دفع
د - ف - ع
KÖK- 10 geçiş
- 9 ayet
- 8 sîga
- 13 sözlük
Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.596 harfباب العين والدّال والفاء معهما
ع د ف، د ف ع، ف د ع مستعملات ع ف د، د ع ف، ف ع د مهملات
عدف:
العَدُوفُ: الذَّواقّ.
والعَدْفُ: اليسيرُ من العَلَف. ما ذاقت الخيل عَدُوفاً، أي: لم يَلُكْنَ عوداً. قال:
إلى قُلُصٍ تظل مقلّدات أزمّتهُنّ ما يَعْدِفْنَ عودا
والعَدْفُ: نولٌ قليلٌ؛ أَصَبْنا عَدْفاً من مالِهِ. والعِدَفَةُ كالصَّنِفَةِ من قطعةِ ثوبٍ ونحو ذلك. ويُقالُ: بل العَدْفُ اشتقاقُه من العَدْفَةِ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR704 harfدَفَعْتُ إلى فلان شيئاً. ودَفَعْتُ الرجل فانْدَفَعَ. وانْدَفَعَ الفرس، أي أسرع في سيره، وانْدَفَعوا في الحديث. والمُدافَعَةُ: المماطلةُ. ودافَعَ عنه ودَفَعَ بمعنى. تقول منه: دافَعَ لاله عنك السوءَ دِفاعاً. واسْتَدْفَعْتُ اللهَ الأسواءَ، أي طلبتُ منه أن يَدْفَعَها عنِّي. وتَدافَعَ القومُ، أي دَفَعَ بعضُهم بعضاً. والدُفْعَةُ من المطر وغيره بالضم مثل الدُفْعَةِ. والدَفْعَةُ بالفتح: المرَّةُ الواحدة.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.876 harfباب العين والدال مع الفاء
عدف ، عفد ، فدع ، دفع : مستعملة .
عدف : أبو عبيد : العَدْف : الأكل . قال : وقال الأحمر : ما ذقت عَدُوفاً ولا عَلُوساً ولا أَلُوساً . وقال أبو حسّان : سمعت أبا عمرو الشيباني يقول : ما ذقت عَدوفاً ولا عَدُوفَة . قال : وكنت عند يزيد بن مَزْيَدْ الشيباني فأنشدته بيت قيس بن زهير :
ومُجَنَّبات ما يَذُقْن عَدُوفة
يَقْذفن المُهُرات والأمهارِ
بالدال ، فقال لي يزيد من مَزْيَد :
باب العين والدال مع الفاء عدف ، عفد ، فدع ، دفع : مستعملة . عدف : أبو عبيد : العَدْف : الأكل . قال : وقال الأحمر : ما ذقت عَدُوفاً ولا عَلُوساً ولا أَلُوساً . وقال أبو حسّان : سمعت أبا عمرو الشيباني يقول : ما ذقت عَدوفاً ولا عَدُوفَة . قال : وكنت عند يزيد بن مَزْيَدْ الشيباني فأنشدته بيت قيس بن زهير : ومُجَنَّبات ما يَذُقْن عَدُوفة يَقْذفن المُهُرات والأمهارِ بالدال ، فقال لي يزيد من مَزْيَد : صحَّفتَ يا أبا عمرو . وإنما هي عَذوفة بالذال . قال : فقلت له : لم أصحِّف أنا ولا أنت . تقول رَبيعة هذا الحرف بالذال ، وسائر العرب بالدال . أبو عبيد عن أبي زيد : العِدْفَة : ما بين العشرة إلى الخمسين وجمعها عِدَفٌ . قال شمر : وقال ابن الأعرابي مثله ، قال : والعَدَف : القَذَى . وقال الليث : العَدُوف : الذَوَاق اليسير من العَلَف . قال : والعِدْفة كالصَّنِفَة من قطعة ثوبٍ . وعِذْفَة كل شجرة : أصلها الذاهب في الأرض ، وجمعها عِدَفٌ . وأنشد : حَمَّال أثقالِ دِيَاتِ الثَأَى عن عِدَف الأصْل وكُرَّامِهَا قال : ويقال : بل هو عن عَدَف الأصل جمع عَدَفَة أي يلمّ ما تفرّق منه . ويقال : عَدَفَ له عِدْفَةً من ماله إذا قطع له قِطعة من ماله . