ذكر

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ذ-ك-ر107 sîga, 231 mücavir kök, 264 ayet, 71 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قسوحظظصلوذِكْرًانعمذكرفَاذْكُرُواأنثلببنسيعرضشطنوَاذْكُرْ

KökSîga 107Ayet 264Sure 71Mücavir 231

▶ Ağı aç (3B)

ذكر

ذ - ك - ر

KÖK
  • 292 geçiş
  • 264 ayet
  • 107 sîga
  • 13 sözlük

Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır. Sonraları çelik denmiştir. Yumuşak demire ünsa denir. Bellek tekrar eskiyi hatırlama olduğundan yayın tekrar eski yerine gelmesine benzetilerek zakire denmiştir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır. Sonraları çelik denmiştir. Yumuşak demire ünsa denir. Bellek tekrar eskiyi hatırlama olduğundan yayın tekrar eski yerine gelmesine benzetilerek zakire denmiştir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.082 harf
الكاف والذال والراء معهما ذ ك ر مستعمل فقط ذكر: الذِّكْرُ: الحفظ للشيء تذكره، وهو مني على ذكر. والذِّكرُ: جري الشيء على لسانك، تقول جرى منه ذِكر. والذِّكْر: الشرف والصوت، قال الله عز وجل: "وإنه لَذِكْرٌ لك ولقومك" والذِّكْرُ: الكتاب الذي فيه تفصيل الدين. وكل كتاب للأنبياء: ذِكرٌ. والِّكْرُ: الصلاة، والدعاء، والثناء. والأنبياء إذا حزبهم أمر فزعوا إلى ذكر الله، أي: الصلاة. وذِكرُ الحق: الصك وجمعه:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.365 harf
الذَكَرُ: خلاف الأُنْثى. والجمع ذُكورٌ، وذُكْرانٌ، وذِكارَةٌ أيضاً. والذَكَرُ: العَوْفُ، والجمع المَذاكيرُ على غير قياس، كأنَّهم فرَّقوا بَيْنَ الذَكَرِ الذي هو الفَحْلَ وبين الذَكَرِ الذي هو العضْو، في الجمع. والذَكَرُ من الحديد: خلاف الأنيثِ. وذُكورُ البَقْلِ: ما غَلُظَ منه، وإلى المرارة هو. وسيف ذَكَرٌ ومُذَكَّرٌ، أي ذو ماءٍ. قال أبو عُبيد: هي سُبوفٌ شَفَراتُها حَديدٌ ذَكَرٌ، ومُتونُها أَنيثٌ.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR3.980 harf
ك ذ ر ذكر استعمل من وجوهه : ذكر . ذكر : ( الحراني ) ، عن ابن السكيت : عن أبي عبيدة : يقال : ما زالَ ذاك مِنِّي على ذِكْر وذُكْرٍ . وقال الفراء : الذِّكْرُ : ما ذكرْتَه بلسانك وأظهرْتَه . قال : والذُّكْرُ بالقلب . يقال : ما زالَ منِّي عَلَى ذُكْرٍ أي لم أَنْسَه . وقال الليث : الذِّكْرُ : الحفظُ للشيء تَذكُرُه ، والذِّكْرُ : جَرْيُ الشيءِ على لسانك . قال : والذِّكْرُ : ذِكر الشرف ، والصوتُ قال الله
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR2.204 harf
(باب الذال والكاف وما يثلثهما) (ذكا) الذال والكاف والحرف المعتلّ أصلٌ واحد مطّردٌ منقاس يدلُّ على حِدَّةٍ [في] الشَّيء ونفاذٍ. يقال للشَّمس "ذُكاءُ" لأنَّها تذكو كما تذكو النّار. والصُّبح: ابنُ ذُكاءَ، لأنّه من ضوئها. ومن الباب ذكَّيتُ الذَبيحة أُذكّيها، وذكّيت النّار أذكّيها، وذَكَوْتُهَا أذْكُوها. والفَرَس المُذكِّي: الذي يأتي عليه بعد القُروح سنة؛ يقال ذكّى يُذَكِّي. والعرب تقول: "جَرْيُ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR4.109 harf
- الذكر: تارة يقال ويراد به هيئة للنفس بها يمكن للإنسان أن يحفظ ما يقتنيه من المعرفة، وهو كالحفظ إلا أن الحفظ يقال اعتبارا بإحرازه، والذكر يقال اعتبارا باستحضاره، وتارة يقال لحضور الشيء القلب أو القول، ولذلك قيل: الذكر ذكران: ذكر بالقلب. وذكر باللسان. وكل واحد منهما ضربان: ذكر عن نسيان. وذكر لا عن نسيان بل عن إدامة الحفظ. وكل قول يقال له ذكر، فمن الذكر باللسان قوله تعالى: {لقد أنزلنا إليكم كتابا
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.772 harf
