ذكو

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ذ-ك-و1 sîga, 35 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ذبحخمصلحمذَكَّيْتُمْذكوخنقنطحجنفتممخنزردمم

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 35

▶ Ağı aç (3B)

ذكو

ذ - ك - و

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 5 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Kestiniz

Notlarım

Sözlükler(5)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR900 harf
الكاف والذال و"وايء" معهما ك ذ ا، ك و ذ، ذ ك و مستعملات كذا: كذا وكذا: الكاف فيهما للتشبيه. وذا إشارة، وتفسيره في باب الذال. كوذ: الكاذَتان من فخذي الحمار في أعلاهما، وهما في موضع الكي من جاعرتي الحمار: لحمتان هناك مُكْتَنزتانِ بين الفخذين والورك. وشملة مُكَوَّذة، إذا بلغت الكاذة. ذكو: الذَّكيُّ من قولك: قلب ذكيٌّ، وصبي ذكيٌّ، إذا كان سريع الفطنة. ذَكِي يَذْكَى ذَكاء، وذكا يذكو ذكاءً. وأذكيتُ
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.227 harf
: ( و ( *!ذَكَتِ النَّارُ ) *!تَذْكو ( *!ذُكُوّاً ) كعُلُوَ ؛ كما في المُحْكَم ؛ ( *!وذَكاً ) بالقَصْرِ ؛ وعليه اقْتَصَرَ الجَوهرِيُّ ؛ ( *!وذَكاءً بالمدِّ ) ، وهذه ( عن الزَّمَخْشريّ ) وَحْده ، ودَلِيلُه الحدِيثُ في ذِكْرِ النارِ : قَشَبَني رِيحُها وأَحْرقَني *!ذَكاؤها ؛ ( *!واسْتَذْكَتْ ) ، عن ابنِ سِيدَه : ( اشْتَدَّ لَهَبُها ) ؛ وفي الصِّحاحِ : اشْتَعَلَتْ ؛ ( وهي *!ذَكِيَّةٌ ) ، بالتَّخفيفِ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR13.046 harf
ذَكَتِ النَّارُ 1 ذَكَتِ النَّارُ ذ , (S, K, &c.,) aor. تَذْكُو, (S,) inf. n. ذَكًا (S, Mgh, K, &c.) and ذَكَآءٌ accord. to Z (K) and ذُكُوٌّ, (M, K, TA,) like عُلُوٌّ; (TA; [accord. to the CK ذَكْوٌ; and so accord. to the MA, as well as ذُكُوٌّ and ذَكًا;]) and ↓ استذكت; (K;) The fire blazed, or flamed; burned up; or burned brightly or fiercely: (S:) or blazed, or flamed, vehemently, or
Maddenin bağlantısı

ذَكَتِ النَّارُ 1 ذَكَتِ النَّارُ ذ , (S, K, &c.,) aor. تَذْكُو, (S,) inf. n. ذَكًا (S, Mgh, K, &c.) and ذَكَآءٌ accord. to Z (K) and ذُكُوٌّ, (M, K, TA,) like عُلُوٌّ; (TA; [accord. to the CK ذَكْوٌ; and so accord. to the MA, as well as ذُكُوٌّ and ذَكًا;]) and ↓ استذكت; (K;) The fire blazed, or flamed; burned up; or burned brightly or fiercely: (S:) or blazed, or flamed, vehemently, or intensely: (K:) or blazed, flamed, or burned up, completely; agreeably with the primary signification of the root, which is “ completeness. ” (Mgh.) ― -b2- ذَكَا المِسْكُ The mush gave forth odour, or fragrance; (MA;) [or a strong, or pungent, odour; for] the primary signification of ذَكًا in relation to odour is the being strong, [or pungent,] in sweetness or in fetidness. (TA.) ― -b3- ذَكِىَ, aor. يَذْكَى; (S, Msb, K) and ذَكَا, (Msb, K,) aor. يَذْكَى, (K,) or يَذْكُو; (Msb;) and ذَكُوَ, (MA, K,) aor. يَذْكُو; (K;) all three mentioned by ISd; (TA;) inf. n. ذَكَآء; (S, MA, K, * TA; [in my copy of the Msb, the inf. n. of the first is said to be ذَكًى; but this is app. a mistranscription; or the author perhaps held ذَكًى, more properly written ذَكًا, to be the inf. n.; for he says that ذَكِىَ is of the class of تَعِبَ, of which the inf. n. is تَعَبٌ, and afterwards mentions ذَكَآءُ as though he held this to be a simple subst.;]) said of a man, (S, Msb,) He was, or became, sharp, or acute, in mind, (S, TA,) with quickness of perception, and of intelligence, understanding, sagacity, skill, or knowledge: (TA:) or quick of understanding, (Msb, K,) or intelligence, sagacity, skill, or knowledge: (K:) or quick of perception, and sharp, or acute, in understanding: (Er-Rلghib, TA:) or quick in drawing conclusions. (TA. [See ذَكَآءُ, below.]) [Also, app., said of a camel, and the like, meaning He was, or became, sharp in spirit. See ذَكِىٌّ.] -A2- [ذَكَا seems to have been also used by some as meaning He (a beast) was, or became, legalty slaughtered; and consequently, legally clean: or to have been supposed to have this signification. ― -b2- And hence,] أَيُّمَا أَرْضٍ جَفَّتْ فَقَدْ ذَكَتْ means (assumed tropical:) Whatever ground has become dry, it has become clean, or pure: but [Mtr, after mentioning this, adds,] I have not found it in the lexicons. (Mgh. [See also ذَكَاةٌ, below.])