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَدَف والعائر والغُضَابُ : أذى العين . وقال ابن السكيت : العَدْفُ الأَكْل يقال ما ذَاق عَدْفاً . والعَدَفُ القَذَى . عفد : أهمله الليث . وقال أبو عمرو : الاعتفاد : أن يُغلق الرجل الباب على نفسه ، فلا يَسأل أحداً حتى يموت جوعاً . وأنشد : وقائلةٍ ذا زمان اعتفادْ ومَن ذاك يَبْقى على الاعتفَادْ وقد اعْتَفَدَ يَعْتَفِدُ اعتِفاداً . وقال شمر : قال محمد بن أنس : كانوا إذا اشتدّ بهم الجوع وخافوا أن يموتوا أغلقوا عليهم باباً ، وجعلوا حَظِيرة من شجرة يدخلون فيها ليموتوا جوعاً . قال : ولقي رجل جارية تبكي فقال لها : مالك ؟ قلت : نريد أن نَعْتَفِد . قال : وقال النظّار بن هاشم الأسَديّ : صاحَ بهم على اعتِفَادٍ زمانْ مُعْتَفِدٌ قَطّاع بينِ الأقرانْ قال شمر : ووجدته في ( كتاب ابن بزرج ) : اعتقد الرجل بالقاف وآطم وذلك أن يغلق عليه باباً إذا احتاج حتى يموت . قال : ووجدته في ( كتاب أبي خَيرة ) : عَفَدَ الرجل وهو يَعْفِد . وذلك إذا صفّ رجليه فوثب من غير عَدْوٍ . دفع : قال الليث : الدَفْع معروف . يقول : دفع الله عنك المكروه دَفْعاً ، ودافع عنك دِفاعاً . قال والدَفْعَة : انتهاء جماعة قوم إلى موضع بمرّة . والدُّفْعَة ما دَفَعْتَ من سِقَاء أو إناء فانصبَّ بمرَّةٍ . وقال الأعشى : وسَافَتْ من دَمٍ دُفَعَا وكذلك دُفَع المطر ونحوِه . قال : والدُفَّاع : طَحْمة الموج والسيل . وأنشد قوله : جَوَاد يَفيض على المعتَفِين كما فاضَ يَمٌّ بُدُفَّاعِهِ وقال ابن شميل : الدوافع : أسافل المِيث حيث تَدْفَعُ في الأودية ، أسفلُ كل مَيْثاء دافِعَة . وقال الليث : الدَافِعَة : التَلْعَة تَدفَع في تلعَة أخرى من مسايل الماء إذا جرى في صَبب وحدور من حَدَبٍ ، فترى له في مواضع قد انبسط شيئاً أو استدار ثم دفع في أخرى أسفل منه ، فكلّ واحد من ذلك دَافِعَة . والجميع الدَوَافِع . قال : ومَجْرَى ما بين الدافعتين مِذْنَبٌ . وقال غيره : المَدَافِع : المجاري والمسايل . وأنشد ابن الأعرابي : شِيبِ المبارك مدروسٌ مَدَافِعُهُ هَابي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ قال شمر قال أبو عدنان : المدروس : الذي ليس في مَدْفِعِه آثار السيل من جدوبته . والموظوب : الذي قد وُظِبَ على أكله أي ديم عليه . وقال أبو سعيد : مدروس مَدَافِعُهُ : مأكول مافي أوديته من النبات . هابي المراغِ : ثائرٌ غُبَاره . شِيبٌ : بيضٌ . وقال الليث : الاندفاع : المضيّ في الأرض كائناً ما كان . وقال في قول الشاعر : أيها الصُلصُل المُغِذُّ إلى المَدْ فَعِ من نهر مَعقلٍ فالمذَارِ أراد بالمَدْفَع اسم موضعٍ . قال : والمُدَفَّع : الرجل المحقور الذي لا يُقْرَى إن ضاف ، ولا يُجْدَى إن اجتدى . ويقال : فلان سيّد قومه غير مُدَافَعٍ أي غير مزاحَمٍ في ذلك ولا مدفوع عنه . ويقال : هذا طريق يدفع إلى مكان كذا أي ينتهي إليه . ودُفِعَ فلان إلى فُلان أي انتهى إليه . ويقال غشيتْنا سحابة فدفَعْناها إلى بني فلان أي انصرفت عنا إليهم . والدافع : الناقة التي تَدْفع اللبَنَ على رأس ولدها ، إنما يكثر اللبن في ضَرْعها حين تريد