ذ ك ر ذكرته ذكراً وذكرى‏.‏ وذكرته تذكرة وذكرى ‏"‏ وذكر فإن الذكرى ‏"‏ وذكرت الشـيء وتذكرتـه‏.‏ واجعله مني على ذكرٍ أي لا أنساه‏.‏ وعقد رتيمة ليستذكر بها الحاجة‏.‏ واستذكر بدراسته طلب بها الحفظ‏.‏ قال الحارث ابن حرجة الفزاريّ‏:‏ فأبلـغ دريـداً وأنـت امـرؤ متـى مـا تذكـره يستذكر وولد ذكر وذكور وذكران‏.‏ والحصن ذكورة الخيل وذكارتها‏.‏ وامرأة مذكار وقد أذكرت وفي الدعاء للمطلوقة ‏"‏ أيسرت
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR9.755 harf
الذِّكْرُ: الحِفْظُ للشيء تَذْكُرُه. والذِّكْرُ أَيضاً: الشيء يجري على اللسان. والذِّكْرُ: جَرْيُ الشيء على لسانك، وقد تقدم أَن الذِّكْرَ لغة في الذكر، ذَكَرَهُ يَذْكُرُه ذِكْراً وذُكْراً؛ الأَخيرة عن سيبويه. وقوله تعالى: واذكروا ما فيه؛ قال أَبو إِسحق: معناه ادْرُسُوا ما فيه. وتَذَكَّرَهُ واذَّكَرَهُ وادَّكَرَهُ واذْدَكَرَهُ، قلبوا تاء افْتَعَلَ في هذا مع الذال بغير إِدغام؛ قال: تُنْحي على
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR820 harf
* ذ ك ر * * الذَّكَرُ * ضد الأنثى وجمعه * ذُكُورٌ * و * ذُكْرَانٌ * و * ذِكَارَةٌ * كحجر وحجارة وسيف * ذَكَرٌ * و * مُذَكَّرٌ * أي ذو ماء وقال أبو عبيد هي سيوف شفرتها حديد ذكر ومتونها حديد أَنيث يقول الناس إنها من عمل الجن ويقال ذهبت * ذُكْرَةُ * السيف و * ذُكْرَةُ * الرجل أي حدتهما و * التَّذْكِيرُ * ضد التأنيث و * الذِّكْرُ * و * الذِّكْرى * و * الذُّكْرةُ * ضد النسيان تقول ذكرته ذكرى غير مجراة
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR11.957 harf
الذكر بالكسر: الحفظ للشيء يذكره، كالتذكار، بالفتح، وهذه عن الصغاني، وهو تفعال من الذكر، والذكر: الشيء يجري على اللسان، ومنه قولهم: ذكرت لفلان حديث كذا وكذا، أي قلته له، وليس من الذكر بعد النسيان، وبه فسر حديث عمر رضي الله عنه: ما حلفت بها ذاكرا ولا آثرا أي ما تكلمت بها حالفا. ذكره يذكره ذكرا وذكرا، الأخيرة عن سيبويه. وقوله تعالى: واذكروا ما فيه قال أبو إسحاق: معناه ادرسوا ما فيه. وقال الراغب
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok26.329 harf
ذَكَرَهُ 1 ذَكَرَهُ ذ , [aor. ذَكُرَ ,] inf. n. ذِكْرَى, (S, A, Msb,) which is fem., (Msb,) and imperfectly decl., (S,) and ذِكْرٌ (A, K) [and ذُكْرٌ, or, accord. to EtTebreezee, (Ham p. 26,) the latter of these two but not the former, or, as is said in the Msb., both are properly substs., and a distinction is made between them, as will be shown below,] and تَذْكَارٌ, (K,) He preserved it in his
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.991 harf
ذَكَرَ ذَكَرَ U ( n. ac. ذِكْر 2 , ذِكْرَى 2ya , ذُكْر 3 , تَذْكَاْر 62 ), a. Recollected, remembered, called to mind; was mindful of. b. Mentioned, spoke of, related. ذَكَّرَ ذَكَّرَ II , a. Reminded of, caused to remember; impressed upon. b. Exhorted, admonished. c. Made masculine. ذَاْكَرَ ذَاْكَرَ III , a. [ acc. & Fī ], Spoke to of; conversed, conferred with .... about.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok73.278 harf
ذكر ذَكَرَ - يَذْكُرُ - ذِكْر - تَذْكِرَة - ذِكْرَى - ذَاكِر - ذَاكِرِيْن - ذَاكِرات - ادَّكَرَ - يَدَّكِرُ - مُدَّكِر - ذَكَّر - يُذَكِّر - تَذَكَّرَ - يَتَذَكَّرُ - تَذْكِير ذَكَرَ - يَذْكُرُ + كائن + شيئاً: يتذكر: يستدعي معلومات من حافظته وذاكرته ليعيها ويعقلها: يطلب ويستدعي ويحضر معلومات محفوظة في الذاكرة إلى الوعي الحالي، ويتعامل معها
Tamamını oku