ذكّى النَّارَ 2 ذكّى النَّارَ ذ , (T, Msb, K,) inf. n. تَذْكِيَةٌ, (S, TA,) He made the fire to blaze or flame, to burn up, or to burn brightly or fiercely; (T, S, K;) as also ↓ اذكاها: (S, K:) or he supplied the fire fully with fuel: (Msb, TA:) and السِّرَاجَ ↓ اذكى He lighted the lamp. (Har p. 53.) ― -b2- [ذكّى العَقْلَ, and ذكّى alone, said of a medicine &c., It sharpened the intellect.] -A2- ذكّى, (Mgh, Msb,) inf. n. as above, (S, Mgh, Msb, K,) He slaughtered (S, Mgh, Msb, K) an animal, (Mgh,) or a camel and the like, (Msb,) in the manner [prescribed by the law,] termed ذَبْحٌ, (S, Mgh, K,) i. e., (Mgh, K,) in the manner termed ذَكَاةٌ [q. v. infrà]. (Mgh, Msb, K.) The proper signification of التَّذْكِيَةُ is The causing the natural heat to pass forth: but it is peculiarly applied in the law to signify the destroying of life in a particular manner, exclusive of any other manner. (Er-Rلghib, TA.) اـِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ, in the Kur [v. 4], means Except that whereof ye shall attain to the ذَكَاة [or slaughter in the manner prescribed by the law] (Bd, Msb, TA) said of a man, (S,) He became old, or advanced in age, (S, K,) and big-bodied, or corpulent: (K:) [or he attained to full growth or age: said of a man, and of a horse and the like:] see ذَكَآءٌ, last sentence. [See also مُذَكٍّ, below.])

4 أَذْكَوَ see 2, in two places. ― -b2- [Hence,] أَذْكَيْتُ الحَرْبَ (assumed tropical:) I kindled war. (TA.) ― -b3- أَذْكَيْتُ عَلَيْهِ العُيُونَ I sent against him the scouts. (S.)

10 اـِسْتَذْكَوَ see 1, first sentence. ― -b2- [Hence, app.,] استذكى الفَحْلُ عَلَى الأُنْثَى (assumed tropical:) The stallion pressed vehemently upon the female. (TA.)

ذَكًا ذَكًا ذ an inf. n. of 1; The blazing, or flaming, &c., of fire. (S, K, &c. [See 1, first sentence.]) ― -b2- See also ذُكْوَةٌ. -A2- And see ذَكَاةٌ.

ذَكٍ ذَكٍ ذ a possessive epithet: (ISd, TA:) you say نَارٌ ذَكِيَةٌ, (K, TA,) without teshdeed, (TA, [in the CK ذَكِيَّةٌ,]) A fire blazing, or flaming, &c. (K, TA.)

