سهو
س - ه - و
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 8 sözlük
Hatadan farkı ihmal ve umursamazlık sebebiyle hata yapmaktır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(8)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hatadan farkı ihmal ve umursamazlık sebebiyle hata yapmaktır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.212 harfباب الهاء والسين وو ا ي ء معهما
ه و س، س ه و، و ه س،ه ي س مستعملات هوس:
الهَوَسُ: الطَّوَ فإن باليّل، والطّلب في جَراءة، تقول : أَسَدٌ هوّاسٌ، ورجلٌ هوّاسٌ، أي: مُجرَّب شُجاعٌ.
السَّهْوُ: الغَفْلةُ عن الشّيء، وذهابُ القَلْب عنه، وإنّه لساهٍ بين السَّهْو والسُّهُوّ. وسها الرّجل في صلاته إذا غفل عن شيءٍ منها.
والسَّهْوَة: أربعةُ أعوادٍ أو ثلاثة يُعارَضُ بَعْضُها على بَعْض، يوضع عليها شيءٌ من
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.485 harf(باب السين والهاء وما يثلثهما)
(سهو) السين والهاء والواو معظم الباب [يدلّ] على الغفلة والسُّكون. فالسَّهْو: الغفلة، يقال سَهَوْتُ في الصلاة أسهو سَهْواً. ومن الباب المساهاة: حُسْن المُخَالَقَة، كأنَّ الإنسانَ يسهو عن زَلَّةٍ إن كانت من غيره. والسَّهْو: السُّكون. يقال جاء سَهْواً رَهْواً.
ومما شَذَّ عن هذا الباب [ السَّهْوَة([1])]، وهي كالصُّفَّة تكون أمامَ البيت.
وممّا يبعُد عن هذا وعن قياس
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR521 harfس ه و
إنه لساه بين السهو وسها في الصلاة وسها عنها.
وفي مثل " إن الموصين بنو سهوان " وهو يساهي أصحابه: يخالقهم ويحسن عشرتهم وفيه مساهلة ومساهاة.
وقوس سهوة: سهلة.
قال ذو الرمة يصف صائدا: قليل تلاد المال إلا سهامه وإلا زجوماً سهوة بالأصابع وبلغـة سهـوة: سهلـة السيـر.
وافعـل ذلـك سهـواً رهـواً: بغيـر تقـاض ولا لزاز.
وحملت به أمه سهواً: علـى حيـض.
وفـي بيته سهوة:
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.260 harf: ( و ( *!سَهَا في الأَمْرِ ، كدَعا ) ، *!يَسْهُو ( *!سَهْواً ) ، بالفَتْح ، ( *!وسُهُوّاً ) ، كعُلُوَ .
هكذا في المُحْكَم إلاَّ أَنه لم يُعَدّه بِفي .
وفي الصِّحاح : سَهَا عن الشَّيء يَسْهُو ، هكذا هو مَضْبوطٌ بفَتْحِ الهاءِ ؛ وبخطِّ أَبي زكريَّا في الحاشِيَةِ : سَهِيَ كرَضِيَ ، فانْظُرْه .
( نَسِيَه وغَفَل عنه وذَهَبَ قَلْبُه إلى غَيْرِه ) ؛ كذا في المُحْكَم والتَّهْذيب ؛ واقْتَصَرَ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.755 harfسَهَا عَنْهُ
1 سَهَا عَنْهُ ذ , (S, Msb,) or فِيهِ, (K,) aor. يَسْهُو, inf. n. سَهْوٌ (S, Msb, K) and سُهُوٌّ, (M, K,) He was, or became, unmindful, forgetful, neglectful, or heedless, of it, or inadvertent to it; (S, Msb;) namely, a thing; syn. غَفَلَ عَنْهُ: (S, * Msb:) or he forgot it, or neglected it, (نَسِيَهُ,) and was, or became, unmindful, forgetful, &c., of it, or inadvertent to it,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR732 harfسَهَا
سَهَا U ( n. ac. سَهْو 1 , سُهُوّ 27 )
a. [ Fī or 'An ], Was unmindful of, neglected; disregarded; omitted; forgot.
سَهُوَ
سَهُوَ U ( n. ac. سَهَاْوَة 22t ),
a. Was gentle, docile, tractable.
b. Was numbered.
سَاْهَوَ
سَاْهَوَ III ,
a. Was gentle, obliging, good-natured with, to.