Sîgalar(107)

Mücavir kökler231 mücavir (599 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أنث

    16 ortak ayet · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…

  2. لبب

    10 ortak ayet · Loblar

  3. سمي

    16 ortak ayet · Ad verilen

  4. نسي

    12 ortak ayet · Çadırın kurulduğu yer demektir

  5. نعم

    18 ortak ayet · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır

  6. قلب

    19 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır

  7. عرض

    12 ortak ayet · Ön dişler demektir

  8. حظظ

    4 ortak ayet · Huzve atışlardaki hedef demektir

  9. كهن

    2 ortak ayet · Kahin

  10. أول

    17 ortak ayet · Alet kaldıraç demektir

  11. صلو

    12 ortak ayet · Namaz

  12. شطن

    11 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir

Geçtiği ayetler(264)

Sîga sayfası: تَذَكَّرُونَ
  1. … قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

    AnlarsınızYetimin malına; erginlik çağına gelinceye kadar o en güzel olanından başka bir şekilde yaklaşmayın. Ölçüyü, tartıyı da tam ve doğru yapın. Biz kimseye, gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman da -akraba dahi olsa-adil olun. Allah’ın ahdini de yerine getirin. İşte iyice düşünesiniz diye size bunları emretti.

  2. اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ

    AnlarsınızRabbınızdan size indirilene uyun. O’ndan başka dostlara uymayın. Ne de az öğüt dinliyorsunuz.

  3. … بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

    AnlarsınızO’dur ki rahmetinin önünde rüzgarı müjdeci olarak gönderir. Nihayet bunlar, ağır yüklü bulutları yüklendiğinde; Biz, onu ölü bir memlekete gönderir, su indirir ve onunla her tür mahsulleri yetiştiririz. İşte ölüleri de böylece çıkarırız. Ta ki iyice düşünüp ibret alasınız.

  4. … مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

    AnlarsınızDoğrusu sizin Rabbınız, gökleri ve yeri altı günde yaratıp sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. İşi düzenler. İzni olmadıktan sonra kimse şefaat edemez. İşte Rabbınız Allah budur. O’na kulluk edin. Öğüt dinlemez misiniz?

  5. مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

    AnlarsınızBu iki zümrenin durumu kör ve sağır kimse ile gören ve işiten kimsenin durumuna benzer. İkisi bir olur mu hiç? Hala ibret almıyor musunuz?

  6. وَيَاقَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

    AnlarsınızEy kavmim; ben, onları kovarsam; beni, Allah’a karşı kim savunur? Hala düşünemiyor musunuz?

  7. أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

    AnlarsınızYaratan; yaratmayan gibi midir hiç? Artık öğüt almaz mısınız?

  8. إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

    AnlarsınızMuhakkak ki Allah; adaleti, ihsanı, yakınlara vermeyi emreder. Hayasızlığı, fenalığı ve taşkınlığı ise yasaklar. Tezekkür edesiniz diye size öğüt verir.

  9. سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

    AnlarsınızAllah’ındır, diyecekler. Öyleyse ibret almaz mısınız? de.

  10. سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنْزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

    AnlarsınızBir sure. Onu indirdik ve farz kıldık. Onda apaçık ayetler indirdik ki düşünüp öğüt alasınız.