ذَكَاةٌ ذَكَاةٌ ذ : see ذُكْوَةٌ. -A2- [Also] a subst. (Mgh, Msb, TA) syn. with تَذْكِيَةٌ (Mgh, Msb, K, TA) as signifying ذَبْحٌ [i. e. The slaughter of an animal for food in the manner prescribed by the law]; (Mgh, K, TA;) as also ↓ ذَكًا, (K, TA, [in the CK ذَكاء,) which is likewise said to be a simple subst.: (TA: [in the TK, ذَكًا and ذَكَاةٌ are both said to be inf. ns., of which the verb is ذَكَا, signifying ذَبَحَ; but this I do not find in any lexicon of authority:]) it is satisfactorily performed by the severing of the windpipe and gullet, as is related on the authority of Ahmad [Ibn- Hambal], or, as is also related on his authority, by severing them an also the وَدَجَانِ, [or two external jugular veins], less than which is not lawful; or, accord to A boo-Haneefeh, the severing of the windpipe and gullet and one of the ودجان; or, accord. to Mلlik, the severing of the أَوَدَاج [or external jugular veins] though it be without the severing of the windpipe. (Msb.) The saying ذَكَاةُ الجَنِينِ ذَكَاةُ أُمِّهِ is for ذَكَاةُ الجَنِينِ هِىَ ذَكَاةُ أُمِّهِ [The legal slaughter of the fœtus, or young in the belly, it is the legal slaughter of its mother]: (Msb, TA:) or it is an instance of the transposition of the inchoative and enunciative, (Mgh, Msb,) its implied meaning being ذَكَاةُ أُمِّ الجَنِينِ ذَكَاةٌ لَهُ [The legal slaughter of the mother of the fœtus, or young in the belly, is a legal slaughter of it also; so that the latter, like the former, may be lawfully eaten]; (Msb;) i. e., when she is legally slaughtered, it is legally slaughtered: (TA:) the use of the accus. case (Mgh, TA) in the like thereof, (Mgh,) [or] in the phrase ذكاة امّه, [i. e., the saying ذَكَاةَ أُمِّهِ,] is a mistake. (Mgh, TA.) ― -b2- Hence the saying of Mohammad Ibn-El-Hanafeeyeh, ذَكَاةُ الأَرْضِ يُبْسُهُا (assumed tropical:) [The cleanness, or purity, of the ground is its becoming dry]; i. e., when it becomes dry from the moisture of uncleanness, it becomes clean, like as a beast becomes clean by means of legal slaughter. (Mgh. [See also 1, last sentence.])

ذُكْوَةٌ ذُكْوَةٌ ذ , (T, TA, &c.,) with damm, not ذَكْوَةٌ as the text of the K indicates it to be (TA) [and as it is written in the copies thereof], and ذُكْيَةٌ, (S, TA,) also with damm, (TA,) [in the copies of the K ذَكْيَة,] What is thrown upon the fire, (T, S, K, *) of firewood, or of camel's or similar dung, (T,) to make it blaze, or flame, or burn up, or burn brightly or fiercely. (S, K.) ― -b2- Also the former, A blazing, or flaming, coal of fire; and so ↓ ذَكًا, (K, TA,) with the short ا, on the authority of IDrd; [in the CK ذَكَاء;] or, as in the M, ↓ ذَكَاةٌ. (TA.)

ذَكْوَانٌ ذَكْوَانٌ ذ A kind of trees: n. un. with ة: (IAar, TA:) the pl. of the latter is ذَكَاوِينُ, and signifies small [trees of the kind called] سَرْح [q. v.]. (M, K, TA. [In the CK, السَّرْج is erroneously put for السَّرْح.])