أن تصنع . وكذا الشاة المِدفاع . والمصدر الدَفْعة . وقال أبو عبيدة : قوم يجعلون المفْكِه والدافع سواءً . يقولون : هي دَافِع بولد ، وإن شئت قلت : هي دافِع بلبن ، وإن شئت قلت : هي دافِع بضَرْعها ، وإن شئت قلت : هي دافِع وتسكت . وأنشد : ودافِع قد دَفَعَتْ للنَّتْجِ قد مَخضَتْ مَخَاض خَيْل نُتْجِ وقال النضر : يقال دفعت بلبنها وباللبن إذا كان ولدها في بطنها ، فإذا نُتِجت فلا يقال : دَفَعَتْ . وقال أبو عمرو : الدُفَّاع : الكثير من الناس ومن السير ومن جَرْي الفرس إذا تدافع جَرْيُه . وفرسٌ دَفَّاعٌ . وقال ابن أحمر : إذا صَلِيتُ بَدفَّاع له زَجَلٌ يُوَاضِخُ الشَدَّ والتقريب والخَبَبَا ويروى بدُفَّاعٍ يريد الفرس المتدافِع في جريه . وقال الأصمعي : بعيرٌ مُدَفَّعٌ : كالمُقْرم الذي يودَّع للفِحْلة فلا يُرْكَبُ ولا يُحْمَل عليه . وقال الأصمعي : هو الذي إذا أُتِي به ليحمل عليه . قيل : ادفع هذا أي دَعْه إبقاء عليه . وأنشد غيره لذي الرمّة : وَقَرَّبْنَ للأظعان كل مُدَفَّعِ قال : ويقال : جاء دُفَّاع من الرجال والنساء إذا ازدحموا فركب بعضهُم بعضاً . أبو زيد : يقال دَافَع الرجلُ أمرَ كذا وكذا إذا أولع به وانهمك فيه . ويقال دَافَع فلان فلاناً في حاجته إذا ماطله فيها فلم يقضها . وفي ( كتاب شمر ) قال أبو عمرو : المَدَافِع : مجاري الماء . وقال ابن شميل : مَدْفَع الوادي : حيث يدفع السيل وهو أسفله حيث يتفرّق ماؤه . وقال الأصمعي : الدوَافِع : مَدَافِع الماء إلى المِيث ، والميث تدفع إلى الوادي الأعظم . فدع : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الأفدع : الذي يمشي على ظهر قدميه . أبو نصر عن الأصمعي : هو الذي ارتفع أَخْمَص رجله ارتفاعاً لو وطىء صاحبُها على عصفورٍ ما آذاه قال : وفي رجله قَسَطٌ وهو أن تكون الرِجل ملساء الأسفل كأنها مَالَجٌ . وقال الليث : الفَدَعُ : مَيْل في المفاصل كلّها ، كأن المفاصل قد زالت عن مواضعها ، وأكثر ما يكون في الأرساغ . قال : وكلّ ظلِيم أفدَع ؛ لأن في أصابعه اعوجاجاً . وقال رؤبة : عن ضَعفِ أطنابٍ وسمْكٍ أَفْدَعَا فجعل السّمْك المائل أَفْدَع . وأنشد شمر لأبي زُبَيد : مُقَابَل الخَطْوِ في أَرْسَاغِهِ فَدَعُ قال : وأنشدني أبو عدنان : يومٌ من النَثْرة أو فَدْعَائِهَا يُخْرِج نَفْسَ العَنْزِ من وَجْعَائِهَا قال : يعني بفدعائها : الذراع تُخرج نَفْس العَنْز من شدّة القُرِّ . قال ابن شميل : الفَدَعُ في اليد : أنْ تراه يطأ على أم قِردَانِهِ فيشخص صدر خُفه ، جملٌ أفَدع وناقةٌ فَدْعاء . ولا يكون الفدع إلا في الرُسْغ جُسْأة فيه . وقال غيره : الفَدَع : أن يصطك كعباه ويتباعد قدماه يميناً وشِمالاً . قلت : أصل الفَدَع الميل والعَوَج ، فكيفما مالت الرِجْل فقد فَدِعَتْ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.900 harf(باب* الدال والفاء وما يثلثهما)
(دفق) الدال والفاء والقاف أصلٌ واحد مطَّردٌ قياسُه، وهو دفْع الشَّيء قُدُما. من ذلك: دَفَقَ الماءُ، وهو ماءٌ دافق. وهذه دُفْقَةٌ مِن ماء.