Sîga sayfası: وَاذْكُرُوا

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökذكر
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerحفظ, فكر, شعر, وهم
Zıt Kökنسي
Çekirdek Özet 1Sertlik, keskinlik, batıcılık ve bir nesnenin silinmeye karşı direnç göstererek varlığını dik tutması
Çekirdek Özet 2Bilginin zihinde uyanık tutulması, dille telaffuz edilerek bilince çağrılması ve ilahi vahyin uyarıcı mevcudiyeti
Çekirdek Özet 3Unutuş ve gaflete karşı bilincin süreklilik kazanması, bireysel ve toplumsal hafızanın kurucu ilkeye bağlanması
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca zihinsel bir anımsama veya dille yapılan mekanik bir tespih tekrarına indirgenerek eylemsel, ahlaki ve ontolojik uyanıklık boyutunun dışlanması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ذكKeskinleşme, parıldama, alev alma, zihinsel veya duyusal olarak keskin ve uyanık olma hali; nitekim aynı çekirdeği taşıyan ذكو kökü ateşin parlamasını, zekânın keskinliğini ve hayvanın boğazlanarak keskin biçimde kanının akıtılmasını ifade ederرÇekirdekteki anlık tutuşma ve keskin uyanıklık anlamına tekrarlanma, yayılma, dille akıtılma ve bellekte sabitlenerek yukarı taşınma boyutu katılmış; böylece anlık kıvılcım sürekli bir bilinç ve anma eylemine dönüşmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ذKapı; giriş, geçiş, hareket (ikiz harfi د üzerinden peltek ses yoğunlaşmasıyla türetme)Bilinç eşiğinden içeriye yönelen, gizli veya örtük alandan dışa doğru açılan geçiş hareketini sağlar
كAvuç içi; kavrama, eğme, kaplamaZihne gelen veya dille ifade edilen manayı sıkıca tutma, kavrama ve koruma altına alma hareketidir
رİnsan başı; baş, ilk, üstZihnin zirvesine, bilincin merkezine ve şerefin en üst makamına doğru yönelişi ve sürekliliği temsil eder
ذكرEşikten geçerek bilince giren mananın kavranıp baş üstünde tutulmasıDışarıda kalmış veya geriye düşmüş bir bilginin kavranarak zihnin en üst basamağına taşınması ve orada sabit kılınması hareketidir

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamKılıcın sert ve keskin çelik kısmı (seyfün müzekker), sert ve dik duran erkeklik organı, otsu bitkilerin sert ve iri olanları (zükûrü'l-bakl) ve sağlam yapılı deve
Cahiliye şiiri kullanımıAdiy b. Zeyd bir beytinde sağlam ve sert yapılı dişi deveyi demirci örsüne benzeterek şu şekilde nitelendirmiştir: ولَقد عَدَّيْتُ دَوسَرَةً / كعَلاَةِ القَين مِذْكارَا
Erken Arapça kullanımBir kimsenin şerefi, namı ve toplum içinde dilden dile dolaşan yüksek hatırası; borç veya hak senedi (zikrü hakkın); unutmanın zıddı olarak belleğin diri tutulması

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde ذكر kökü, zihinsel hatırlama ve erkeklik/sertlik ikili semantik eksenini ortak bir miras olarak muhafaza eder. İbranicede zākar (זָכַר) eylemi hatırlamak, anmak, zihne getirmek ve zākār (זָכָר) ismi erkek anlamına gelir. Fenikecede zkr biçimi hem anıt, kitabe hem de hatırlama manasında yazıt kayıtlarında yer alır. Aramice ve Süryanicede dkhar / zechar (ܕܟܰܪ) kökü aynı şekilde hatırlama, hatıra bırakma ve erkek cinsiyeti bildirme işlevine sahiptir. Akadcada zakāru(m) fiili konuşmak, adını anmak, yemin etmek, beyan etmek anlamlarını taşır. Kökün Afro-Asyatik arka planındaki ilksel fiziksel çekirdeğin dikilme, belirginleşme, sertleşme ve silinmez bir iz bırakma hareketi olduğu, buradan hem biyolojik cinsiyet olarak erkeğe hem de zihinsel/sözlü kayıt olarak anmaya evrildiği tespit edilmektedir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönÇelikleşme, sertleşme, dikleşme ve zihinde/dilde diri tutulmaKökün sert kılıç (müzekker) ve erkek (zeker) anlamı ile zihinsel uyanıklık ve anma (zikr) anlamı, silinmeye ve yumuşamaya direnme ortak paydasında birleşirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice zākar, Süryanice dkhar, Akadca zakāruBatı ve Doğu Sami kollarının tamamında hem erkeklik hem de adını anma, sözle bildirme, belleğe alma kök anlamı tam bir fonetik ve anlamsal örtüşme sergilerKesin
Daha geniş dilsel ilişkiMısır hiyeroglif yazıtlarında s-k-r veya benzeri anma/kaydetme yapılarıBelirgin semantik temaslar öne sürülmüşse de Afro-Asyatik dış halkalarda düzenli fonetik denklik sınırları tartışmalıdırMuhtemel

Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ذكرAnlamlıHatırlamak, anmak, sert ve erkek olmakZihinde tutma, dille söyleme, şan ve şeref kazanma, çelik kılıç ve erkek cinsiyetiHedef kök; Kur'an'da 292 kez geçer
ذركKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu dizilişte bir kök ve türev kaydedilmemiştirKitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez
كذرKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle müstakil bir kullanım alanı oluşmamıştırKitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez
كرذKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıBu dizilim Arap dilinde anlamlı bir üçlü kök olarak teşekkül etmemiştirKitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez
رذكKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik lügatlerde kullanım dışı bırakılmış permütasyonlardandırKitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez
ركذKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıFonetik yapı Arapça kök sisteminde mühmel bırakılmıştırKitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ذكرMerkezHatırlama, anma, uyanık tutmaBilgiyi bilincin zirvesine taşımak, unutulmaktan korumak ve dille ikrar etmekHem içsel hafıza hem dışsal seslendirme ve şeref anlamını birleştiren ana kök
حفظKomşuKorumak, muhafaza etmekذكر bilginin zihne ve dile çağrılması iken, حفظ bilginin zayi olmasını ve kaybolmasını engelleme güvenliğidirذكر varlığı bilince çıkarmak, حفظ ise onu kasada tutmaktır
فكرKomşuDüşünmek, akıl yürütmekفكر bilinenden bilinmeyene ulaşmak için zihni işletmek iken, ذكر zaten bilinen bir bilginin üzerindeki gafleti kaldırmaktırفكر araştırma ve tahlil, ذكر ise hazır bilginin ihyasıdır
شعرKomşuSezmek, duyumsamak, fark etmekشعر duyusal ve sezgisel inceliklerle ilk kez fark etme iken, ذكر fark edilmiş olanın bilinçte diri kalmasıdırBiri anlık hissediş, diğeri süreklilik arz eden hatırdır
وهمKomşuZihinde canlandırmak, kuruntuوهم zihnin temelsiz veya zayıf ihtimaller üretmesi iken, ذكر hakikatin kesin olarak belleğe çağrılmasıdırوهم zihni yanılgıya, ذكر hakikate odaklar
نسيZıtUnutmak, terk etmekZihindeki izin silinmesi, dikkatin dağılması veya bilerek ve isteyerek bir şeyi arkaya atıp ihmal etmekذكر bilinci yukarı kaldırırken نسي bilinci söndürür ve yok sayar

