice ḥatamHayvan burnu, gaga ve ön çıkıntı anlam alanı ortak bir arka plan sunarMuhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan bir soydaş biçim tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak David Cohen, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خرطمAnlamlıBurun, hortum, öncüCanlılarda yüzün en ileri uzantısı, kibirle dikilen burun ve topluluğun başıKur'an'da geçer; Kalem 68:16

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خرطمMerkezYüzdeki uzantı ve burunÖzellikle hayvanlara özgü kaba burun veya hortum uzantısı olup kibir kırma bağlamında insana tahkir amacıyla kullanılırİnsanın azametle diktiği burnunun alçaltılması
خطمKomşuBurun ucu ve yular yeriBuruna yular takma ve zapt etme yönü öne çıkar, hortum kadar kaba bir organ tasviri içermezCanlıyı burnundan çekerek boyun eğdirme
أنفKomşuİnsan burnu ve izzetİnsanın doğal koku alma organı ve asalet, onur, izzet sembolü olan mutat burun yapısıdırİnsani izzet ve onur anlamını doğrudan taşır
صعرKomşuBoyun ve yüz eğriliğiKibir sebebiyle yüzü veya yanağı bir tarafa çevirip büyüklenme hareketidirOrganın kendisi değil, duruşun kibridir
كرمZıtŞeref, kerem ve yücelikKişinin zelil edilmeyip şerefle muamele görmesi ve yüzünün ak tutulmasıKibrin kırılması yerine izzetin korunması

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaخرطمHayvan burnu, hortumYüzün en çıkıntılı kısmı olup tahkir ve damgalama odağıdırKesin
Latinceproboscis, rostrumHortum, gaga, hayvan burnuFiziksel uzantıyı ve hayvan uzvunu karşılar; kibre dair tahkir nüansını ancak bağlamla verirGüçlü
İngilizcesnout, trunk, proboscisHayvan burnu, hortumİnsan burnunu hayvansılaştırarak küçümseme anlamını 'snout' sözcüğü iyi yansıtırGüçlü
AlmancaRüssel, SchnauzeHortum, kaba burunİnsanın burnuna kaba bir aşağılama ile yaklaşıldığında kullanılan hayvani karşılıklardırGüçlü
Fransızcatrompe, groin, museauHortum, hayvan burnuFiziksel organ ile birlikte insana yöneltildiğinde oluşan aşağılayıcı tonu taşırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
الْخُرْطُومِKibirli burnun damgalanmasıKibir, mal ve evlat çokluğuyla şımarıp vahyi yalanlayan zorbanın en hassas ve kibirli uzvunun açıkça aşağılanıp işaretlenmesi; Kalem 68:16

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAhiret halleri ve ceza adaletiDamgalama ve teşhir cezasının dünyada mı (Bedir'de burun yaralanması) yoksa ahirette yüz kararması ve cehennem alameti olarak mı gerçekleşeceğiAmel-ceza uyumu gereği kibrin organının aşağılanması
FıkıhHad cezaları ve köle/hayvan damgalamaİnsanın yüzünün ve burnunun damgalanmasının kesin olarak yasaklanması (müsle yasağı)İlahi cezanın istisnai dehşetini gösteren sınır
Tefsirİstiare ve kinaye belagatıİnsan için normalde 'enf' kelimesi kullanılırken 'hurtûm' denilerek kişinin canavarlaştırılması ve kibrinin alçaltılmasıTahkir, istihzar ve bedensel kibrin tepe taklak edilmesi
HadisYüzün korunması nehyiCanlıların yüzüne vurmanın ve yüzün damgalanmasının nehyedildiği rivayetlerdeki keramet ilkesiİlahî hükmün kâfiri bu hürmetten mahrum bırakması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKibir ve ubudiyet dengesiKibir odağının tasfiyesiİnsanın kendisini müstağni görmesine yol açan sahte üstünlük hissini zilletle kırmakDinde tevazu esastır; başkaldıran burun kalıcı bir işaretle alçaltılırKesin
İlmiFizyonomi ve bedensel sembolizmYüzün en çıkıntılı organıBeden dilinde meydan okuma ve kibir alametinin teşhiriİlmi açıdan en görünür uzvun damgalanması kamuya açık teşhir aracıdırGüçlü
SiyasiOtorite ve zorbalığın tasfiyesiSiyasi liderin teşhir edilerek etkisiz kılınmasıToplumu peşinden sürükleyen zorba önderlerin karizmasını yok etmekLiderin kibrini temsil eden alametin kırılması siyasi tahakkümü bitirirGüçlü
İktisadiServetle şımarma ve cimrilikMal çokluğuna dayanan kibrin bedeliServet kaynaklı üstünlük taslamanın toplumsal prestijini sıfırlamakMalıyla övünen zenginin gururunun kamu önünde damgalanıp değersizleşmesiMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDışbükey eğriliğin tepe noktası (singularity/peak)Bir yüzeyin en ileri koordinatı ve dışarıya en fazla taşan asimetrik çıkıntı noktasıGüçlü
Beşeri bilimlerDamgalama kuramı (stigmatization)Toplumsal hiyerarşide üstünlük iddia eden sapkın ve kibirli aktörün fiziksel bir işaretle statüsünün en alt tabakaya itilmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiSözcüğü sadece biyolojik bir fil hortumu veya mekanik boru sanıp insanla ve kibirle olan edebi-ahlaki irtibatını koparmak
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu kavram, insanın kendisini başkalarından üstün gördüğü kibir odağını ve bu kibrin herkesin göreceği şekilde aşağılanmasını ifade eder
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetin muhataba yönelik aşağılayıcı ceza nüansını ve kibrin tam zıddıyla cezalandırılması ilkesini kavrayamamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahye karşı servet ve soy kibriyle direnen zihniyetin en hassas gurur noktasından nasıl vurulduğunu ve dilin en keskin tahkir üslubunu anlamak için anahtar bir kelimedir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Nüfuzlu ve kibirli Mekke müşriklerinin ahlaki portresinin çizildiği, kınandığı ve akıbetlerinin bildirildiği Kalem suresindeki ceza ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Kur'an'ın edebi üslubunun sadece soyut ifadelerden ibaret olduğu zannını yıkar; somut, görsel ve vurucu bedensel teşhir ifadelerinin caydırıcı rolünü gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamYüzün en ön cephesinde yer alan, dışarıya doğru uzayan, bükülebilen etli burun veya hortum çıkıntısı.
  • Soyut anlamGurur, azamet ve meydan okumanın bedensel sembolü haline gelmiş kibrin, görünür bir zillet damgasıyla aşağılanması.
  • Sistematik karşılıkSosyal ve ahlaki düzende haksız büyüklenme sergileyen gücün, en görünür temsil organından kalıcı bir işarete çarptırılarak etkisizleştirilmesi.
  • LaTeX modeliS(x)=max⁡p(V(x))⟹W(S(x))=−D
  • LaTeX açıklaması

Modelde x kibirli insan öznesini, V(x) bu öznenin yüzeyinde dışa vuran bedensel ve davranışsal organ vektörünü, S(x) ise bu vektörün uzaydaki en ileri çıkıntı ve tepe noktasını (burun/hortum uzantısını) temsil eder. Sağ taraftaki işlem ise W damgalama ve işaretleme operatörünün bu en tepe noktaya uygulanmasıyla sistemin pozitif kibir değerinin tam zıddına dönerek negatif bir zillet ve teşhir sabiti olan −D seviyesine indirgendiğini sembolize eder.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