ويُحمَل قولُهم: جاؤوا دُفْقَةً واحدة، أي مرَّةً واحدة. وبعيرٌ أدفَقُ، إذا بانَ مِرْفَقاه عن جَنبَيه. وذلك أنَّهما إذا بانا عنه فقد اندفعا عنه واندفَقا. والدِّفَقُّ، على فِعَلٍّ، من الإبل: السريع. ومشى فلان الدّفِقَّى، وذلك
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR394 harf- الدفع إذا عدي بإلى اقتضى معنى الإنالة، نحو قوله تعالى: ﴿فادفعوا إليهم أموالهم﴾ [النساء/6]، وإذا عدي بعن اقتضى معنى الحماية، نحو: ﴿إن الله يدافع عن الذين آمنوا﴾ [الحج/38]، وقال: ﴿ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض﴾ [الحج/40]، وقوله: ﴿ليس له دافع *** من الله ذي المعارج﴾ [المعارج/2 - 3]، أي: حام، والمدفع: الذي يدفعه كل أحد (انظر: اللسان (دفع) ؛ والمجمل 2/330)، والدفعة من المطر، والدفاع من السيل.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.238 harfد ف ع
دفعته عني.
ودفعت في صدره.
ودفع الله عنك المكروه.
ودافع الله عنك أحسن الدفاع.
واستدفـع اللـه تعالـى الأسـواء.
ودفـع إليه مالاً.
ودفعته فاندفع.
ورجل دفوع ودفّاع ومدفع وهو مدفـع عـن المكـارم.
ودفعتـه فتدفـع.
وجـاؤا دفعـة.
وأعطـاه ألفاً دفعةً أي بمرة.
وانصبت دفعة من مطر.
ورأيت عليه دماً دفعاً.
وجاء الوادي بدفاع وهو السيل العظيم.
