خرج
خ - ر - ج
KÖK- 182 geçiş
- 157 ayet
- 117 sîga
- 13 sözlük
Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır. Sonra dışarı anlamı kazanmıştır. Mastar olarak dışarı çıkmak demektir. İhrac ise çıkarmak, kusmak demektir. أَخْرَجَ: Çıkardı demektir. Bir şeyi bir yerden çıkarmaktır. اسْتَخْرَجَ: Denizden, topraktan, kutudan bir şeyi çıkarmak anlamındadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır. Sonra dışarı anlamı kazanmıştır. Mastar olarak dışarı çıkmak demektir. İhrac ise çıkarmak, kusmak demektir. أَخْرَجَ: Çıkardı demektir. Bir şeyi bir yerden çıkarmaktır. اسْتَخْرَجَ: Denizden, topraktan, kutudan bir şeyi çıkarmak anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.462 harfباب الخاء والجيم والراء معهما
خ ج ر، خ ر ج، ج خ ر، ر خ ج مستعملات
خجر:
رجلٌ خِجَرٌّ، والجميع: خِجَرُّون ، وهو الشديد الأكل الجبانُ والصّدّادُ عن الحرب، وامرأة خِجَرَّةٌ.
خرج: الخُرُوجُ: نقيض الدُّخول، خرج يَخْرُج خُرُوجاً فهو خارجٌ.
واخْتَرجتُ الرجل، واستخرجتهُ سواء. وناقة مُخْتَرِجةٌ: خرجت على خلقة الجملِ.
والخُروجُ: السحاب أول ما يبدأ.
والخَرْجُ والخَراجُ: ما يُخْرُجُ من المال في السنة بقدرٍ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.227 harfخَرَجَ خروجاً ومَخْرَجاً. وقد يكون المَخْرَجُ موضع الخروج. يقال: خرج مخرجاً حسناً، وهذا مَخْرَجُهُ. وأما المُخْرَجُ فقد يكون مصدرَ قولك أَخْرَجَهُ، والمفعولَ به، واسمَ المكان والوقتِ؛ تقول: أَخْرِجْني مُخْرَجَ صِدق، وهذا مُخْرَجُهُ؛ والاستخراج، كالاستنباط. والحَرْجُ والخَراجُ: الإتاوة، ويجمع على أَخْراجٍ، وأخاريجَ، وأخْرِجَةٍ. والخَرْجُ: السَحاب أوَّل ما ينشأ. يقال خَرَجَ له خَرْجٌ حسَن.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.079 harfخ ج ر
خرج ، خجر ، جخر ، رخج : مستعملة .
جخر : أبو عبيد : جَخَّرْنَا البِئْرَ : وسَّعناها ،
وجَخَر جَوْفُ البِئْرِ : اتّسع .
ثعلبٌ عن ابنِ الأعرابيِّ : أَجْخَرَ فلانٌ إذا
وسِّعَ رَأْسَ بئره ، وأَجْخَر : إذا أَنْبَعَ ماءً
كثيراً من غير مَوْضِعِ بِئْرٍ ، وأَجْخَرَ إذا
تَزَوَّجَ جَخْرَاء ، وهي الواسعة ، وأَجْخَرَ :
إذا غَسَلَ دُبْرَهُ وَلَمْ يُنَقِّهَا فبقي نَتْنُهُ .
عمروٌ عن أبيه : الْجَاخِرُ :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR12.626 harf(باب الخاء والراء وما يثلثهما)
(خرز) الخاء والراء والزاء يدلُّ على جَمْع الشَّيء إلى الشيء وضَمِّه إليه. فمنه خَرْزُ الجِلْدِ. ومنه الخَرَزُ، وهو معروف، لأنه يُنْظم ويُنْضَدُ بعضُه إلى بعض.