ذَكَآءُ ذَكَآءُ ذ Sharpness, or acuteness, of mind, (S, Msb, TA,) with quickness of perception, and of intelligence, understanding, sagacity, skill, or knowledge: (TA:) or completeness of intelligence, with quickness of apprehension: (Msb:) or quickness of intelligence, understanding, sagacity, skill, or knowledge: (K:) or quickness of perception, and sharpness, or acuteness, of understanding: thus applied, it is like the phrase فُلَانٌ شُعْلَةُ نَارٍ: (Er-Rلghib, TA:) or quickness in drawing conclusions. (TA. [See ذِهْنٌ: and see also 1.]) [It app. signifies also Sharpness of spirit; as a quality of a camel and the like. See ذَكِىٌّ.] ― -b2- Also Age: (S, K:) or full, or complete, age: so says Mbr in the “ Kلmil: ” (TA:) contr. of فَتَآءٌ: (Ham p. 217:) accord. to Az, its primary signification, universally, is a state of completeness: and الذَّكَآءُ فِى السِّنّ means completeness of age: accord. to Kh, it means the age of completeness of strength, [app. in a horse, or any solid-hoofed animal, for he says that it is] when a year has passed after the قُرُوح [or finishing of teething]: (TA:) or ذَكَآءُ السِّنِّ means the utmost term of youthfulness; from the primary signification of the root, which is “ a state of completeness. ” (Mgh.) Hence the saying of El-Hajjلj, فُرِرْتُ عَنْ ذَكَآءٍ [I have been examined as to age; app. meaning (assumed tropical:) my abilities have been tested and proved]: and بَلَغَتِ الدَّابَّةُ الذَّكَآءَ The beast attained to [fulness of] age (S, TA.) [Hence, also,] one says, فَتَآ فُلَانٍ كَذَكَآءِ فُلَانٍ and فُلَانٍ ↓ كَتَذْكِيَةِ [The youthfulness of such a one is like the fulness of age of such a one], i. e., the prudence, or discretion, of such a one notwithstanding his deficiency of age is like the prudence, or discretion, of such a one with his fulness of age. (Ham p. 217.)

ذُكَآءُ ذُكَآءُ ذ , imperfectly decl., The sun: (S, K:) determinate, and not admitting the article ال: you say, هٰذِهِ ذُكَآءُ طَالِعَةٌ [This is the sun rising]: (S:) derived from ذَكَتِ النَّارُ. (TA.) ― -b2- Hence, (S,) اِبْنُ ذُكَآءَ The dawn, or daybreak: (S, K:) because it is from the light of the sun. (S.) Homeyd says, [or, accord. to some, Besheer Ibn-En-Nikth, as in one of my copies of the S, in art. كفر,] فَوَرَدَتْ قَبْلَ انْبِلَاجِ الفَجْرِ وَابْنُ ذُكَآءَ كَامِنٌ فِى الكَفْرِ [And she, or they, came to the water before the bright shining of the daybreak, while the dawn lay kid in the darkness of night]. (S.)

ذَكِىٌّ ذَكِىٌّ ذ , applied to musk, and so ذَكِيَّةٌ, (K, TA,) for مِسْكٌ, as is said by IAmb, is both masc. and fem., and so is عَنْبَرٌ, (TA,) and ↓ ذَاكٍ, Diffusing odour: (K:) or having a strong [or pungent] odour. (TA. [See 1, second sentence.]) You say also رَائِحَةٌ ذَكِيَّةٌ A sharp [or pungent, or a strong,] odour [whether sweet or fetid]; syn. حَادَّةٌ. (K in art. حد.) ― -b2- Applied to a man, Having the attribute, or quality, termed ذَكَآء, (S, Msb, K,) as meaning sharpness, or acuteness, (S, Msb,) or quickness, (K,) of mind, (S, Msb,) or of intel-ligence, &c.: (K, TA, &c.:) pl. أَذْكِيَآءُ. (Msb, TA.) It is also, sometimes, applied to a camel [or the like, as meaning Sharp in spirit: see فُؤَادٌ]. (TA.) -A2- Also i. q. ذَبِيحٌ [meaning Slaughtered in the manner prescribed by the law, termed ذَبْحٌ and ذَكَاةٌ]: (K:) it is of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ: (Msb:) and [therefore] you say شَاةٌ ذَكِىٌّ, meaning [a sheep, or goat, slaughtered in the manner above mentioned; and also,] to whose ذَكَاة [or slaughter in that manner] one has attained [while life yet remained therein: see 2]: (Mgh, Msb:) ذَكِيَّةٌ [as its fem.] is extr. [like ذَبِيحَةٌ]. (TA.) ― -b2- Hence, جِلْدٌ ذَكِىٌّ (tropical:) A skin stripped from an animal that has been slaughtered in the manner mentioned above. (Mgh.)

ذَاكٍ ذَاكٍ ذ : see the next preceding paragraph.

مُذْكٍ مُذْكٍ ذ ; and the fem., مُذْكِيَةٌ: see the following paragraph, in three places.