ومن المجاز: فلان مدقع
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.917 harfالدَّفْع: الإِزالة بقوّة. دَفَعَه يَدْفَعُه دَفْعاً ودَفاعاً ودافَعَه ودَفَّعَه فانْدَفَع وتَدَفَّع وتَدافَع، وتدافَعُوا الشيءَ: دَفَعَه كلّ واحد منهم عن صاحبه، وتدافَع القومُ أَي دفَع بعضُهم بعضاً. ورجل دَفّاع ومِدْفَع: شديد الدَّفْع. ورُكْن مِدْفَعٌ: قويّ. ودفَع فلان إِلى فلان شيئاً ودَفع عنه الشرّ على المثل. ومن كلامهم: ادْفَعِ الشرّ ولو إِصْبعاً؛ حكاه سيبويه. ودافَع عنه بمعنى دفَع، تقول منه:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR422 harf* د ف ع * * دَفَعَ * إليه شيئا و * دَفَعَهُ فانْدَفَعَ * وبابهما قطع و * انْدَفَعَ * الفرس أي أسرع في سيره واندفعوا في الحديث و * المُدَافَعةُ * المماطلة و * دَافَعَ * عنه و * دَفَع * بمعنى تقول منه * دَافَعَ * الله عنك السوء * دِفَاعاً * و * اسْتَدْفَعَ * الله الأسواء أي طلب منه أن يدفعها عنه و * تَدَافَعَ * القوم في الحرب أي دفع بعضهم بعضا و * الدُّفْعَةُ * من المطر وغيره بالضم مثل الدفقة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.116 harfدفعه ودفع إليه شيئا، ودفع عنه الأذى والشر، على المثل، كمنع، يدفع دفعا، بالفتح، ومدفعا، كمطلب: أزاله بقوة. ومنه قوله تعالى: ولولا دفع الله الناس ومن كلامهم: ادفع الشر ولو إصبعا، حكاه سيبويه. وشاهد المدفع قول متمم يرثي أخاه مالكا:
فقصرك إني قد شهدت فلم أجدبكفى عنه للمنية مدفعا وفي البصائر: إذا عدي الدفع بإلى اقتضى معنى الأمانة، كقوله تعالى: فادفعوا إليهم أموالهم وإذا عدي بعن اقتضى
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR20.739 harfدَفَعَهُ
1 دَفَعَهُ دفع دفعه دفعة , (S, Msb, K,) aor. دَفَعَ , (K,) inf. n. دَفْعٌ (Msb, K) and دَفَاعٌ (TA) and مَدْفَعٌ, (K,) [He impelled it, pushed it, thrust it, or drove it; and particularly, so as to remove it from its place; he propelled it; he repelled, or repulsed, it; he pushed it, thrust it, or drove it, away, or back;] he put it away, or removed it from its place, (Msb, TA,) by, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.293 harfدَفَعَ
دَفَعَ A ( n. ac. دَفْع 1 , مَدْفَع 17 , دَفَاْع 22 ),
a. Pushed or drove back, away; removed, repelled.
b. [ 'An ], Warded off, averted from, defended.
c. Poured, poured forth.
d. [ Ila or La ], Gave, delivered, restored, paid to.
دَاْفَعَ
دَاْفَعَ III ,
a. Deferred, put off, postponed.
b. see I (a) , ( b ).
تَدَاْفَعَ
تَدَاْفَعَ VI ,
a. Strove, struggled together, jostled
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.640 harfدفع
دَفَعَ - يَدْفَعُ - دَفْع - دافِع - دافَعَ - يُدافِعُ
دَفَعَ - يَدْفَعُ + كائن + شيئاً: يحركه بقوة مبعداً إياه: يحركه بقوة وزخم وشدة وبدفقة واحدة محولاً إياه عن مكان إلى مكان آخر ينتهي إليه: يدفع سيئة أو عدواً أو مالاً
دَفَعَ - يَدْفَعُ + كائن + شيئاً + بـِ شيء: يدفعه مستخدماً الشيء
﴿ادفع بالتي هي أحسن السيئة﴾: ادفع عنك السيئة باستعمال
Mücavir kökler72 mücavir (94 toplam)
- صمع
1 ortak ayet · Öğrenim yerleri
- هدم
1 ortak ayet · Öyleyse yıkıldı
- بدر
1 ortak ayet · Bedr dolunay demektir
- جالوت
1 ortak ayet · Câlut
- هزم
1 ortak ayet · Kırılmış kısalmış sopa demektir
- عفف
1 ortak ayet · Haramdan kaçınırlar
- ليس
2 ortak ayet · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
- بعض
2 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- أنس
3 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- بيع
1 ortak ayet · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
- خون
1 ortak ayet · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
- قتل
2 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
Geçtiği ayetler(9)
ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ
SavdırSen, kötülüğü en güzel ile sav. Onların nitelendirmekte olduklarını Biz, çok daha iyi biliriz.
وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ
Savdırİyilikle kötülük bir olmaz. Sen, fenalığı en iyi şekilde sav. O zaman göreceksin ki; seninle arasında düşmanlık bulunan kişi bile yakın bir dost gibi oluvermiştir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دفع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | درأ, منع, ردد |
| Zıt Kök | جلب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kuvvet uygulayarak öteye itmek, uzaklaştırmak ve yerinden savmak |
| Çekirdek Özet 2 | Zulmü, şerri ve fesadı dengeleyici bir güçle bertaraf etmek veya emaneti sahibine ulaştırmak |
| Çekirdek Özet 3 | Varlıkta ve toplumda çatışmayı adil karşıt güçler ve savunma mekanizmalarıyla dizginleme ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel şiddet ya da mali ödeme olarak daraltılıp, kötülüğü iyilikle savma ahlakı ile ilahi denge yasasının gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دف | İtme, fışkırma, bir tazyikle içten dışa doğru hareketlenme ve baskıyı giderme | ع | Boğazın derinliklerinden çıkan harfin sağladığı tazyik etkisiyle itme eylemi sertleşmiş; şerri, engeli veya hasmı kesin bir güçle savuşturma, hakkı sahibine kararlılıkla teslim etme manası belirginleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir engelin, eşiğin veya sınırın açılması ve bir taraftan diğerine geçiş imkânı |
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Dışarıya doğru boşalma, sınır hattından öteye fırlatılma ve açıklık bulma |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Bilinçli bir kaynak, denetim, kudret ve derin bir enerjinin dışa vurumu |
| دفع | Bilinçli bir merkezden (ع) kaynaklanan tazyik ile bir engeli veya eşiği (د) sınır hattının dışına (ف) doğru iterek alanı açma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi göğsünden veya önünden kuvvetle iterek uzaklaştırmak; selin önüne kattığı tortuları dalga dalga öteye savurması (ed-düffâ‘) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde avcı hayvanların yavrusunu parçaladığı yaban ineğinin döktüğü sağanak kanı kökün akma ve püskürme türeviyle anar: وسافتْ من دمٍ دُفَعا |
| Erken Arapça kullanım | Mûte Savaşı sonrasında Hâlid b. Velîd’in orduyu dağılmaktan ve helak olmaktan geriye çekerek kurtarmasını anlatan rivayette kök savunma ve savuşturma anlamında geçer: دافَع بالناس يوم مُوتةَ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça دفع kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde somut bir temas ve kuvvet uygulama eylemi olarak yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kökün fonetik denklik sınırları içinde doğrudan birebir kök formu nadir olmakla birlikte, kök içi tazyik ve dışarı atım dinamiği Güney Arap ve Habeşçe (Ge'ez) dillerinde itmek, ayakla basıp öteye savurmak, fırlatmak anlamlarıyla süreklilik gösterir. İbranicedeki dâhaf (דָּחַף) kökü ile fonetik ve semantik bir akrabalık sezilir; burada da ani bir kuvvetle yerinden oynatma ve uzaklaştırma esastır. Erken Sami tasavvurunda kök, bir canlının kendi yaşam alanını korumak üzere dış tehdidi bedensel tazyikle savuşturması ve taşkın suyun bentleri aşarak pislikleri kıyıya fırlatması sahnelerine dayanır; dildeki gelişiminde soyut hak teslimi ve ahlaki savunma çizgisine doğru genişlemiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دفع | Kuvvet uygulayarak uzaklaştırma, bir kaba dolan sıvının tazyikle boşalması veya hakkı sahibine iletme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice dāḥap̄ (דָּחַף), Süryanice d-ḥ-p | Hızla itmek, dürtmek, aceleyle öteye sürmek ve sıkıştırmak | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik d-f varyantları | Dışa doğru fışkırtma, basınçla yer değiştirme izleri | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دفع | Anlamlı | İtmek, savmak, teslim etmek | Bir nesneyi kuvvetle öteye itmek, zararı bertaraf etmek veya emaneti vermek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دعف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilişiyle mühmel bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| فدع | Anlamlı | Eklemin yerinden çıkması | Ayak veya el ekleminin burkulup eğrilmesi, biçim bozukluğu | Kur'an'da geçmez |
