كرم
ك - ر - م
KÖK- 47 geçiş
- 46 ayet
- 20 sîga
- 13 sözlük
Üzüm salkımıdır. “Kerume” fiil olarak bol yağmur yağdı, yani iyi üzüm oldu manasında kullanılmaya başlanmıştır. Daha sonra iyi ve güzel oldu anlamı kazanmıştır. “İkram” etti de iyilik etti demektir. “İhsan” da iyilik ama daha çok manevi, ikram ise daha çok maddi iyiliktir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Üzüm salkımıdır. “Kerume” fiil olarak bol yağmur yağdı, yani iyi üzüm oldu manasında kullanılmaya başlanmıştır. Daha sonra iyi ve güzel oldu anlamı kazanmıştır. “İkram” etti de iyilik etti demektir. “İhsan” da iyilik ama daha çok manevi, ikram ise daha çok maddi iyiliktir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.877 harfالكاف والراء والميم معهما
ك ر م، ك م ر، ر ك م، م ك ر، ر م ك مستعملات كرم: الكَرَم: شرف الرجل. رجل كريمٌ وقوم كرَمٌ وكِرامٌ، نحو أديم وأدم، وعمود وعمد، وكثر ما يجيء فعل في جمع فعيل وفعول، قال الشاعر:
وأن يعدين إن كُسِيَ الجواري فتنبو العينُ عن كَرَمٍ عجاف
ورجل كُرامٌ: أي: كريم.
وتكرّم عن الشائنات، أي: تنزه، وأكرم نفسه عنها ورفعها.
والكَرامةُ: طبق يوضع على رأس الحب.
والكَرامةُ: اسم للإكرام، مثل
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.392 harfالكَرَمُ: ضدُّ اللؤم. وقد كَرُمَ الرجل بالضم فهو كَريمٌ، وقومٌ كِرامٌ وكُرَماءُ، ونسوةٌ كَرائِمُ. ويقال رجلٌ كَرَمٌ أيضاً، وامرأةٌ كَرَمٌ، ونسوةٌ كَرَمٌ. والكُرامُ بالضم، مثل الكَريمِ. فإذا أفرط في الكَرَم قيل كُرَّامٌ بالتشديد. وكارَمْتُ الرجل، إذا فاخرتَه في الكَرَمِ، فكَرَمْتُهُ أكْرُمُهُ بالضم، إذا غلبتَه فيه. والكَريمُ: الصَفوحُ. وكَرُمَ السحابُ، إذا جاء بالغيث. وأكْرَمْتُ الرجل أُكْرمُهُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.509 harfك ر م
كرم ، كمر ، ركم ، رمك ، مكر : مستعملات .
كرم : الكَرِيمُ : من صفاتِ الله عز وجل وأسمائه ، وهو الكثيرُ الخيرِ الجوادُ المنعمُ المفضِلُ .
وقال الله جل ثناؤه : ( أَوَلَمْ يَرَوْاْ إِلَى الاَرْضِ كَمْ أَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ ) ( الشعراء : 7 ) .
معنى الزَّوْجِ : النَّوْعُ ، والكَرِيمُ : المحمود فيما تحتاج إليه فيه ، المعنى من كل نوع نافع لا يثبته إلا رب العالمين .
وقال جل وعز
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.353 harf(باب الكاف والراء وما يثلثهما)
(كرز) الكاف والراء والزاء أصل صحيحٌ يدل على اختباءٍ وتستُّر ولِوَاذ، يقال: كارَزَ إلى المكان، إذا مال إليه واختبأ فيه. وأنشد:
* إلى جَنْب الشَّريعة كارزُ([1]) *
وكارَزَ [عن([2])] فلانٍ، إذا فرّ عنه واختبأ منه. وأمَّا الكُرْز فهو الجُوالِق؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخْبأ فيه الشيء. وقول رؤبة:
* كَالكُرَّزِ المربوطِ بينَ الأوتادْ([3]) *
فهذا فارسيٌّ معرب. يقولون:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.189 harf- الكرم إذا وصف الله تعالى به فهو اسم لإحسانه وإنعامه المتظاهر، نحو قوله: ﴿إن ربي غني كريم﴾ [النمل/40]، وإذا وصف به الإنسان فهو اسم للأخلاق والأفعال المحمودة التي تظهر منه، ولا يقال: هو كريم حتى يظهر ذلك منه. قال بعض العلماء: الكرم كالحرية إلا أن الحرية قد تقال في المحاسن الصغيرة والكبيرة، والكرم لا يقال إلا في المحاسن الكبيرة، كمن ينفق مالا في تجهيز جيش في سبيل الله، وتحمل حمالة ترقئ دماء قوم،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.086 harfك ر م
كرم علينا فلان كرامةً وله علينا كرامةٌ.