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaذكرHatırlamak, anmak, erkekZihinsel bellek, dille ikrar, şeref, uyarıcı vahiy ve biyolojik erkeklik/sertlik alanlarını tek kökte bütünleştirirKesin
LatinceRecordari, commemorare, masculusHatırlamak, anmak, erilRecordari kalpten ve zihinden yeniden geçirmeyi, commemorare birlikte anmayı ifade eder; ancak Arapçadaki vahiy ve şeref boyutunu doğrudan karşılamazGüçlü
İngilizceRemember, mention, reminder, maleHatırlamak, bahsetmek, erkekRemember zihinsel boyutu, mention sözel boyutu karşılar; reminder ise Kur'an'daki tezkire ve zikir kavramının karşılığıdır; tek bir kelimede tüm bu nüanslar birleşmezGüçlü
AlmancaErinnern, erwähnen, Gedenken, MännlichHatırlamak, anmak, hatıra, erilErinnern içselleştirme hareketini, erwähnen dille zikretmeyi karşılar; Gedenken ise daha yüksek ve bilinçli bir anma hali sunarGüçlü
FransızcaSe souvenir, mentionner, rappel, mâleHatırlamak, dile getirmek, uyarıSe souvenir belleğe dönüşü, rappel ikaz ve tezkire boyutunu, mâle ise biyolojik sertlik/erkeklik boyutunu karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
الذكرKur'an-ı Kerim ve ilahi vahiylerVahyin korunmuşluğu, uyarıcılığı ve önceki kutsal metinlerin ortak niteliği bağlamında (Enbiyâ 21:105, Hicr 15:9)
الذكرErkek cinsi, dişil karşıtıİnsanın ve varlıkların cinsiyet taksimi, yaratılış çiftleri ve miras/ibadet hükümleri bağlamında (Âl-i İmrân 3:36, Leyl 92:3)
ذكرŞeref, itibar, nam ve yücelikİnsana veya topluma değer katan, onları tarihte öne çıkaran ilahi lütuf bağlamında (Enbiyâ 21:10, Zuhruf 43:44)
واذكر / اذكرواNimeti hatırlamak, şükretmekAllah'ın geçmişte kavimlere veya şahıslara bağışladığı nimetleri unutmayıp ikrar etmeleri bağlamında (Bakara 2:40, Mâide 5:11)
تذكرة / تذكرÖğüt, ders çıkarma, ibret almaİnsanın fıtratında var olan hakikati sarsıcı ayetlerle yeniden fark edip harekete geçmesi bağlamında (Tâhâ 20:3, Hâkka 69:12)
ذكرNamaz, dua ve kalbi yakarışİnsanın her an Allah ile irtibatta kalarak gafleti dağıttığı ibadet biçimleri bağlamında (Cuma 62:9, Tâhâ 20:14)
ذكرHukuki kayıt, anılma, zikredilmeBir meselenin dile getirilmesi, şahitlik veya geçmiş olayların aktarılması bağlamında (Meryem 19:2, İnsân 76:1)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKelâmullah, vahiy ve insanın ma'rifetullah bilinciKur'an'ın el-Zikr olarak adlandırılması, vahyin ezeli hitap mı yoksa sonradan indirilen bir hatırlatma mı olduğu ve kalbin marifetinde zikrin rolüİlahi hitabın ontolojik hakikati ve insanın fıtri tevhid bilgisini zikir yoluyla açığa çıkarması
FıkıhNamazın rükünleri, kurban kesimi, avlanma ve yeminlerKurban kesilirken veya ava teşebbüs edilirken besmelenin zikredilmesinin (tesmiye) sıhhat şartı olup olmadığı; namazın zikrullah kapsamındaki fıkhi sınırlarıŞer'i amellerin geçerliliği için dille telaffuz edilmesi zorunlu olan zikir ve niyet şartı
TefsirVahyin isimleri, kıssaların ibret yönü ve tezkire ayetleriZikrin hem bizzat Kur'an'ı hem Tevrat ve İncil'i (ehl-i zikr) hem de peygamberlerin örnekliğini ifade eden semantik genişliğiUnutmaya karşı zihni ve kalbi sürekli canlı tutan ilahi metin ve uyarıcı sistem
HadisEzkâr, tesbihat, meclislerin fazileti ve gafletten sakınmaAllah'ı zikreden kimse ile etmeyenin diri ile ölüye benzetilmesi; dille yapılan zikrin mizanı doldurması tartışmalarıKulun her halükarda yaratıcısını hatırda tutarak ruhani bir dirilik kazanması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık-yaratıcı irtibatı ve ibadetBilinçli yöneliş ve tezkireGafleti yok ederek kalbi sürekli uyanık tutmakİbadetlerin tamamı (namaz, hac, dua) ilahi varlığı unutmamak ve fıtrattaki ahdi tazelemek için zikir üzerine kuruludurKesin
İlmiEpistemoloji ve bilgi yönetimiHafıza, arşiv ve bilgi aktarımıBilginin kaybolmasını önleyip kuşaklar arası süreklilik sağlamakذكر bilinen verilerin unutulup yok olmasını engelleyen, onları tasnif edip bilincin ön safında tutan bilimsel hafıza ve kayıt mekanizmasıdırGüçlü