وفَقَار الظَّهر خَرَزٌ لانتظامه، وخَرَزاتُ الملك، كان الملك منهم كلمَّا مَلَكَ عاماً زِيدت في تاجه خَرَزة؛ ليُعلَم بذلك عددُ سِنِي مُلْكِه. قال:
رَعَى خَرَزاتِ المُلْكِ عِشرين حِجَّة *** وعشرين حَتى فادَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.323 harf- خرج خروجا: برز من مقره أو حاله، سواء كان مقره دارا، أو بلدا، أو ثوابا، وسواء كان حاله حالة في نفسه، أو في أسبابه الخارجة، قال تعالى: ﴿فخرج منها خائفا يترقب﴾ [القصص/21]، وقال تعالى: ﴿فما يكون لك أن تتكبر فيها فاخرج﴾ [الأعراف/13]، وقال: ﴿وما تخرج من ثمرة من أكمامها﴾ [فصلت/47] (وهي قراءة ابن كثير وأبي عمرو وحمزة والكسائي وخلف ويعقوب وشعبة عن عاصم بالإفراد ﴿ثمرة﴾، وقرأ الباقون ﴿ثمرات﴾ بالجمع. انظر:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.329 harfخ ر ج
ما خرج إلا خرجة واحدة وما أكثر خرجاتك وتارات خروجك وكنت خارج الدار وخارج البلد وهذا يوم الخروج أي يوم العيد.
قال ذو الرمة: وكم خراج أرضك وخراج غلامك أي ما يخرج لك من غلتهما.
ومنه " الخراج بالضمان " ثم سمـى مـا يأخذه السلطان خراجاً باسم الخارج.
ويقال: للجزية: الخراج فيقال: أدى خراج أرضه وأدّى أهـل الذمـة خـراج رؤسهـم.
وتخـارج القـوم: تناهدوا.
وظليم أخرج ونعامة
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR13.593 harfالخُروج: نقيض الدخول. خَرَجَ يَخْرُجُ خُرُوجاً ومَخْرَجاً، فهو خارِجٌ وخَرُوجٌ وخَرَّاجٌ، وقد أَخْرَجَهُ وخَرَجَ به. الجوهري: قد يكون المَخْرَجُ موضعَ الخُرُوجِ. يقال: خَرَجَ مَخْرَجاً حَسَناً، وهذا مَخْرَجُه. وأَما المُخْرَجُ فقد يكون مصدرَ قولك أَخْرَجَه، والمفعولَ به واسمَ المكان والوقت، تقول: أَخْرِجْني مُخْرَجَ صِدْقٍ، وهذا مُخْرَجُه، لأَن الفعل إِذا جاوز الثلاثة فالميم منه مضمومة، مثل
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR639 harf* خ ر ج * * خَرَج * من باب دخل و * مَخْرجَاً * أيضا وقد يكون * المَخْرجُ * موضع الخروج يقال خرج مخرجا حسنا وهذا مخرجه و * * المَخْرجُ * بالضم يكون مصدر أخرج ومفعولا به واسم مكان واسم زمان تقول * أخْرجَهُ * مخرج صدق وهذا * مُخْرَجُهُ * و * الاسْتِخْراجُ * كالاستنباط و * الخَرْجُ * و * الخَرَاجُ * الإتاوة وجمع الخرج * أخْرَاجٌ * وجمع الخراج * أخْرِجَةٌ * كزمان وأزمنة و * أخَارِيجُ * أيضا قلت وقُرئ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR18.176 harfخرج خروجا ، نقيض دخل دخولا ومخرجا بالفتح مصدر أيضا، فهو خارج، وخروج، وخراج، وقد أخرجه، وخرج به. والمخرج أيضا: موضعه أي الخروج يقال: خرج مخرجا حسنا، وهذا مخرجه ويكون مكانا وزمانا، فإن القاعدة أن كل فعل ثلاثى يكون مضارعه غير مكسور يأتي منه المصدر والمكان والزمان على المفعل، بالفتح إلا ما شذ كالمطلع والمشرق، مما جاء بالوجهين، وما كان مضارعه مكسورا ففيه تفصيل: المصدر بالفتح، والزمان والمكان
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok25.866 harfخَرَجَ
1 خَرَجَ خرج , (S, Msb, K, &c.,) aor. خَرُجَ , (L,) inf. n. خُرُوجٌ and مَخْرَجٌ, (S, Msb, K,) He, or it, went, came, passed, or got, out, or forth; issued, emanated, proceeded, went, or departed; contr. of دَخَلَ; (TA;) مِنَ المَوْضِعِ [from the place]. (Msb.) One says, خَرَجَ مَخْرَجًا حَسَنًا [He, or it, went, came, passed, or got, out, or forth, &c., well: and it turned out well]. (S.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.354 harfخَرَجَ
خَرَجَ U ( n. ac. مَخْرَج 17 , خُرُوْج 27 )
a. [ Min ], Went, came out from, quitted; was or got quit of.
b. [ Bi ], Went or passed out with.
c. [ Fī ], Was skilful, distinguished in ( an art ).
d. [ 'Ala ], Revolted, rebelled against.