مُذَكٍّ مُذَكٍّ ذ , applied to a man, (TA,) Old, or advanced in age, and big-bodied, or corpulent: (K, TA:) [or full-grown, or of full age: see ذَكَآءٌ:] or an old man, but only such as is much experienced and disciplined: (Er-Rلghib, TA:) and accord. to ISd, anything [i. e. any animal] old, or advanced in age: by some especially applied to a solid-hoofed animal; and said to mean one that has passed the قُرُوح [or finishing of teething] by a year: (TA:) or مَذَاكٍ, (S, K, TA,) which is its pl., (S, TA,) [(like as مُذَكِّيَاتٌ is pl. of the fem.,) and also pl. of its syn. ↓ مُذْكٍ,] signifies, applied to horses, (S, K, TA,) of generous race, advanced in age, (TA,) that have passed a year, or two years, after their قُرُوح: (S, K, TA:) the sing. is like مُخْلِفٌ applied to a camel: (S, TA:) or مُذَكٍّ signifies a horse of full age and of complete strength; as also ↓ مُذْكٍ: (Ham p. 217:) or a horse whose run becomes spent (يَذْهِبُ), and [then, but not before he has exhausted his power,] stops. (TA.) It is said in a prov., جَرْىُ المُذَكِّيَاتُ غِلَابٌ [The running of the horses that have attained to their full age and strength is a contending for superiority]: (Meyd, and so in some copies of the S:) it may mean that the horse in this case contends for superiority with him that runs with him; or that his second run is always more than his first, and his third than his second: (Meyd:) or, as some relate it, غِلَآءٌ; (Meyd, and so in other copies of the S in this art., and in the S and K in art غلو;) meaning that the running of such horses is several bowshots: (Meyd, and S and K in art. غلو:) it is applied to him who is described as entering into contests for excellence with his compeers. (Meyd.) ― -b2- [Hence,] ↓ سَحَابَةٌ مُذْكِيَةٌ, (K,) or, as in the Tekmileh, مُذَكِّيَةٌ, (TA,) (assumed tropical:) A cloud that has rained time after time. (K, TA.)

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR215 harf
ذَكَا ذَكَا U ( n. ac. ذَكًا [ 4A ] , ذَكَآء [ 22A ] , ذُكُوّ ذُكُوّ [ 27 ] ), a. Blazed, flamed up. b. ( n. ac. ذَكًا [ 4A ] , ذَكَاة [ ذَكَو 4tA ]), Cut the throat of, slaughtered ( animal ). c. see infra.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok17.300 harf
ذكو ذَكَا - يَذْكُو - ذَكَّى - يُذَّكِّي ذَكَا - يَذْكُوْ + الكائن أو الشيء: يتصف بأنه " ذَكِيّ ": يكون تام صفات الطيب والحسن والجود والقبول، بالطعم أو الرائحة أو المنظر أو البناء والتركيب ذَكَّى - يُذَّكِّي: على وزن " فَعَّلَ " من " ذَكَا - يَذْكُو ": جعله " يَذْكُو " على وجه التكرار والشدة: جعله يطيب ويحسن بشكل أكيد وتام {حرمت عليكم الميتة
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler35 mücavir (46 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. خنق

    1 ortak ayet · Haneke (Kef) çene demektir

  2. نطح

    1 ortak ayet · Ve toslanan

  3. وقذ

    1 ortak ayet · Ve vurularak öldürülen

  4. جنف

    1 ortak ayet · Ecnef kambur demektir

  5. خمص

    1 ortak ayet · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…

  6. زلم

    1 ortak ayet · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir

  7. خنزر

    1 ortak ayet · Domuz

  8. كمل

    1 ortak ayet · Tam

  9. هلل

    1 ortak ayet · Boğazlandı

  10. ردي

    1 ortak ayet · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir

  11. ذبح

    1 ortak ayet · Zebih kesilmiş hayvan demektir

  12. دمم

    1 ortak ayet · Ve kan

Geçtiği ayetler(1)