وأكرمه الله وكرّمه.
وأكرم نفسه بالتقوى وأكرمها عن المعاصي.
وهو يتكرّم عن الشوائن.
قال أبو حيّة: وإن أجلّ المكارم اجتناب المحارم وهم الأطيبون الأكارم.
وتقول: نعم وكرامةً أي وأكرمك إكراماً.
وأفعل ذلك وكرماً لك وكرمةً لك وكرمى لك.
وقلت لمدنيٍّ: رافع كريّي: محملي فقال: نعم وكرمتين.
وما منهم رجل يكرمك: يكون أكرم منك.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok14.275 harfالكَريم: من صفات الله وأَسمائه، وهو الكثير الخير الجَوادُ المُعطِي الذي لا يَنْفَدُ عَطاؤه، وهو الكريم المطلق. والكَريم: الجامع لأَنواع الخير والشرَف والفضائل. والكَريم. اسم جامع لكل ما يُحْمَد، فالله عز وجل كريم حميد الفِعال ورب العرش الكريم العظيم. ابن سيده: الكَرَم نقيض اللُّؤْم يكون في الرجل بنفسه، وإن لم يكن له آباء، ويستعمل في الخيل والإبل والشجر وغيرها من الجواهر إذا عنوا العِتْق، وأَصله
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR988 harf* ك ر م * * الكَرَمُ * بفتحتين ضد اللؤم وقد * كَرُمَ * بالضم * كَرَما * فهو * كَرِيمٌ * وقوم * كِرَامٌ * و * كَرَمَاءُ * ونسةٌ * كَرَائِمُ * ورجل * كَرَمٌ * أيضا وكذا المؤنث والجمع لنه مصدر و * الكُرَامُ * بالضم الكريم فإذا أفرط في الكرم قيل * كرَّامٌ * بالضم والتشديد و * الكَرِيمُ * الصفوح و * أكْرَمَهُ * يكرمه ويقال في التعجب ما أكرمه لي وهو شاذ لا يطرد في الرباعي قال الخفش وقرأ بعضهم { ومن يهن
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR26.622 harf| ( الكَرَمُ ، مُحَرَّكَةً ضِدُّ اللُّؤْمِ ) يَكُونُ | في الرَّجُلِ بِنَفسِه ، وإنْ لَمْ يَكُنْ له آباءٌ ، | ويُسْتَعْمَلُ في الخَيْلِ والإِبِلِ والشَّجَر ، | وغَيْرِها من الجَواهِرِ إِذَا عَنَوْا العِتْقَ | وأَصْلُه في النَّاسِ . قال ابنُ الأَعْرابِيّ : | كَرَمُ الفَرَسِ : أَن يَرِقَّ جِلْدُه ، ويَلِينَ شَعرُه ، | وتَطِيبَ رائِحَتُه . وقال بَعْضُهم : | ( ( الكَرَمُ : مِثلُ الحُرِّيَّةِ إلاَّ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.139 harfكَرُمَ
1 كَرُمَ ذ , inf. n. كَرَمٌ, It (a thing) was, or became, highly esteemed or prized or valued; excellent, precious, valuable, or rare: (Msb:) followed by عَلَيْهِ: see 1 in art. فجع. ― -b2- كَرُمَتْ أَرْضُهُ His land yielded increase of its seed-produce, (ISh, K,) and its soil became good, (ISh,) being manured; (ISh, K;) [or it was, or became, generous, or good; i. e., productive, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.863 harfكَرَمَ
كَرَمَ U ( n. ac. كَرْم 1 ),
a. Surpassed, excelled in generosity, in liberality.
كَرُمَ
كَرُمَ U ( n. ac. كَرَم 4 , كَرَمَة 4t , كَرَاْمَة 22t ),
a. Was generous, liberal, beneficent; was noble, illustrious; was highminded.
b. Rained much.
كَرَّمَ
كَرَّمَ II ,
a. Declared, called generous; honoured, exalted.
كَاْرَمَ
كَاْرَمَ III ,
a. Vied with in generosity.