خَرَّجَ
خَرَّجَ II
a. [ acc. & Min ], see IV (a) .
b. [ Fī ], Educated, disciplined, trained in ( polite accomplishments ).
c. Explained,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok94.802 harfخرج
خَرَجَ - يَخْرُجُ - خَارِج - خَارِجُوْن - أَخْرَجَ - يُخْرِجُ - إخْراج - مًخْرِج - مُخْرَج - مُخْرَجُوْن - اسْتَخْرَجَ - يَسْتَخْرِجُ
خَرَجَ - يَخْرُجُ + الكائن: يطلع فيظهر ويبين بعد أن كان خافياً مستوراً محفوظاً: يكون في مكان حفيظ يحجزه ويستره ويخفيه، ثم يتحرك منه مبتعداً عنه فيصبح " خارجه " أي بعيداً عنه لا يحيط به حاجزه أو حصنه أو
Sîgalar(117)
- يَخْرُجُÇıkar(يَفْعُلُ)×9
- أَخْرَجَÇıkardı(أَفْعَلَ)×7
- فَأَخْرَجْنَاSonra çıkardık+1 anlam(فَأَفْعَلْنَا)×6
- يَخْرُجُواÇıkarlar(يَفْعُلُوا)×6
- خَرَجُواÇıktılar(فَعَلُوا)×5
- يُخْرِجُÇıkarır(يُفْعِلُ)×5
- تَخْرُجُÇıkar(تَفْعُلُ)×4
- فَاخْرُجْSonra çık+1 anlam(فَافْعُلْ)×4
- أَخْرِجْنَاBizi çıkar(أَفْعِلْنَا)×3
- أُخْرِجُواÇıkarıldılar(أُفْعِلُوا)×3
Mücavir kökler227 mücavir (587 toplam)
- دور
12 ortak ayet · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
- قتل
17 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- موت
18 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- موه
12 ortak ayet · Su
- ثمر
7 ortak ayet · Meyve demektir
- نبت
7 ortak ayet · Bitki
- هبط
4 ortak ayet · İnin
- حيي
15 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
- عود
7 ortak ayet · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
- أرض
26 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- ظلم
20 ortak ayet · Zalimler
- رأي
20 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
Geçtiği ayetler(157)
وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ
Çıkarİyi ve temiz memleketin bitkisi; Rabbının izniyle çıkar. Kötü olandan ise; faydası çok az olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir kavim için ayetleri işte böyle yerli yerince açıklarız.
وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ
Çıkarİyi ve temiz memleketin bitkisi; Rabbının izniyle çıkar. Kötü olandan ise; faydası çok az olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir kavim için ayetleri işte böyle yerli yerince açıklarız.
ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
ÇıkarSonra her tür üründen ye. Sonra da Rabbının işlemen için gösterdiği yoldan yürü. Karınlarından insanlara şifa olan, renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar. Bunda düşünen bir kavim için şüphesiz bir ayet vardır.
… ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا …
ÇıkarGörmedin mi ki; Allah, bulutları sürer, sonra onları bir araya getirip üst üste yığar. Ve sen, onların arasından yağmurun yağdığını görürsün. Gökten içinde dolu bulunan dağlar gibi bulutlar indirir de dilediğini ona uğratır ve dilediğinden onu uzak tutar. Onun şimşeğinin pırıltısı, neredeyse gözleri alıverecek.
… فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ …
ÇıkarAllah, O’dur ki; rüzgarları gönderip bulutları yürütür ve onları dilediği gibi gökte yayar ve kısım kısım yığar. Nihayet sen de aralarından yağmurun çıktığını görürsün. Allah’ın kullarından dilediğine verdiği yağmurla onlar hemen seviniverirler.
يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ
ÇıkarYere gireni, oradan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. O; Rahim’dir, Gafur’dur.
يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ
ÇıkarHer ikisinden de inci ve mercan çıkar.
… عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا …
ÇıkarGökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş’a hükmeden O’dur. Yere gireni ve ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olursanız olun, O, sizinle beraberdir. Ve Allah; yaptıklarınızı görmektedir.
يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ
ÇıkarBel kemiği ile göğüslerin arasından çıkar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خرج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | برز, ظهر, نفر, صدر |
| Zıt Kök | دخل |
| Çekirdek Özet 1 | Sınırlı, kapalı veya örtük bir mahiyyetten dışarıya intikal etme, nufûz ederek açığa çıkma |
| Çekirdek Özet 2 | Varlıkların potansiyelden fiile, darlık ve örtüden tezahüre, ölüm ve topraktan dirilişe intikali |
| Çekirdek Özet 3 | Kapalı sistemlerin dışa dönük verim, eylem, vergi veya diriliş boyutuyla meşruiyet ve denge kazanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel mekân değişikliği (kapıdan çıkmak) sanarak ontolojik zuhur, diriliş ve iktisadi hasılat boyutunu yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خر | Bir yapıyı delme, yarma, sert bir akışla aşağı veya öteye geçme, sınırlılığı bozma (karşılaştırınız: خرق delmek, yırtmak; خرر gürültüyle düşüp akmak; خرب düzeni bozup yıkmak) | ج | Yarılma ve sınır aşma hareketini bünyeden dış ortama intikal eden, toplanıp somut bir ayrışma ve ortaya çıkış doğuran bir yöne çevirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, engel, korunan iç alan (ikiz harfi olan ح imgesinden türetme sertleşmiş nefes sesi) | Aşılması gereken mahfazayı, örtülü veya içeride kalmış sınır çizgisini temsil eder. |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst, yön | Hareketteki bilinçli veya tabiî yönelişi, sınırın ötesine doğru yükseliş ve öne geçişi ifade eder. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplanıp hareket etme | Bünyenin kendi kabuğunu aşarak yol almasını, bir mahiyetten başka bir sahaya intikalini somutlaştırır. |
| خرج | Sınırı yarıp öteye yönelerek açığa çıkış | Kapalı bir hacimden veya sınırlı durumdan (خ), yön belirleyerek (ر) dış ortama intikal edip hareket sahasına geçme (ج) eylemidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin, canlının veya sıvının bulunduğu kabın, yerin, sınırın ya da bedenin içinden yararak veya ayrılarak dış ortama intikal etmesi; bedende toplanan cerahatin dışarı vurması (el-hurâc), bulutun ilk belirişi ve devenin sürüden ayrılarak tek başına çökmesi (el-harûc). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ebû Züeyb el-Hüzelî bir şiirinde gençlerin oynadığı saklambaç veya koşu oyununu anarken kökü bir nida ve eylem olarak kaydeder: أَرِقْتُ لَهُ ذَاتَ العِشَاءِ كَأَنّهُ / مَخَارِيقُ يُدْعَى بَيْنَهُنّ خَرِيجُ (Buradaki «harîc» veya «harâci», saklanılan yerden veya darlıktan fırlayıp çıkmayı bildiren oyun seslenişidir). |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber devrinde ve erken hadis metinlerinde malın topraktan veya ticaretten getirdiği net hasılat ile mülkiyetin doğurduğu mesuliyet arasındaki ilişkiyi kuran meşhur hukuk ilkesinde kullanılmıştır: الخَرَاجُ بِالضَّمَانِ (Kâr ve hasılat, sorumluluk ve tazmin yükümlülüğü karşılığındadır). |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça خرج kökü, merkezi Sami dillerinde kapalı bir huduttan dışarı fırlama, dışa akma veya ürün/haraç verme hatlarında temsil edilen bir semantik eksene dayanır. Klasik İbranicede aynı ses denkliğine tam olarak tekabül eden doğrudan bir kök biçimsel olarak ayrışmamışsa da, soydaş kök mantığı içeriden dışarıya taşma ve bedensel kabarmaları anlatan formlarla kesişir; nitekim Arapça harac (hastalık, çıban) ile İbranice h-r-y / h-r-r bağlamındaki tahliye tasvirleri semantik olarak yakındır. Süryanicede h-r-g kökü bazen sınır dışına çıkma, sapma veya dışarıya yönelik hareketle eşleşir. Güney Sami (Eski Güney Arapça / Sebece) yazıtlarında ise kök, araziden elde edilen mahsul, dışa ödenen pay ve vergi anlamında açıkça belgelenmiştir. Arapçada kök iki ana kolda yetkinleşmiştir: Biri bir şeyin içinden nufûz edip dışına çıkması (en-nukâz), diğeri ise iki zıt rengin (özellikle siyah ile beyazın) birbirini keserek dışarı vurması, beneklenmesidir. Kökün ilk fiziksel kullanımından türeyen "dışarıya ürün/hasılat verme" mantığı, daha sonra kurumsal vergi (harâc) ve askeri harekât (hurûc) manalarına evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Darlıktan genişliğe, içten dışa intikal ve iki zıt rengin açığa çıkması | Kökün asıl mihveri bir nesnenin kendi muhafazasını delerek dışarı çıkmasıdır; buradan toprak mahsulü, cerahat akıntısı ve renk zıtlığı türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Arapçası ve Süryanice paralel formlar | Sebece metinlerde tarımsal hasılat ve dışa ödenen pay; Süryanicede sınır aşma veya dışarı fırlama formları mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dışa hareket ve yarılma çekirdekleri | Mısır hiyerogliflerindeki ayrılma, dışarı taşma belirteçleriyle kavramsal paralellik kurulsa da doğrudan ses denkliği zayıftır. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, HALOT, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خرج | Anlamlı | Dışarı çıkmak, nufûz etmek | İç mekândan, örtüden veya potansiyelden dışarıya intikal etmek. | Hedef köktür; Kur'an'da 182 defa geçer. |
| خجر | Anlamlı | Eğrilik, yumuşaklık ve kıvrılma | Bir nesnenin veya bedenin dikliğini kaybedip eğrilmesi, hançerin eğri yapısı (hancer). | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt yönlü olarak sınır aşmayı değil içe doğru bükülmeyi bildirir. |
| رخج | Anlamlı | Yumuşaklık ve pürüzsüzlük | Sesin, yürüyüşün veya dokunun yumuşak ve gevşek olması hali. | Kur'an'da geçmez; sert bir çıkış yerine gevşeme bildirir. |
| رجخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilişinde müstakil bir kök kullanımı tespit edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez; fonetik olarak zayıf görülmüştür. |
| جخر | Anlamlı | Çukurlaşma, kokuşma ve içe çökme | Kuyunun genişleyip içinin oyulması veya bedenin içinin bozulup koku yayması. | Kur'an'da geçmez; dışarı çıkışın tersine çukurun derinleşmesini anlatır. |
| جرخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kayıtlarında mühmel (kullanılmayan) kombinasyon olarak geçer. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خرج | Merkez | Dışa intikal ve zuhur | Kapalı veya sınırlı bir mahalli yararak, bırakarak dışarıya çıkmayı ifade eder. | Mekân, durum, potansiyel ve ürün bakımından içten dışa geçişin ana köküdür. |
| برز | Komşu | Açığa çıkma ve meydanda görünme | Gizli veya örtülü olanın herkesin göreceği açık alana çıkmasını anlatır; içeriden ayrılma şartı aranmaz. | خرج darlığı ve muhafazayı terk etmeyi vurgularken, برز açık alanda görünür kılınmayı bildirir. |
| ظهر | Komşu | Görünür olma, üste çıkma | Bir şeyin gizlilikten kurtulup yüzeye çıkması veya üstünlük kazanmasıdır. | خرج bir mahfazadan kopuşu, ظهر ise mahiyeti ne olursa olsun belirgin hale gelmeyi ve baskınlığı ifade eder. |
| نفر | Komşu | Seferber olup topluca fırlama | Toplu olarak bir iş, savaş veya tebliğ için karargâhı terk edip atılmaktır. | خرج ferdi veya umumi bir intikal iken, نفر ani bir uyarılma ve harekete geçiş anlamı taşır. |
| صدر | Komşu | Kaynaktan ayrılıp geri dönme | Su kaynağından veya başlangıç noktasından doymuş ve işini bitirmiş olarak ayrılmaktır. | خرج herhangi bir sınırlı alandan çıkışı, صدر ise bir merkeze uğradıktan sonraki geri çekilmeyi bildirir. |
| دخل | Zıt | İçeri girme, dahil olma | Dışarıda bulunan bir nesnenin veya şahsın sınırlı bir alana nüfuz ederek içeri geçmesidir. | خرج kökünün her boyutta mutlak zıddıdır; alanı boşaltmanın tersine doldurmayı anlatır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خرج | Dışarı çıkmak, hasılat vermek | Kapalı hacmi terk etme, örtüden kurtulma ve verim sağlama yönlerini bir arada tutar. | Kesin |