  1. … وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ …

    KestinizÖlü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökذكو
YapıÜçlü
Özel DurumNakıs (lâmü'l-fiili illetli)
Bağlamsal Yakın Köklerذبح, نحر, طهر
Zıt Kökميت
Çekirdek Özet 1Ateşin tutuşup parlaması, hararet ve keskinliğin kemale ermesi, canın ve kuvvetin yetkinleşmesi.
Çekirdek Özet 2Hayvanın henüz canlılığı devam ederken usulünce boğazlanarak kanının akıtılması ve etinin arındırılması.
Çekirdek Özet 3Haram ve murdar olan biyolojik atıktan, meşru ve arınmış helal gıdaya geçişi sağlayan şer‘î sınır.
Kritik Hata RiskiTezkiyenin yalnızca mekanik bir kesim eylemi sayılarak, can henüz çıkmadan önceki canlılık şartının ve arındırma gayesinin göz ardı edilmesi.

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ذكKeskinleşme, parıldama, zihinde veya maddede belirgin bir hararet ve idrak oluşması (ذكر kökünde anma ve hatırlama yoluyla zihinsel uyarılma).وKeskinlik ve parıltı hareketini yayılma, nihai tamama erme, gizli hararet ve canın dışarı akıtılarak varlığın arındırılması sürecine dönüştürür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ذKapı (ikiz harfi د temelinde türetme imge); aralama, geçiş, keskin biçimde açılmaCanın ve kanın çıkış yolunun keskin bir hamleyle açılması, gizli olanın dışa geçişi.
كAvuç içi; kavrama, bükme, kontrol altına almaEylemin belirli bir kural ve yetki dairesinde kavranıp denetlenmesi.
وÇengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme, süreklilikEylemin başı ile sonunun birbirine bağlanması, canın tamamen çıkışıyla sürecin kemale ermesi.
ذكوKeskin bir geçiş açarak varlığın canını ve kanını kurallı bir denetim altında sonuca ulaştırmaHayvanın boğazlanarak kanının bütünüyle akıtılması, murdarlıktan arındırılıp nihai yetkinliğe erdirilmesi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAteşin parlayıp alevlenmesi, hararetin en yüksek dereceye ulaşması ve atın yaşını tamamlayıp tam kuvvetine erişmesi.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairi savaşın tutuşturulmasını ve alevlenmesini bu kökle tasvir etmiştir: إنا إذا مُذْكي الحروب أرجا / Güneşin batışı ve parlaklığı için ذُكاء ismi kullanılmıştır: فتعاهدا ثقلاً رثيداً بعدما / ألقت ذُكاءُ يمينها في كافر
Erken Arapça kullanımYaşını doldurup gücü yetkinleşen atlar hakkında darb-ı mesel olarak aktarılan جَرْيُ الْمُذَكِّيَاتِ غِلَابُ ifadesi ile av ve boğazlamada hayvanın arındırılması anlamında التذكية kullanımı.

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab.