أَكْرَمَ
أَكْرَمَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR45.418 harfكرم
كَرُمَ - يَكْرُمُ - كَرِيْم - كِرَام - أَكْرَم - الأكْرَم - أَكْرَمَ - يُكْرِمُ - إِكْرَام - ذُو الإِكْرَام - مُكْرَم
كَرُمَ - يَكْرُمُ + الكائن أو الشيء: ضد " هان - يهون ": يكون " كريماً ": يكون في منزلة عالية نسبة لغيره من حيث المكانة والقدرة والاستطاعة، فلا يحتاج لعون مادي أو معنوي من آخرين، ولا يكون تحت سيطرة وسلطة آخرين ضد رغباته
Sîgalar(20)
- كَرِيمٌCömert(فَعِيلٌ)×12
- كَرِيمٍCömert(فَعِيلٍ)×8
- كَرِيمًاCömert(فَعِيلًا)×4
- مُكْرَمُونَİkram edilenler(مُفْعَلُونَ)×3
- الْكَرِيمِCömert(الْفَعِيلِ)×2
- الْمُكْرَمِينَİkram edilenler(الْمُفْعَلِينَ)×2
- كِرَامًاCömertler(فِعَالًا)×2
- وَالْإِكْرَامِVe ikram etmek(وَالْإِفْعَالِ)×2
- أَكْرَمَكُمْEn cömertiniz(أَفْعَلَكُمْ)×1
- أَكْرَمَنِBana ikram etti(أَفْعَلَنِ)×1
Mücavir kökler43 mücavir (192 toplam)
- جلل
2 ortak ayet · Celle çul, yelken demektir
- رزق
7 ortak ayet · Üzüm demektir
- غفر
7 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- قرض
2 ortak ayet · Kırpıntı demektir
- أجر
5 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- عتد
2 ortak ayet · Hazırladık
- دبب
2 ortak ayet · Böcek demektir
- نبت
2 ortak ayet · Bitki
- برر
2 ortak ayet · Berr kara, burr buğday demektir
- مرر
2 ortak ayet · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
- ولد
3 ortak ayet · “Yavru” demektir
- رأي
6 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
Geçtiği ayetler(46)
أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ
Cömertİşte onlar; inanmışların kendileridir. Onlara Rabb’larının katından dereceler, mağfiret ve cömertçe verilmiş rızıklar vardır.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ
Cömertİman edip hicret edenler, Allah yolunda cihad edenler, barındıranlar ve yardım edenler; işte onlar, gerçek mü’minlerdir. Onlar için mağfiret ve cömertçe verilmiş rızıklar vardır.
… لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ
CömertOnların dedikodularını işitince; onlara haber yolladı. Onlar için yaslanacak yerler hazırladı ve onlardan her birine birer bıçak verdi. (Yusuf’a) : Çık karşılarına, dedi. Hepsi onu görünce kendisini çok büyüttüler. Ve ellerini kestiler. Dediler ki: Allah’ı tenzih ederiz. Haşa bu, bir beşer değildir, ancak çok şerefli bir melektir.
فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ
Cömertİman edip salih amel işleyenler için mağfiret ve cömertçe verilmiş rızık vardır.
الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَاتِ وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَاتِ أُولَئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ
CömertKötü kadınlar, kötü erkekler için; kötü erkekler de, kötü kadınlar içindir. İyi kadınlar, iyi erkekler için; iyi erkekler de, iyi kadınlar içindir. Bunlar; onların söylediklerinden uzaktırlar. Ve onlar için; mağfiret, cömertçe verilmiş bir rızık vardır.
قَالَتْ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ
CömertDedi ki: Ey ileri gelenler; gerçekten bana çok şerefli bir mektup bırakıldı.
… فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ
CömertNezdinde kitabdan bir bilgi bulunan da dedi ki: Gözünü açıp kapamadan ben, onu sana getiririm. Süleyman tahtı yanına yerleşivermiş görünce dedi ki: Bu, Rabbımın lutfundandır. Şükür mü yoksa küfür mü edeceğim diye beni sınamak içindir. Kim şükrederse; ancak kendisi için şükretmiş olur. Kim de küfrederse; muhakkak ki Rabbım; Gani’dir, Kerim’dir.
لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ
Cömertİman etmiş olup da salih amel işleyenleri mükafatlandırması için. İşte onlara mağfiret ve cömertçe verilmiş bir rızık vardır.
وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ
CömertAndolsun ki; onlardan önce Firavun kavmini de denemiştik ve onlara kerim bir peygamber gelmişti.
إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ
CömertŞüphesiz o; şerefli bir Kur’an’dır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كرم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جود, سخو, وهب |
| Zıt Kök | لأم |
| Çekirdek Özet 1 | Kendinde ve özünde asalete, verimliliğe ve üstün niteliğe sahip olma durumu; üzüm asması ve bol verimli yağmur |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın zâtî değerini yüceltme, karşılıksız ve şerefli lütufta bulunma, horlanmaktan ve alçalmaktan arındırma |
| Çekirdek Özet 3 | Şerefin soy ve zenginlikte değil takvada temellendiği, varoluşsal izzet ve ahlaki mükemmellik ekseni |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca maddi cömertliğe ve para harcamaya indirgeyerek varoluşsal şeref, haysiyet ve ontolojik asalet boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كر | Tekrar eden tazyik, bir noktaya yeniden dönme, zorlama ve yoğunlaşma hareketi; nitekim كرر kökünde geri dönüp saldırma, كرب kökünde boğazı sıkan gam ve yoğunluk, كرس kökünde üst üste yığılma, كره kökünde ise zorlayıcı baskıya karşı duyulan içsel direnç görülür | م | Çekirdekteki yoğunlaşma ve toplanma hareketine suyun akışkanlığını, cem edici bereketi ve kuşatıcı olgunluğu katarak varlığın özünde yoğunlaşmış bir asalet, bereket ve kesintisiz iyilik akışı meydana getirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir şeyi içine alma, koruma, lütuf ve ihsan için açılan veya verici olan el |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zirveyi, şerefi, üstünlüğü ve varlığın en seçkin katmanını temsil etme |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Kesintisiz akışı, bereket ve çokluğu, kaynağın dip diriliğini sağlama |
| كرم | İhsan elinin üstün bir şeref ve asalet makamından gürül gürül, tükenmez bir akışla yayılması | Kök, başat bir üstünlükten kaynaklanan ve avuçtan taşarcasına bereketle yayılan zâtî bir yetkinlik ve ihsan hareketini tasvir eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Üzüm asması (كرم), salkımları bol ve taneleri dizili verimli bağ çubuğu; ayrıca özü arı ve kusursuz olan at, tüyü yumuşak ve derisi ince safkan binek hayvanı ile bol yağmur bırakan bereketli bulut |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ebû Mihcen es-Sekafî kökü asma anlamında şöyle kullanır: إِذَا مِتُّ فَادْفِنِّي إِلَى أَصْلِ كَـرْمَةٍ / تُرَوِّي عِظَامِي بَعْدَ مَوْتِي عُرُوقُهَا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde soyunda veya ahlakında aşağılıktan uzak duran, zâtı itibarıyla övgüye değer olan kimse için kullanılmış; boynu süsleyen değerli gerdanlığa da كرم denilmiştir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça كرم kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde özellikle bağ, asma ve verimli bahçe sahasında ortak bir semantik zemine sahiptir. İbranicede kéremer / kérem (כֶּרֶם) ve Süryanicede kram / karmā (ܟܪܡܐ) biçimleri doğrudan üzüm bağını, meyve bahçesini ve bol mahsul veren tarımsal alanı ifade eder. Akadcada karānu biçiminde asma ve şarap anlamında belgelenen bu kök, Sami dünyasında ilkin ziraatın en kıymetli, en fazla emek isteyen ve en bereketli ürünü olan bağcılıkla ilişkilendirilmiştir. Arapçada kök, somut bağ ve asma anlamını korumakla birlikte, asmanın dallarındaki düzenli dizilimden, salkımın bolluğundan ve toprağın cömertliğinden hareketle soyut düzlemde ahlaki, ontolojik ve zâtî bir şeref, üstünlük ve lütufkârlık kavramına doğru genişlemiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كرم | Asma çubuğu ve bereketli bitkiden nefsin şerefine, alçaklıktan arınmışlığa ve ahlaki üstünlüğe geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice kérem, Süryanice karmā, Akadca karānu | Ortak Sami zemininde üzüm bağı, meyvelik ve bol verimli asma kavramı | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik tarım terimleri | Eski Mısır ve komşu havzalarda bağcılık ve bağ ürünleriyle ilgili leksikal paralellikler | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كرم | Anlamlı | Asalet, şeref ve cömertlik | Varlığın zâtında taşıdığı değer, asma ve bol ihsan | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| كمر | Anlamlı | Gizlemek, örtmek | Bir nesneyi veya organı örtüp içeri çekmek, örtü | Kur'an'da geçmez |
