نسي
ن - س - ي
KÖK- 45 geçiş
- 37 ayet
- 33 sîga
- 9 sözlük
Çadırın kurulduğu yer demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: نسى
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Çadırın kurulduğu yer demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.776 harfباب السين والنون و و ا ي ء معهما
س ن و، ن س و، ن و س، و س ن، س ي ن، ن س ي، ن س أ، أ س ن، أ ن س مستعملات
سنو:
السّانيةُ: النّاقة يُسقَى عليها للأرضين. سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً وسِناية، إذا اسْتَقَتْ. وسَنَوْتُ الماءَ سُنُوّاً وسِناوة. والسّانية: اسم الغرْب وأَداته، والجميعُ: السّواني.
والسّحابُ يسنو المطر، والقَوْمُ يستنون، إذا اسْتَنَوْا لأنفسهم، قال رؤبة:
بأيّ غربٍ إذ غَرَفْنا نستني
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR19.874 harfس ن ( و ا ى ء )
سنا ، وسن ، نوس ، نسي ، أسن ، أنس ، نسأ ، سان : ( مستعملة ) .
سنا : قال الليث : السّانِيَة جمعُها السَّوانِي : ما يُسقَى عليه الزُّروع والحيوانُ من كبيرٍ وغَيره .
وقد سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً : إذا استَقَت وسِنايَةً وسِنَاوَة .
قال : والسَّحاب يَسْنُو المطر والقومُ يَسْتنون : إذا أسنَتوا لأنفسهم ، قال رؤبة :
بأيِّ غَرْبٍ إذ عرفنا نَسْتَنِي
ابن هانىء عن أبي زيد : سَنَت
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.058 harf(باب النون والسين وما يثلثهما)
*(نسع) النون والسين والعين كلمةٌ تدلُّ على جَدْل الشَّيء. فالنِّسْع: سَير مضفورٌ كهيئة أعِنَّة البِغال. ويقال للعُنق الطَّويلِ ناسِعٌ، كأنَّه طُوِّلِ وجُدِلَ جَدْلاً. والمِنسعة: الأرض السريعة النَّبتِ بطُول نَبْتِها وبَقْلها.
(نسغ) النون والسين والغين أصلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيءٍ بشيءٍ. ونَسغَ الخُبْزةَ: غرزَها بريش الطّائر: وهي المِنْسَغة. ونَسغَت الواشمةُ: غرزَتِ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.803 harfMadde başı: نسى- النسيان: ترك الإنسان ضبط ما استودع؛ وإما لضعف قلبه؛ وإما عن غفلة؛ وإما عن قصد حتى ينحذف عن القلب ذكره، يقال: نسيته نسيانا. قال تعالى: ﴿ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسي ولم نجد له عزما﴾ [طه/115]، ﴿فذوقوا بما نسيتم﴾ [السجدة/14]، ﴿فإني نسيت الحوت وما أنسانيه إلا الشيطان﴾ [الكهف/63]، ﴿لا تؤاخذني بما نسيت﴾ [الكهف/73]، ﴿فنسوا حظا مما ذكروا به﴾ [المائدة/14]، {ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR349 harfن س ي
رأيتُ نُسَيَّةً ونُسَيَّاتٍ ونَسِيتُه وتناسيتُه، وأنسانيه الشيطان ونسّانيه.
وناساه العداوة.
وشيء منسيّ وتركته نسياً من الأنساء.
وتتبّعوا أنساءكم.
ورجل نسّاء وامرأة نسيٌّ.
قال: ونسيت وصاته وهي نسيّ وضربته فنسيته: أصبت نساه وهو منسيٌّ.
ومن المجاز: نسيت الشيء: تركته " نسوا الله فنسيهم " وكرمك ينسّى كرم البرامكة.