| فعد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilişiyle mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| عدف | Anlamlı | Az yemek, tatmak | Bir şeyden az miktarda almak, hafifçe yemek | Kur'an'da geçmez |
| عفد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-Ayn'a göre mühmel, bazı lügatlerde zayıf şaz kayıt | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دفع | Merkez | İtmek, savmak, iletmek | Güç ve tazyik uygulayarak bir şeyi yerinden öteye uzaklaştırmak veya doğrudan ulaştırmak | Merkez kavram |
| درأ | Komşu | Savmak, bertaraf etmek | Ansızın beliren veya üzerini örten bir şüpheyi, tehlikeyi sertçe yarıp defetmek | Hedef köke göre şüphe ve ani tehlikeyi defetmeye daha özgüdür |
| منع | Komşu | Engel olmak, tutmak | Bir şeyin olmasını baştan önlemek, koruma kalkanı oluşturup içeri sokmamak | Hedef kökte hareket ve itme varken burada durdurma ve erişimi kesme esastır |
| ردد | Komşu | Geri çevirmek, döndürmek | Gelen şeyi geldiği istikamete doğru aynen geri iade etmek | Hedef kökte herhangi bir yöne savurma varken burada kaynağına döndürme baskındır |
| جلب | Zıt | Çekmek, getirmek | Dışarıda olanı içeriye veya kendine doğru çekip getirmek | İtmenin ve uzaklaştırmanın tam zıddı olan çekme eylemidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دفع | İtmek, savmak, teslim etmek | Kuvvetle uzaklaştırma ve yöneltileni sahibine verme | Kesin |
| Latince | repellere, propellere | Geri püskürtmek, öne sürmek | Fiziksel itme ve defetmeyi karşılar; mali teslim boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | repel, ward off, hand over | Savuşturmak, püskürtmek, teslim etmek | Savunma ve teslim anlamlarını karşılar ancak kökün ontolojik denge derinliğini eksik bırakır | Güçlü |
| Almanca | abwehren, vertreiben, übergeben | Savuşturmak, kovmak, teslim etmek | Tehlikeyi bertaraf etme ve hakkı verme yönlerini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | repousser, écarter, remettre | Geri itmek, uzaklaştırmak, teslim etmek | Savma ve devretme anlamlarını verir; kökteki sürekli ilahi denge tonunu tam taşımaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ادْفَعْ | Kötülüğü güzellikle savmak | Ahlaki ve tebliğ bağlamında kabalığa ve zulme ihsan ile mukabele etme emri; Mü'minûn 23:96, Fussilet 41:34 |
| دَفْعُ | Toplumsal fesadı denge ile engellemek | Tarih felsefesi ve sosyolojik bağlamda Allah'ın insanları birbiriyle dizginleyip yeryüzünü ifsattan koruması; Bakara 2:251, Hac 22:40 |
| يُدَافِعُ | Himaye etmek ve korumak | Tevhid mücadelesinde Allah'ın müminlerin üzerinden saldırıları ve hileleri sürekli savuşturması; Hac 22:38 |
| دَافِعٌ | Azabı engelleyici güç | Kıyamet ve ahiret bağlamında gerçekleşecek olan ilahi azabı geriye itecek veya durduracak hiçbir gücün bulunmaması; Tûr 52:8, Meâric 70:2 |
| ادْفَعُوا / دَفَعْتُمْ | Malı ve hakkı teslim etmek | Hukuki ve muamelat bağlamında rüşdüne eren yetimlere mallarını tastamam ödeme ve devretme emri; Nisâ 4:6 |
| ادْفَعُوا | Düşmana karşı savunmak | Askeri ve fiili direnç bağlamında düşman saldırısını püskürtme veya mevziyi koruma çağrısı; Âl-i İmrân 3:167 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller ve kader | İlahi adaletin kötülüğü engellemesi, kulun fiillerindeki savuşturma kudreti ve afetin defi | Allah'ın şerri hayırla bertaraf etmesi ve inananları koruması |