| ركم | Anlamlı | Üst üste yığmak | Bulutları veya eşyayı katman katman biriktirip yığmak | Kur'an'da geçer |
| رمك | Anlamlı | Bir yerde kalmak, boz renk | Bir mekânda çakılıp kalmak; boz-kül rengi hayvan tüyü | Kur'an'da geçmez |
| مكر | Anlamlı | Hile ve düzen kurmak | Gizlice plan yapmak, bir işi ustalıkla evirip çevirmek | Kur'an'da geçer |
| مرك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak tescil edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كرم | Merkez | Asalet ve şerefli lütuf | Varlığın zâtındaki kıymetten ve şereften doğan karşılıksız ihsan | Özünde kusursuzluk ve izzet barındıran iyilik |
| جود | Komşu | Cömertlik | Malı bolca ve esirgemeden verme; eylemin çokluğuna ve akıcılığına odaklanır | كرم zâtî asaleti vurgularken جود fiilin enginliğini gösterir |
| سخو | Komşu | Gönül genişliği ile verme | Gönülde hiçbir sıkıntı ve darlık hissetmeden kolaylıkla verme | كرم gibi zâtî üstünlükten ziyade nefsin rahatlığına dayanır |
| وهب | Komşu | Karşılıksız hibe | Bir bedel veya menfaat beklemeksizin mülkiyeti devretme | Hukuki ve fiili bağış yönü baskındır |
| لأم | Zıt | Alçaklık ve cimrilik | Nefsin düşüklüğü, tabiatın kötülüğü, hasislik ve şerefsizlik | كرم kökünün tam karşıtı olarak zâtî soysuzluk ve erdemsizlik |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كرم | Şeref ve asil lütuf | Varlığın özündeki değer, haysiyet ve karşılıksız lütufkârlık | Kesin |
| Latince | Nobilitas, Generositas | Asalet, soyluluk, cömertlik | Nobilitas kökün zâtî şerefini, generositas ise vericilik ve ruh büyüklüğünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Dignity, Generosity, Nobility | Haysiyet, cömertlik, asalet | Dignity zâtî kıymeti, generosity fiili cömertliği karşılar; her ikisi birlikte anlamı kuşatır | Güçlü |
| Almanca | Würde, Großmut, Edelmut | Haysiyet, yüce gönüllülük, asalet | Edelmut ruhsal asaleti, Würde ontolojik değeri taşır; yalnızca maddi harcamayı aşar | Güçlü |
| Fransızca | Noblesse, Générosité | Asalet, alicenaplık | Soylu tabiatı ve karşılık beklemeden yapılan büyük ihsanı anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كريم (İlahi Nitelik) | Sonsuz lütufkâr ve af sahibi | Allah'ın kullarına karşılıksız ihsanı, affediciliği ve zenginliği (Neml 27:40, İnfitâr 82:6) |
| كريم / كرام (Melek ve Elçi) | Şerefli, tertemiz, günahsız elçi | Vahyi taşıyan melekler veya tebliğ eden peygamberler (Abese 80:13-16, Tekvîr 81:19) |
| كريم (Rızık ve Karşılık) | Değerli, temiz ve onurlu mükâfat | Cennet nimetleri, eksilmeyen ve minnet altında bırakmayan rızık (Enfâl 8:4, Ahzâb 33:31) |
| قولا كريما | Onur kırıcı olmayan saygın söz | Anne babaya karşı hürmet dolu ve gönül alıcı konuşma tarzı (İsrâ 17:23) |
| مكرمون / أكرم | Değer verilen, yüceltilen insan | Allah katında takva ile kazanılan hakiki üstünlük ve izzet (Hucurât 49:13, Enbiyâ 21:26) |
| كرم (Tabiat ve Bitki) | Verimli, faydalı ve güzel çift | Yeryüzünde bitirilen her güzel ve bereketli bitki türü (Şuarâ 26:7, Lokmân 31:10) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve el-Kerîm ismi | Allah'ın ihsanının bir sebebe veya zorunluluğa dayanıp dayanmadığı, lütfun zâtîliği | Hak etmeyene de lütfeden, cezalandırmaktan vazgeçip bağışlayan mutlak irade |
| Fıkıh | Nafaka, ihsan ve köle azadı | Malların en kıymetlisi (كرائم الأموال) olan zekât mallarının durumu ve insana yapılacak ikram | Zekâtta malın en değerlisinin zorla alınmaması, mükellefin onurunun gözetilmesi |
| Tefsir | İnsanın yaratılışı ve meleklerin konumu | İnsanın üstün kılınması (تكريم) ve takvanın biricik asalet ölçüsü oluşu | Soy, kabile ve mal üstünlüğünün lağvedilerek ahlaki ve ontolojik değerin öne çıkarılması |