Sami etimolojik katman

Arapça ذكو kökü, Batı Sami ve genel Afro-Asyatik dil ailesinde hem parlama, ateş alma ve keskinlik hem de arılık, masumiyet ve temizlik semantik alanlarıyla doğrudan bağlantılıdır. İbranicede זכה (zakah / zakhah) ve זכך (zakhakh) kökleri arı olmak, aklanmak, berrak ve temiz olmak anlamlarını taşır. Süryanicede ܕܟܐ (dka / dkay) fiili temizlenmek, kurbanın veya kabın ritüel olarak arınması anlamına gelir. Arapçada bu kök iki ana kolda özelleşmiştir: Birincisi zihnin keskinliği ve ateşin alevlenmesi (zekâ, izkâ), ikincisi ise hayvanın kanı akıtılarak murdarlıktan temizlenmesi ve etin yenilebilir kılınmasıdır (tezkiye). Kökün temelinde yatan fikir, kirlilik veya donukluk veren unsurun yakılarak ya da akıtılarak bertaraf edilmesi suretiyle cevherin yetkin ve temiz hale gelmesidir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönذكو / ذكيAteşin alevlenmesi (ذكت النار), zihnin parlaması (ذكي القلب) ve kurbanın kanı akıtılarak canının alınması (تذكية).Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice זכה / זכך; Süryanice ܕܟܐArı olma, berraklık, şer‘an ve ritüel olarak temizlenme anlam alanı ortak bir arka plana işaret eder.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik katmanYanma, alevlenme ve saflaşma ile ilgili köklerle morfo-fonetik yakınlıklar mevcuttur.Muhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisânü’l-Arab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ذكوAnlamlıParlamak, olgunlaşmak, boğazlamakAteşin parlaması, zihnin keskinliği ve hayvanın şer‘î usulle arındırılması.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
ذوكAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir.Kur'an'da geçmez.
كذوAnlamlıBenzetme ve işaretKitābü'l-ʿAyn'da müsta‘mel sayılmış olup ك ve ذا edatlarının birleşiminden (كذا) doğan terkipsel yapıdır.Kur'an'da geçmez.
كوذAnlamlıBiriktirmek, toplamakBir şeyi bir araya getirmek ve yığmak anlamında kısıtlı kullanım taşır.Kur'an'da geçmez.
وذكKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıFonetik dizilim kuralı gereği Arap dilinde kök oluşturmamıştır.Kur'an'da geçmez.
وكذKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıFonetik dizilim kuralı gereği Arap dilinde kök oluşturmamıştır.Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ذكوMerkezBoğazlama, arındırmaCanlılık henüz bedende iken kanı akıtıp eti murdarlıktan kurtarma.Hem teknik kesimi hem de helal kılıcı arınmayı içerir.
ذبحKomşuBoğazlamaBoğazı enine kesme eyleminin bizatihi kendisine odaklanır.Kesim biçimini ifade eder; tezkiyenin tamamlayıcı unsurudur.
نحرKomşuGöğüsten kesmeÖzellikle devenin boğaz çukurundan mızrak veya bıçakla kesilmesidir.Fiziksel kesim noktasını ve hayvan türünü özelleştirir.
طهرKomşuTemizlemeMaddi ve manevi pislikten bütünüyle arınmış olma hali.Tezkiyenin sonucunda ortaya çıkan meşru temizlik durumudur.
ميتZıtMurdarlık, ölümKendiliğinden veya şer‘î usul dışı ölen hayvanın mundar olması.Canın akıtılmadan bedende kalmasıyla oluşan haram hali gösterir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaذكوParlamak, olgunlaşmak, şer‘an kesmekAteşin alevlenmesi, aklın keskinleşmesi, hayvanın helal kılınarak boğazlanması.Kesin
Latincemactare, purificareKurban etmek, arındırmakHayvanı ritüel olarak kesmeyi ve kirlerden arındırmayı ifade eder; zihinsel keskinlik yönünü kapsamaz.Güçlü
İngilizceto slaughter ritually, to kindleRitüel kesim yapmak, tutuşturmakHayvanın usulünce boğazlanmasını karşılar; parlatma ve zekâ boyutunu ayrı kelimelerle verir.Güçlü
Almancaschächten, entflammenUsulünce kesmek, alevlendirmekDini kurala göre kan akıtarak kesmeyi karşılar; canlılığın kemali nüansını dışarıda bırakır.Güçlü
Fransızcaégorger rituellement, attiserŞer‘î usulle boğazlamak, körüklemekKanın akıtılarak kesilmesini karşılar; soyut arınma anlamını ikincil düzeyde taşır.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Arabic-English Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
ذَكَّيْتُمْ (Tef‘îl mazi)Ölümcül darbe almış hayvanı canı çıkmadan önce yetişip şer‘î usulle boğazlayarak helal kılmakHelal ve haram kılınan etlerin sayıldığı ahkâm bağlamı (Mâide 5:3).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamEşyada asıl olan ibâha ve hürmetEşyanın helal veya haram kılınmasındaki ilahi hikmet ve tezkiyenin varlıktaki tesiri.Hayvanın boğazlanmasının biyolojik bir son değil, ilahi emre intisapla kazanılan meşruiyet olması.