| Fıkıh | Hukuk ve muamelat | Yetim malının teslimi (ed-def'), meşru müdafaa (def'u's-sâil) ve zararın giderilmesi (def'u'z-zarar) | Malın mülkiyetini fiilen devretme ve haksız saldırıyı orantılı güçle savma |
| Tefsir | Toplumsal yasalar | Yeryüzünün fesattan korunmasında güç dengesi yasası ve tebliğde ahlaki savuşturma | Karşıt kutupların birbirini frenlemesi ve kötülüğe en güzel karşılıkla mukabele |
| Hadis | Ahlak ve cihat | Belayı sadaka veya dua ile savuşturma, zayıfı ezilmekten ve tehlikeden çekip alma | Dua, sadaka ve gayret ile musibeti ve fitneyi uzaklaştırma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve akide | Savunma ve ihsan | Kötülüğü hayırla savma | Şirkin ve ahlaki bozulmanın en güzel erdemlerle bertaraf edilmesi | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve mantık | Nakz ve tenkit | Şüpheyi delille defetme | Yanlış önermelerin ve batıl iddiaların sağlam burhanlarla çürütülmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve düzen | Güç dengesi | Fesadı ve tahakkümü önleme | Tek bir gücün tiranlaşmasını engellemek üzere karşıt güçlerin birbirini dengelemesi | Kesin |
| İktisadi | Maliye ve emanet | İtfa ve devir | Emaneti hak sahibine ödeme | Yetimlerin ve hak sahiplerinin varlıklarının geciktirilmeksizin kendilerine aktarılması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Karşıt kuvvet ve itme momenti (Newton'ın 3. hareket yasası) | Bir cisme uygulanan kuvvete karşı oluşan zıt yönlü tepki kuvveti ve sistemin dengelenmesi; elektrikte aynı kutupların birbirini itmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Güçler ayrılığı ve meşru müdafaa | Sosyolojide ve siyasette iktidarın temerküzünü önleyen fren-denge sistemi; ceza hukukunda haksız saldırıyı savuşturma hakkı | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel bir çarpışma veya askeri savunma olarak görülmesi ya da sadece mali bir ödemeden ibaret sayılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; bireysel ahlakta kötülüğü iyilikle savuşturmayı, uluslararası düzende zulmün dengelenmesini ve hukukta hakkın sahibine iletilmesini kapsayan bütüncül bir nizam ilkesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki kötülüğü savma emrini pasif teslimiyet veya kör şiddet zannetmek; toplumların birbirini dengelemesi yasasını görmezden gelerek tek kutuplu tiranlıklara zemin hazırlamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ahlaki mücadele yöntemini (kötülüğü güzellikle savma) hem de toplumsal tarihin seyrini belirleyen güç dengesi kanununu tek bir kavramsal omurgada birleştirdiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cihat ve meşru müdafaa ayetlerinde, yetim hukuku ve mali emanet emirlerinde, tebliğ ve ahlak pasajlarında ve kıyamet azabının kaçınılmazlığını bildiren uyarılarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Barışın çatışmasız bir durağanlık olduğu yanılgısını düzeltir; toplumsal barış ve adaletin ancak haksızlığa karşı aktif bir savunma ve dengeleme mekanizmasıyla ayakta kalabileceğini ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi veya engeli basınç ve kuvvet uygulayarak yerinden öteye itmek, fışkırtmak veya bir hakkı doğrudan karşı tarafa ulaştırmak.
- Soyut anlamŞerri, haksızlığı ve fesadı zıddı olan adil bir kuvvet veya ahlaki ihsan ile savuşturarak varoluşsal dengeyi koruma prensibi.
- Sistematik karşılıkSistemin yozlaşmasını engelleyen karşıt güç dinamizmi, negatif geri besleme mekanizması ve emanetin sahibine eksiksiz aktarımı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde dışarıdan gelen bozucu veya saldırgan etki kuvvetini, bu bozucu kuvvete karşı uygulanan meşru savunma, ahlaki ihsan ve dengeleyici karşıt kuvveti temsil eder. Bu iki kuvvetin dengelenmesi neticesinde sistemdeki fesat ve entropi değişimi sıfıra eşit veya sıfırdan küçük hale gelerek yeryüzündeki nizam ve adaletin korunması sağlanır.