| Hadis | Ahlak ve cömertlik rivayetleri | Kişinin malını hak yolda sarf etmesi ve nefsin kötülüklerden uzak tutulması | Müminin şerefli duruşu, cimrilikten sakınması ve ziyafet ahlakı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Takvaya dayalı zâtî kıymet | İnsanın yaratılıştan gelen izzetini fark edip Rabbine yönelmesi | Soy bağına değil manevi arınmaya dayalı gerçek dindarlık üretir | Kesin |
| İlmi | Hakikatin değeri ve vahyî bilgi | Asil ve şerefli bilgi metni (قرآن كريم) | İnsanı cehaletin düşüklüğünden kurtarıp ilahi hakikatle yüceltme | Bilginin araçsallaşmasını önleyip kendi içinde bir değer olarak korunmasını sağlar | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal hiyerarşi ve liderlik | Liyakat ve ahlaki üstünlük | Soyculuk ve kabile asabiyetini yıkarak erdemli yönetimi kurma | Bütün insanları adalet zemininde onurlu birer fert olarak kabul eder | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve infak dolaşımı | Minnet altında bırakmayan temiz paylaşım | Zenginliği tahakküm aracı kılmaktan çıkarıp haysiyetli dolaşıma sokma | Verilen nimetin muhtacın haysiyetini ezmeden takdim edilmesini sağlar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek potansiyelli ve kararlı enerji durumu | Bir sistemin düşük enerjili ve verimsiz hâlden, en yüksek verimlilik ve minimum kayıpla iş üreten kararlı ve asal seviyeye erişmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İnsan onuru (human dignity) ve ahlaki sermaye | Hukuk ve etikte insanın salt insan olması hasebiyle devredilemez, araçsallaştırılamaz bir içkin değere sahip olması ilkesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | كرم kökünü yalnızca cepteki parayı dağıtmak, bahşiş vermek veya misafire çay-yemek ikram etmek gibi yüzeysel ve dar bir maddi lütfa indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da meleklerin günahsızlığı, vahyin eşsiz şerefi, arşın yüceliği, bitkilerin verimliliği ve insanın takva ile ulaştığı varoluşsal izzet gibi ontolojik ve ahlaki bütün boyutları kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın şerefini ve üstünlüğünü servet dağıtmaya veya harici etiketlere bağlayarak, zâtî ahlakı, haysiyeti ve ruhsal yetkinliği göz ardı etme yanılgısı |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunu ve ahlak felsefesini inşa eden anahtar bir kavramdır; insanın yeryüzündeki yerini zâtî bir şerefle temellendirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı ve meleklerin secde bağlamında (İsrâ 17:70), takva ile asalet dengesinin kurulduğu toplumsal ilkelerde (Hucurât 49:13) ve vahyin niteliğinde (Vâkıa 56:77). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cahiliye zihniyetinin soy, kabile ve mal çokluğuyla övünme anlayışını yıkar; gerçek üstünlüğün ve şerefin ancak takva ve ahlaki temizlikle kazanılabileceğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamÖzü temiz, verimli ve bol meyve veren üzüm asması; zâtında kusur bulunmayan safkan binek; bol ve faydalı yağmur yüklü bulut.
- Soyut anlamVarlığın içkin şerefi, zâtî değeri, alçaklık ve bayağılıktan tenzih edilmiş ahlaki üstünlük ile karşılıksız lütufkârlık.
- Sistematik karşılıkİnsanın fıtraten sahip kılındığı onurun takva ekseninde korunup yüceltilmesi ve mülkün bu haysiyet bilinciyle paylaşıma açılması sistemi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireyin veya sistemin net zâtî değerini ve izzet seviyesini temsil eder. yaratılıştan gelen temel insan onurunu ve fıtrî potansiyeli simgeler. zamana bağlı takva, arınma ve erdemli eylem yoğunluğunu ifade ederken bu çabanın değere dönüşüm katsayısıdır. ise alçaklık, hasislik ve bayağılaşma yönündeki sapmaları gösterir; bu sapmaların izzet düzeyinde yol açtığı erozyon katsayısıdır. Süreç boyunca takvanın baskın gelmesiyle değer fonksiyonu kâmil asalete ve gerçek şerefe erişir.