| Latince | exire, emergere, producere | Dışarı gitmek, belirmek, ürün vermek | Exire salt mekânsal çıkışı, emergere örtüden belirmeyi, producere ise ürün verme/çıkarma vasfını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to exit, to emerge, to produce | Çıkmak, zuhur etmek, hasıl olmak | Exit fiziksel ayrılışı, emerge saklı durumdan belirmeyi, produce ise toprak ve emek hasılatı vermeyi ayrı ayrı karşılar. | Güçlü |
| Almanca | austreten, hervorgehen, hervorbringen | Dışarı adım atmak, zuhur etmek, meydana getirmek | Hervorgehen kökün felsefi olarak bir durumdan meydana çıkışını, austreten ise sınırın dışına geçişini tam verir. | Güçlü |
| Fransızca | sortir, émerger, produire | Dışarı çıkmak, su yüzüne çıkmak, üretmek | Sortir mekan intikalini, émerger örtüden sıyrılmayı, produire ise kökün harac ve hasılat yönünü karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَرَجَ / فَاخْرُجْ | Mekândan bedenen ayrılmak, hicret veya terk | Bir beldeden, saraydan veya meskûn mahalden korku veya emirle ayrılma bağlamı (Kasas 28:21; Ârâf 7:13). |
| أَخْرَجَكُمْ / خُرُوج | Ölümden sonra dirilmek, kabirlerden çıkış (Ba's) | Ahirette cesetlerin topraktan çıkarılması ve yeni bir hayata uyanış bağlamı (Kâf 50:11; Kâf 50:42; Rûm 30:25). |
| أَخْرَجَ / يُخْرِجُ | Bitkilerin ve rızıkların topraktan bitirilmesi | Allah'ın cansız topraktan rengârenk nebatat ve rızıklar çıkarması, tekvin bağlamı (En'âm 6:99; Tâhâ 20:53; Bakara 2:61). |
| يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ | Cehalet ve küfürden imana intikal (Hidayet) | Manevi darlık, körlük ve zulmetten aydınlığa ve tevhîde çıkarılma bağlamı (Bakara 2:257; Mâide 5:16). |
| خَرَاج / خَرْج | Ücret, karşılık, ayni veya nakdi bedel | Peygamberlerin tebliğ karşılığında istemediği mükâfat veya araziden devlete verilen vergi bağlamı (Mü'minûn 23:72; Kehf 18:94). |
| اسْتَخْرَجَ | Arayıp bulup dışarı çıkarmak | Saklı, gömülü bir şeyi araştırarak mahfazasından çekip alma bağlamı (Yûsuf 12:76; Kehf 18:82). |
| إِخْرَاج | Yurdundan sürgün edilmek | Müminlerin haksız yere yurtlarından ve mülklerinden cebren koparılması bağlamı (Hac 22:40; Bakara 2:84). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba's (diriliş), halk (yaratılış) ve Hâricîlik | İnsanın kabirden ve yokluktan varlığa çıkarılması; ayrıca meşru idareye isyan edip cemaat sınırından ayrılan Hariciler fırkası. | İtikadi sınırlardan ayrılma (hurûc ale'l-imâm) veya yokluk sınırından varlığa sevk edilme. |
| Fıkıh | Harâc vergisi, hapis/tahliye ve nikâhtan hurûc | Gayrimüslim tebaanın arazisinden alınan vergi (harâc); kadının izinsiz evi terk etmesi (huruç/nüşûz); ibadetten selâmla çıkış. | Mülkiyetin devlete verdiği meşru pay veya hukuki bağın sona erip dışına çıkılması. |
| Tefsir | Zulümâttan nûra intikal ve ba's tasvirleri | Âyetlerdeki zulümâttan nûra çıkarmanın hakiki mi mecazi mi olduğu; nebatatın çıkışı ile haşir arasındaki temsilî delillendirme. | Potansiyel ve karanlık boyuttan fiili ve aydınlık boyuta sıçrayışın ontolojik tefsiri. |
| Hadis | Cihad seferberliği ve fitne dönemleri | Ordunun sefere çıkışı (hurûc li'l-gazv), fitne fırkalarının zuhuru ve hasılatın tazminata bağlılığı kaidesi. | Harekete geçmek, mevziden fırlamak ve iktisadi hasılat elde etmek. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık mertebeleri ve hidayet | Karanlıktan aydınlığa geçiş | Sistemin kurtarıcı yönünü çalıştırır | İnsanın cehalet, günah ve şirk cenderesinden tevhid ufkuna çıkarılması varoluşsal bir kurtuluştur. | Kesin |