SiyasiToplumsal hafıza ve meşruiyetTarih bilinci, anayasal metin ve şerefTopluma ortak aidiyet, kimlik ve istikamet kazandırmakBir milletin kurucu metinlerini ve değerlerini unutmaması (zikr), siyasi bağımsızlığın ve şerefli varoluşun ön şartıdırGüçlü
İktisadiAkid hukuku ve borçlanmaYazılı senet, kayıt ve şeffaflıkHakların zayi olmasını engelleyip sözleşmeleri güvenceye almakBorç ilişkilerinde hakkın tespiti için düzenlenen yazılı belgeye (zikrü hakkın) kökün ad olması, iktisadi güvenin zikir/kayıt ile sağlandığını gösterirGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerBellek erişimi, geri çağırma (retrieval) ve histerezis döngüsüBilgisayar mimarisinde verinin ikincil bellekten çalışma belleğine (RAM) getirilerek işlenmesi; fizikte ise bir sistemin geçmişteki durumunun izini koruyarak geri dönme esnekliği (çeliğin yaylanıp eski haline gelmesi gibi)Güçlü
Beşeri bilimlerKolektif hafıza (collective memory) ve sembolik etkileşimToplumların kimliklerini korumak için ritüeller, anıtlar ve metinler aracılığıyla geçmişteki kurucu olayları bugüne taşıması; unutmaya karşı inşa edilen kültürel dirençKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiذكر kökünü yalnızca belli lafızların tespih taneleriyle sayısal olarak tekrarlanmasına veya bireysel/mistik bir meditasyon tekniğine indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamKök; vahyin bizzat kendisini, kâinattaki ayetlerden ibret almayı, adaleti ve ahlakı unutmamayı, toplumsal hafızayı diri tutmayı, hukuki hakları yazılı senetle güvencelemeyi ve hayatın her anında uyanık kalmayı içerir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataZikir ibadetini hayatın pratik alanlarından, ilimden, ahlaktan ve siyasi/iktisadi mesuliyetten kopararak pasif bir lafız tekrarına hapsetmek; böylece Kur'an'ın bir hayat nizamı ve tezkire olduğu bilincini yitirmek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an kendisini her şeyden önce bir zikir ve tezkire olarak tanımlar. İnsanın temel zaafı inkârdan önce nisyan (unutuş ve gaflet) olduğu için, vahiy yeni ve bilinmedik bir felsefe değil, insanın fıtratına yerleştirilmiş hakikatlerin sarsılarak bilince çıkarılmasıdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Vahyin mahiyetini açıklayan sure başlarında (Sâd 38:1, Hicr 15:9), peygamber kıssalarının aktarıldığı ibret pasajlarında (Tâhâ 20:99, Meryem 19:2) ve namaz ile ibadetlerin gayesini belirten ahkâm ayetlerinde (Tâhâ 20:14, Cuma 62:9).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Dinin insanı dışarıdan zorla kalıba sokan yabancı bir yük olduğu zannını çürütür; vahyin aslında insanın kendi öz hakikatini hatırlaması (tezekkür) olduğunu gösterir. Ayrıca anmanın yalnızca sözde değil, amelde ve tefekkürde gerçekleştiğini ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSertleşerek eğilmeye ve kırılmaya direnen çelik parçası, dik duran erkeklik organı ve silinmez bir iz bırakan sivri ve keskin nesne.
  • Soyut anlamBilginin unutulma ve yok olma akışına karşı direnerek zihnin en üst eşiğinde tutulması, dille ikrar edilmesi ve bilincin ilahi hakikatle uyandırılması.
  • Sistematik karşılıkBireysel bilinci gafletten koruyan ruhani uyanıklık, toplumları çöküşten koruyan tarih ve anayasa hafızası, epistemolojide ise bilginin kaybolmasını önleyen tescil ve geri çağırma düzeni.
  • LaTeX modeliZ(t)=R(M∩N(t)‾)⋅I{a>θ}
  • LaTeX açıklamasıModelde Z(t), t anındaki zikir ve bilinç düzeyini temsil eder. M kümesi fıtratta ve akılda mündemiç olan sabit hakikat havuzudur. N(t) fonksiyonu zamanla artan unutuş ve gaflet (nisyan) erozyonunu, N(t)‾ ise bu erozyona karşı direnç gösteren berrak zihinsel alanı gösterir. R operatörü, belleğin derinliklerindeki manayı bilincin zirvesine geri çağırma (retrieval) ve dille ifade etme dinamizmidir. I gösterge fonksiyonu, uyarılma eşiği olan θ değerini aşan iradi bir dikkat ve eylem (a) var olduğunda sistemin aktifleşerek zikrin kuvveden fiile çıktığını ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ذ