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.865 harf: ( ي *!نَسِيَهُ ) ، كرَضِيَ ؛ وإنَّما أَطْلَقه عن الضَّبْط لشُهْرتِه ؛ *!يَنْساه ( *!نَسْياً *!ونِسْياناً *!ونِسايَةً ، بكسْرهنَّ ، *!ونَسْوَةً ) ، بالفتح ، كذا مُقْتضَى سِياقِه ؛ ووُجِدَ في نسخ ، المُحْكم بالكَسْر أَيْضاً ، وكذا في التكْملَةِ بالكَسْر أَيْضاً ، وأنْشَدَ ابنُ خَالَويه في كتابِ اللغاتِ :
فلَسْت بصَرَّام ولا ذِي مَلالةٍ
ولا *!نِسْوةٍ للعَهْدِ يا أُمَّ جَعْفَرِ ( ضِدُّ حَفِظَه )
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.679 harfنَسِي
نَسِي A ( n. ac. نَسًى [ 4 ] ),
a. Had a pain in the tendon of the heel.
b. ( n. ac. نَسْي [ نَسْي 1 ]), Hurt, wounded in the tendon of the heel.
نَسْوَة
نَسْوَة [ 1t ],
a. Draught of milk.
b. see نَسِيَ نَسْي 1tU .
نِسْوَة
نِسْوَة [ 2t ],
a. see 3t .
نِسْوِيّ
نِسْوِيّ [ 2yi ],
a. Feminine; womanly.
b. Effeminate, womanish.
نَسْوَة
نَسْوَة [ 3t ],
a. Women; females.
نَسًا
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR34.483 harfنسي
نَسِيَ - يَنْسَى - نَسْي - نسِيٌّ - نَسِيَّاً - مَنْسيّ - مَنْسِيَّاً - أَنْسَى - يُنْسِي
نَسِيَ - يَنْسى + كائن + شيئاً أو علماً: ينكره ولا يتعرف عليه فلا يتعامل معه
نَسِيَ - يَنْسى + كائن + علماً (معلومة أو خبراً): ينكره ولا يتعرف عليه فلا يتعامل معه: لا يستطيع ولايقدر أن يتعرف على شيء، فينكر وجوده أو صوابه، ولا يقبل أنه قد مر عليه
Sîgalar(33)
- نَسُواUnuttular(فَعِلُوا)×7
- فَأَنْسَاهُمْHemen onları unutturdu(فَأَفْعَلَهُمْ)×2
- فَنَسِيَHemen unuttu(فَفَعِلَ)×2
- نَسِيتُUnuttum(فَعِلْتُ)×2
- نَسِيتُمْUnuttunuz(فَعِلْتُمْ)×2
- وَتَنْسَوْنَVe unutursunuz(وَتَفْعَلُونَ)×2
- وَنَسِيَVe unuttu(وَفَعِلَ)×2
- أَنْسَانِيهُBana onu unutturdu(أَفْعَلَنِيهُ)×1
- أَنْسَوْكُمْSize unutturdular(أَفْعَلُوكُمْ)×1
- تَنْسَUnutma(تَفْعَلْ)×1
Mücavir kökler61 mücavir (233 toplam)
- ذكر
12 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- أخذ
10 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- حوت
2 ortak ayet · Balık demektir
- حظظ
2 ortak ayet · Huzve atışlardaki hedef demektir
- عفو
3 ortak ayet · Affetti
- شطن
4 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- فسق
3 ortak ayet · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
- يوم
8 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- يدي
4 ortak ayet · El ve kol demektir
- قبل
6 ortak ayet · Önce
- وثق
2 ortak ayet · Anlaşma
- سبل
4 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
Geçtiği ayetler(37)
فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ
UnuttularOnlar, kendilerine hatırlatılan şeyleri unutunca; Biz de kendilerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilen o şeyler yüzünden sevinince; onları, ansızın yakaladık ve bütün ümitlerinden mahrum kaldılar.
الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ
UnuttularOnlar ki; dinlerini alayla eğlenceye aldılar. Dünya hayatı da kendilerini aldattı. İşte onlar; bu günlerine kavuşmayı nasıl unutmuşlar idiyse, ayetiçin katmerlidir. Ne var ki bilmezsiniz. lerimizi nasıl bilerek inkar etmişler idiyse; Biz de bugün onları öylece unuturuz.
فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ
UnuttularOnlar, kendilerine verilen öğüdü unutunca; Biz, kötülükden men’edenleri kurtardık, zulmedenleri ise fasıklık eder oldukları için şiddetli bir azab ile yakaladık.
… بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ
UnuttularMünafık erkeklerle, münafık kadınlar birbirlerindendirler. Münkeri emreder ve ma’rufu nehyederler. Ellerini sımsıkı tutarlar. Onlar Allah’ı unuttular; O da onları unuttu. Muhakkak ki münafıklar; fasıkların kendileridir.
قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا
UnuttularOnlar da derler ki: Tenzih ederiz, Seni bırakır da başka dostlar edinmek bize yaraşmaz. Ama Sen, onlara ve babalarına nimetler verdin de, Seni anmayı unuttular ve helaki hak eden bir kavim oldular.
… يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ
UnuttularEy Davud; seni gerçekten yeryüzüne halife kıldık. O halde insanlar arasında hak ile hükmet. Heveslere uyma ki bu, seni Allah’ın yolundan saptırır. Şüphesiz ki Allah’ın yolundan sapanlara; onlara hesab gününü unuttuklarından ötürü, şiddetli bir azab vardır.
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ
UnuttularAllah’ı unutanlar gibi olmayın. Nefisleri O’nu kendilerine unutturmuştur. İşte onlar, fasıklardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نسي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs / yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سهو, غفل, ترك |
| Zıt Kök | ذكر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin zihinden silinmesi, göç yerinde bırakılan değersiz eşya gibi arkada terk edilip ihmal edilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyi, ahdi ve hesabı bilinçli bir biçimde arkaya atma ve bunun sonucunda ilahi rahmetten mahrum bırakılma |
| Çekirdek Özet 3 | Hafıza kaybı düzeyindeki beşeri zaaf ile iradi terk ve iltimassız bırakılma arasındaki sorumluluk ayrımı |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki bütün kullanımlarını yalnızca biyolojik ve zihinsel dalgınlık sayarak iradi terki ve ilahi cezalandırma boyutunu yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نس | Hafifleme, dökülme, geride kalma, koparak ayrılma ve bir bütünden sıyrılarak uzaklaşma | ي | Çekirdeğin sunduğu dökülme ve geride kalma eylemini, zihinsel bilincin ve iradi bağın koparak nesnenin büsbütün unutulması ve terk edilmesi yönünde özelleştirmiştir; nitekim aynı çekirdeği taşıyan نسخ bir hükmün yerini başkasına bırakması, نسف rüzgârın savurup dağıtması, نسأ ise arkaya erteleme hareketini anlatır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bilincin ve canın süreklilik arz eden akışı ve dikkatin yönelimi |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Zihnin bilgiye veya nesneye olan tutunması, sabitleyici bağı ve dayanağı |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Tutunmayı somutlaştıran iradi eylem, elden çıkarma veya arkaya bırakma hareketi |
| نسي | Desteğin elden kayması ve akışın kopması | Zihnin tutunduğu nesneden elini çekmesi, bağın gevşeyip desteğin düşmesi ve nesnenin geride bırakılarak unutulup gitmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Göç eden kabilenin konak yerinden ayrılırken geride unuttuğu, düşürdüğü veya değersiz görerek bıraktığı ip, çubuk, bez parçası gibi döküntü eşyalar (en-nisy). Ayrıca bacağın arkasından topuğa inen ve his kaybında bacağı sürükleten siyatik damarı (ırku'n-nesâ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şenferâ el-Ezdî el-Lâmiye kasidesinde iffetli ve vakur bir kadının yere bakarak yürümesini tasvir ederken kökü geride düşürülmüş eşya arama anlamında kullanır: كأنَّ لها في الأرض نِسياً تقُصُّه / على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ |
| Erken Arapça kullanım | Göçebelerin konak yerini terk ederken dökülen eşyaları aramaları için söylenen darb-ı mesel haline gelmiş تتبَّعوا أنساءكم (geride unuttuğunuz değersiz eşyalarınızı arayıp toplayın) ifadesi. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Şenferâ Divanı.