FıkıhAhkâm ve kurbanTezkiyenin rükünleri, can çekişen hayvanda aranacak hayat emareleri ve kesim aletleri.Hayat eseri devam ederken yemek ve nefes boruları ile şahdamarlarının kesilmesi şartı.
TefsirAhkâm ayetlerinin tefsiriMâide suresi 3. ayetteki istisnanın hangi haram kategorilerini kapsadığı meselesi.Boğulmuş, vurulmuş veya yırtıcı tarafından parçalanmış hayvana canlıyken yetişip kesebilme ruhsatı.
HadisKesim ve av ahkâmıTezkiyenin kemal şartları; bıçağın bilenmesi, hayvana eziyet edilmemesi ve Allah'ın adının anılması.İhsan ilkesiyle birleşen, acıyı azaltan ve kanı hızla akıtan meşru boğazlama eylemi.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniHelal ve haram sınırlarıŞer‘î arındırmaMundarlık ile helallik arasındaki eşiği belirlemeHayatı veren yaratıcının adına kesim yapılarak etin tüketim meşruiyetine kavuşturulması.Kesin
İlmiBiyolojik hijyen ve sağlıkKanın tahliyesiPatojenlerin ve toksinlerin bedenden uzaklaştırılmasıBoğazlama esnasında kalbin çalışmasıyla kanın bütünüyle dışarı atılarak etin bozulmasının önlenmesi.Güçlü
SiyasiKamu otoritesi ve denetimHelal gıda standardıToplumun gıda güvenliğini ve inanç standartlarını korumaKesimhanelerin, av ve mezbaha süreçlerinin hukuki normlara uygunluğunun teftiş edilmesi.Güçlü
İktisadiTicari meta meşruiyetiTüketilebilir değer üretimiTelef olma riskindeki sermayeyi meşru mala dönüştürmeYaralanmış veya ölüm tehlikesi altındaki hayvanın vaktinde kesilerek ziyan olmaktan kurtarılması.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFaz ayrışması ve saflaştırma (Distilasyon / Filtreleme)Karışım halindeki bir sistemden zararlı veya durağan fazın (kan/kir) dışarı atılarak özün saf hale getirilmesi sürecine yapısal olarak denktir.Güçlü
Beşeri bilimlerHukuki tescil ve aklama (Legitimasyon)Ham, belirsiz veya sakıncalı bir durumun kurallı bir prosedürden geçirilerek kamusal ve ahlaki geçerlilik kazanması mekanizmasıyla örtüşür.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiTezkiyenin sadece etin boğazlanmasına indirgenerek, kökün ateş, hararet, zekâ, olgunlaşma ve kamil canlılık bağlamlarının unutulması.
Kur'an içi daha geniş anlamCanlılığın henüz tam olarak kaybolmadığı bir anda yapılan müdahaleyle bir varlığın ziyan ve mundar olmaktan kurtarılıp meşru kılınması.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataHayvan tamamen öldükten sonra yapılan kesimin de geçerli sayılabileceği zannı veya tezkiyenin ardındaki manevi ve hijyenik arınma boyutunun önemsiz görülmesi.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?İslam gıda hukukunun temel taşını oluşturan helallik kriterini, sadece bir şekil değil, hayatın ve arınmanın ilahi meşruiyet dairesine sokulması olarak vazeder.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yiyecekler, av ve kurban hükümlerinin ele alındığı ve mundar (meyte) kategorilerinin sıralandığı teşrîî ayetlerde belirleyicidir (Mâide 5:3).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Ölümcül yara almış her hayvanın otomatik olarak haram sayılacağı zannını tashih eder; canlılık emaresi varken yapılan usulüne uygun müdahalenin helallik kazandırdığını bildirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAteşin parlaması, hararetin en yüksek seviyeye çıkması, hayvanın canı henüz çıkmadan kanının akıtılarak arındırılması.
  • Soyut anlamBir varlığın kirlilikten, durağanlıktan veya haramlıktan meşru bir müdahale yoluyla saflaştırılıp kemale erdirilmesi.
  • Sistematik karşılıkBelirsiz veya ölüm tehlikesindeki bir durumun kurallı bir eşikten geçirilerek helal ve temiz statüsüne dönüştürülmesi.
  • LaTeX modeliSt→ΔτP∩H
  • LaTeX açıklamasıModelde St, t anındaki kritik canlılık durumunu; Δτ, canlılık sona ermeden uygulanan şer‘î arındırma ve kesim müdahalesini (tezkiye); P, biyolojik ve maddi temizliği (taharet); H ise hukuki ve ahlaki helallik alanını temsil eder. Kritik eşikte yapılan doğru müdahale, nesneyi murdarlıktan çıkarıp temiz ve helal kümesinin kesişimine dahil eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ذ