| İlmi | Potansiyelden fiile geçiş | Zuhur, istihraç ve deney | Gizli bilgiyi ve kanunu görünür kılar | Tabiatta saklı olan madenin veya zihindeki bilginin açığa çıkarılması (istihraç), ilmi keşfin esasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Otoriteye itaat ve hicret | Sınır ötesine geçiş / Meşruiyet | İktidar alanını belirler ve sınar | Zulüm merkezinden adalet yurduna hicret etmek veya haksız idareye boyun eğmeyip ayrılmak siyasi tavırdır. | Güçlü |
| İktisadi | Toprak mahsulü ve vergi | Harâc ve ayni hasılat | Dolaşımı ve kamu gelirini sağlar | Sisteme giren emeğin topraktan hasılat olarak çıkması ve bu gelirden kamuya pay (harâc) verilmesidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyon çıktısı (Output) ve faz geçişi | Bir kapalı sistemin veya girdiler kümesinin (Input), belirli bir işlemden geçtikten sonra sistem sınırını aşarak sonuç (Output) olarak tezahür etmesi ve maddenin hal değiştirerek (katıdan sıvıya/gaza) sınırını aşması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal mobilite ve yabancılaşma/dışlanma | Bireyin ait olduğu sosyal sınıftan, gettodan veya kurumdan ayrılarak yeni bir statü sahasına intikali yahut mevcut toplumsal düzenin dışına itilerek marjinalleşmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece "bir kapıdan veya binadan dışarı adım atmak" gibi sığ, gündelik bir fiziksel eyleme indirgenmesi; siyasi, iktisadi ve ontolojik boyutlarının unutulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | خرج Kur'an'da cansız toprağın diriltilerek nebat fışkırtması, insanın anne karnındaki karanlıklardan ve kabir toprağından hayata göz açması, bilginin ve zenginliğin ortaya dökülmesi gibi toptan bir "varlık ve kemal zuhuru"dur. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerdeki diriliş (ba's) delillerinin ve "karanlıklardan nûra çıkarma" ifadelerinin derin ontolojik dönüşüm boyutunun anlaşılamaması; harâc ve ihraç kavramlarının keyfi ve dar yorumlanarak ayetlerin toplumsal tasarımlarının ıskalanması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem kevni delillerini (tohumun çatlayıp bitkinin çıkışı, suyun kaynaması) hem de gaybi hakikatlerini (kabirlerden fırlayış, zulümattan nura intikal) aynı semantik çizgide birbirine bağlayan temel hareket eksenidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Öldükten sonra dirilişi (haşir ve neşir) anlatan âyetlerde, Allah'ın yaratma kudretini topraktan biten ürünlerle kanıtlayan tekvini âyetlerde ve zulüm gören müminlerin hicret/kurtuluş arayışını bildiren siyer bağlamlı âyetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın ve dirilişin yoktan rastgele bir sıçrama olmayıp, saklı ve örtülü bir tohumun potansiyelini tamamlayarak dışarı intikal etmesi kanununa dayandığını gösterir; böylece ahireti tabiattaki diriliş kanunlarıyla teyit eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir varlığın, nesnenin veya sıvının kapalı bir hacmi, kabuğu, toprağı veya bedeni delip yararak dış ortama intikal etmesi; iki rengin zıtlık oluşturarak dışarı vurmasıdır.
- Soyut anlamPotansiyel halinde veya karanlık bir örtü altında saklı olan mahiyetin, ilahi veya tabii bir sevk ile fiiliyata dökülmesi, görünürlük ve kemale ermesidir.
- Sistematik karşılıkKapalı sistemin girdilerini dönüştürerek dış dünyaya ürün, hasılat, meşru pay ve yeni bir varoluş seviyesi (çıktı) sunmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde içsel, kapalı veya örtük başlangıç uzayını; ise dışsal, açık ve tezahür etmiş varlık sahasını temsil eder. varlığı, başlangıç anında () iç uzayın bir alt kümesiyken, sınır aşma ve yarıp çıkma operatörü () vasıtasıyla nihai anda () dış uzaya intikal eder. Kümelerin kesişiminin boş küme olması (), çıkış eyleminin tamamlanmasıyla varlığın eski sınırlayıcı mahfazayı bütünüyle terk ettiğini ve yeni bir durum kazandığını matematiksel olarak ifade eder.