Sami etimolojik katman
Arapça نسي kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde zihinsel unutma, hafızadan silinme ve ihmal etme anlam alanıyla doğrudan örtüşen köklü bir semantik mirasa dayanır. İbranicede n-š-y (נשה) kökü hem bir şeyi unutmak, hafızadan çıkarmak hem de alacaklının borcu ertelemesi veya arkaya atması bağlamlarında mevcuttur. Süryanicede n-š-y / n-š-’ (ܢܫܐ) fiili bilincin kaybolması, unutmak ve ilgisiz kalmak anlamını korur. Erken Semitik semantik matriste kök, bir nesnenin dikkatin merkezinden düşmesi, arkaya itilmesi ve değersizleşmesi hareketini gösterir; Arapça bu çekirdeği hem zihinsel zaaf (nisyân) hem de iradi terk (terk ve ihmal) olmak üzere iki ana eksende korumuştur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نسي ile نسأ ve نسو geçişliliği | İlk iki harfi نس olan köklerde geride bırakma, erteleme ve gevşeme ortak anlamı mevcuttur; nitekim نسأ tehir etmek, nisy ise göç yerinde geride kalan süprüntüdür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice נשה (n-š-y), Süryanice ܢܫܐ (nšā) | İbranice ve Süryanicede unutmak, zihinden düşürmek ve borcu ertelemek anlamında ses ve anlam denkliği tamdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hafıza kaybı ve düşme kökleri | Doğu Çadik ve Berberice dillerinde kaybolma ve düşme ile zihinsel yanılma arasındaki olası kök akrabalıkları ileri sürülmüştür. | Muhtemel |
Kaynak Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نسي | Anlamlı | Unutmak, terk etmek | Zihnin bilgiyi yitirmesi veya bir şeyi kasıtlı olarak geride bırakıp ihmal etmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نيس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız bir üçlü kök olarak tescil edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| سني | Anlamlı | Yücelmek, parlamak | Şimşeğin çakması, yüksek mertebe ve parlaklık kazanma | Kur'an'da geçer |
| سين | Anlamlı | Harf adı, Sina dağı | Tûr-i Sînîn terkibinde ve hece harfi olarak kullanılır | Kur'an'da geçer |
| ينس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| يسن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktik yapıda kök olarak işlenmemiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نسي | Merkez | Bilinçten düşürme ve terk | Bilginin zihinden silinmesi veya bir buyruğun bile isteye arkaya atılıp önemsenmemesi | Zihinsel zaafı da iradi terk eylemini de kapsayan üst kavramdır |
| سهو | Komşu | Dalgınlık ve gaflet | Bilgi hafızada mevcutken dikkatin anlık olarak dağılması ve yönelmemesi | Kolayca hatırlanabilen, derin unutuş içermeyen geçici dalgınlıktır |
| غفل | Komşu | Habersizlik ve umursamazlık | Nesne hazır ve açık olduğu halde zihni başka şeyle meşgul edip ona dikkat etmeme | Zihinsel silinmeden ziyade dikkatin başka yere yönlendirilmesidir |
| ترك | Komşu | Bırakmak ve vazgeçmek | Bir şeyi bile isteye veya zorunlulukla arkada bırakıp uzaklaşma | Zihinsel unutma boyutu bulunmaz, salt iradi ve fiili terk bildirir |
| ذكر | Zıt | Hatırlamak ve anmak | Bilgiyi zihne çağırma, koruma ve bilinci uyanık tutarak gereğini yapma | Unutmanın zıddı olarak zihinsel ve ameli mevcudiyeti sağlar |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نسي | Unutmak ve terk etmek | Hem hafıza yitimini hem de kasten arkaya atıp ihmal etmeyi içerir | Kesin |
| Latince | oblivisci, relinquere | Unutmak, geride bırakmak | Oblivisci zihinsel silinmeyi, relinquere ise mekânsal ve iradi terki karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to forget, to neglect, to abandon | Unutmak, ihmal etmek, terk etmek | Forget zihinsel unutuşu karşılarken neglect ve abandon iradi ihmali verir | Güçlü |
| Almanca | vergessen, vernachlässigen | Unutmak, ihmal etmek | Vergessen hafıza kaybını, vernachlässigen ise mesuliyet doğuran ihmali karşılar | Güçlü |
| Fransızca | oublier, délaisser | Unutmak, yüzüstü bırakmak | Oublier zihinsel unutmayı, délaisser ise geride terk edip ilgisiz kalmayı anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَسِيتُ / تَنْسَى | Zihinsel unutma ve beşeri yanılma | İnsanın hafıza zaafı nedeniyle bir olayı veya bilgiyi anlık hatırlayamaması (Kehf 18:24, Kehf 18:61, Kehf 18:73, A‘lâ 87:6). |
| نَسُوا / فَنَسِيَ | Emri terk etme, ahdi çiğneme ve ihmal | Kendisine hatırlatılan vahyi, ilahi ahdi veya uyarıları bile isteye arkaya atıp yaşamaması (Tevbe 9:67, Tâhâ 20:115, En‘âm 6:44). |
| نَسِيَهُمْ / نَنْسَاكُمْ | İlahi mukabele ve rahmetten mahrum bırakma | Kulu azapta kendi haline terk etme, rahmet ve lütufla gözetmeme cezası (Tevbe 9:67, Câsiye 45:34, Secde 32:14). |
| نَسْيًا مَنْسِيًّا | Varlık sahnesinden silinme ve yok sayılma | Hatırlanmaya değer görülmeyen, varlığı hiçe sayılan bir nesneye dönüşme temennisi (Meryem 19:23). |
| فَأَنْسَاهُمْ / أَنْسَانِيهُ | Şeytani saptırma veya gaflet vesilesi | Şeytanın veya dünyevi meşguliyetlerin bilinci saptırıp hayırlı olanı hatırlamaktan alıkoyması (Kehf 18:63, Mücâdele 58:19). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'a nisyan isnadı ve peygamberlerin ismeti | Allah'ın unutmaktan münezzeh oluşu ile âyetlerdeki ilahi nisyanın cezalandırıcı terk anlamına geldiği; peygamberlerdeki nisyanın tebliğ dışı beşeri unutma olduğu tartışması. | Kusur olan unutmadan tenzih, iradi terk ve ilahi adalet mukabelesi. |
| Fıkıh | Hata ve nisyanın mükellefiyete etkisi | Unutarak yapılan haram eylemlerin veya terk edilen ibadetlerin (namaz, oruç) cezai ve kazai sorumluluğu kaldırıp kaldırmadığı meselesi. | Ceza sorumluluğunu düşüren, ancak kaza veya tazmin borcunu saklı tutan ehliyet arızası. |
| Tefsir | Âdem'in ahdi unutması ve münafıkların nisyanı | Tâhâ 115 ve Tevbe 67 âyetlerindeki nisyanın zihinsel hafıza kaybı mı yoksa azim eksikliğinden doğan bilinçli ihmal mi olduğu tartışması. | Hafıza yanılması ile mesuliyet doğuran iradi terk arasındaki nüans ayrımı. |
| Hadis | Mükellefiyetin kalkması ve namazda yanılma | Ümmetten hata, nisyan ve zorlanmanın kaldırıldığını bildiren nasslar ile sehiv secdesi gerektiren unutma durumları. | Kasıtsız beşeri zaafın bağışlanması ve telafi mekanizmalarının devreye girmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile Yaratıcı arasındaki ahit bağı | İlahi buyrukları arkaya atma ve rahmetten mahrum kalma | Sorumluluk bilincinin yitimi | Dini düzenin temeli olan zikrin terk edilmesi, kulun ilahi himayeden dışlanmasına yol açar. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik devamlılık ve bilginin muhafazası | Bilgiyi kayıt ve amelden düşürme | Hafıza ve metodoloji kaybı | Birikimli ilmin zihinden veya amel alanından çekilmesi, cehaletin ve kuralsızlığın yeniden doğmasına sebep olur. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki sözleşmeler ve anayasal taahhütler | Toplumsal sözleşmeyi çiğneme ve tebaayı ihmal | Düzen ve istikrarın bozulması | İktidarın veya toplumun kurucu ilkeleri unutması, meşruiyet krizine ve siyasi dağılmaya neden olur. | Güçlü |
| İktisadi | Borç, emanet ve hakların takibi | Taahhütlerin savsaklanması ve borcun arkaya atılması | Güven ortamının çöküşü | Sözleşme şartlarının ve yoksulun payının unutulup ihmal edilmesi piyasa adaletini bozar. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Enformasyon kaybı ve termodinamik entropi | Bir sistemdeki verinin iletim veya saklama sırasında sinyal kaybına uğraması, bellek sektörünün silinmesi veya sistem enerjisinin dağılarak iş göremez hale gelmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşma ve anomi | Bireyin veya kurumun kendisini inşa eden kurucu değerleri, hafızayı ve toplumsal normları terk ederek ilkesizleşmesi ve nihayetinde kimliksizleşmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireyin elinde olmayan masum bir zihinsel yanılgı, dalgınlık ve biyolojik hafıza zaafı olarak anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl teolojik ağırlığı, kişinin ilahi uyarıları, yetimleri ve ahireti bilerek ve isteyerek arkaya atması, göz ardı etmesi ve bunun karşılığı olarak Allah tarafından azap içinde terk edilmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde münafıklar ve inkârcılar için anılan nisyanın bir kasıt ve isyan suçu olduğunu görememek; Allah'a nisyan atfedilen âyetlerde teşbihe düşerek haşa ilahi zihinde bir eksiklik vehmetmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel insan tanımı olan unutan varlık ile vahyin temel işlevi olan zikir ve hatırlatma arasındaki varoluşsal gerilimi kurduğu için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi ahitlerin çiğnenmesini anlatan kıssalarda (Tâhâ 20:115), münafıkların karakter tasvirinde (Tevbe 9:67), ahiret hesaplaşmasında (Câsiye 45:34) ve Musa-Hızır yolculuğundaki beşeri zaaf bağlamlarında (Kehf 18:61-73). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Unutmanın sadece mazur bir hata olduğu zannını yıkar; insanın değer vermediği şeyi terk etmesinin ahlaki bir tercih ve ağır bir suç olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGöç eden topluluğun arkasında düşürüp unuttuğu, değersiz sayarak geride bıraktığı eşya parçası ve uyluk damarının işlevsiz kalması.
- Soyut anlamZihindeki bilginin veya iradedeki bağlayıcı ahdin değerini yitirerek arkaya atılması, dikkatin nesneden kopması ve ilahi himayenin kesilerek terk edilmek.
- Sistematik karşılıkSüreklilik arz eden bir bağın koparılmasıyla öznenin nesneyi ihmal etmesi, buna karşılık sistemin de özneyi dışlayarak kendi haline bırakması mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıçtaki hafıza ve bilinç yükünü, zamanla gelişen zihinsel zaaf katsayısını, zamanı, iradi bağ ve ihtimam katsayısını (), ise geriye kalan bilinç ve hatırlama düzeyini sembolize eder. İradi ihtimam sıfırlandığında () ve zaman ilerlediğinde bilinç düzeyi sıfıra yaklaşır; bunun sonucunda ortaya çıkan nihai durum () ilahi rahmet ve himayeden büsbütün mahrum bırakılmayı temsil eder.