سَهْو
سَهْو [ 1 ],
a. Forgetfulness; neglect; negligence, remissness; inadvertence; oversight,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.381 harfسهو
سَهَا - يَسْهُو - سَاهِي - سَاهُوْن
سَها - يَسْهُوْ + الكائن: يغفل ولا ينتبه: يكون تركيز ذهنه ووعيه لما يدور حوله أقل من المعتاد، فلا ينتبه لما يدور حوله بدقة
سَهَا - يَسْهُو + كائن + عن شيء: يهمله ويبعد تركيز ذهنه ووعيه عنه
سَاهِي: اسم فاعل صفة مشبهة من فعل " سَهَا - يَسْهُو "
سَاهُوْن: جمع " سَاهِي "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "
Sîgalar(1)
Geçtiği ayetler(2)
الَّذِينَ هُمْ فِي غَمْرَةٍ سَاهُونَ
YanılanlarKi onlar; koyu bir cehalet içerisinde kalmış gafillerdir.
الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ
YanılanlarKi onlar; kıldıkları namazdan gafildirler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سهو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غفل, نسي, لهو |
| Zıt Kök | يقظ |
| Çekirdek Özet 1 | Zihnin dinginleşip gevşemesi, dikkatin dağılması ve bilincin nesnesinden uzaklaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Görev bilincinin gevşemesi, umursamazlık ve gaflet içinde savrulma |
| Çekirdek Özet 3 | Sorumluluğun zihinsel ve eylemsel düzeyde askıya alınarak savsaklanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü kasıtsız ve masum bir unutma sayarak bilinçli ihmal ve lakaytlığı gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سه | Gevşeklik, düzlük, yumuşaklık ve engelsiz akış; nitekim سهل kökünde engebesiz arazi ve kolaylık, سهر kökünde uykunun çekilmesiyle zihnin açık kalması, سهم kökünde ise sürtünmesiz fırlatılan ok ve pay anlamı öne çıkar. | و | İki harfli çekirdeğin taşıdığı engelsiz ve gevşek akış hareketini, bilincin tutunma noktasını yitirip zihinsel denetimden düşmesi, dalgınlık ve ihmal yönünde daraltır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, dayanma ve zihinsel direnç noktasını simgeler. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, dışa yönelme, soluk alma ve açığa çıkmayı anlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, bitiştirme ve akışın bir yöne bağlanmasını gösterir. |
| سهو | Tutunma ve direncin (س) nefes verip gevşemesiyle (ه) dikkatin başka bir tarafa bağlanıp asıl merkezden çözülmesi (و) | Zihnin tutunma direncini bırakarak gevşemesi, nesnesinden kopması ve dikkatsizlik sonucu sürüklenmesi eylemini oluşturur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin dinginleşmesi, yumuşaması, gerilimin düşmesi ve devenin uysalca, zorlanmadan yürümesi. Nitekim yürüyüşü yumuşak binek için kullanılır; ayrıca evlerin önündeki gölgelik ve serinlik yerine veya eşya konulan açık kerevete سَهْوَة denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir avcının yayını ve ok atışını tasvir ederken gerginliği az, çekişi yumuşak ve esnek yayı nitelemek üzere قوس سهوة terkibini kullanır. Bu kullanımda lafız, gerilimin bulunmayışını ve kolayca salınmayı bildirir. |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönemde iki kişinin birbiriyle yumuşak geçinmesi, kusurları görmezden gelerek müsamaha göstermesi مُسَاهَاة olarak adlandırılmıştır. el-Accâc bu manayı şu mısraında zikreder: حُلْوُ المُساهاةِ وإنْ عادَى أمَرّ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde سهو kökü, merkezi Samice katmanında bilincin sakinleşmesi, zihinsel gerilimin düşmesi ve dikkatin yön değiştirmesi ekseninde gelişmiştir. İbranicede dikkatsizlik, bilmeden yanılma ve kasıtsız günah anlamı taşıyan שָׁגָה (shagah) ve שָׁגַג (shagag) kökleriyle anlamsal bir örtüşme gösterse de doğrudan ses denkliği olan biçimler sınırlıdır. Süryanicede s-h-w / s-h-y kök çevresinde görülen gevşeme ve zayıflama göstergeleri, Arapçadaki dalgınlık ve dinginlik (سُكُون) manasıyla semantik bir matris oluşturur. Kökün ilksel çekirdeği zihinsel bir direnç kaybını, dikkatin nesnesinden kaymasını ve çabasız bir salıverilmeyi ifade eder; Arapçada bu durum hem nötr bir unutma-yanılma hem de kınanan bir ihmal ve lakaytlık yönünde çift kutuplu bir anlam kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | س ه و kökünden türeyen lafızlar | Bir şeyden habersiz kalma, gevşeme, görmezden gelme (müsamaha) ve gökyüzünde çok sönük olduğu için gözden kaçan yıldız (es-Sühâ). | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Güney Sami paralelleri | Zihinsel dikkatin gevşemesi, gaflet hali ve denetimsiz kalma anlam alanında paylaşılan ortak yönelim. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı veya uzak katmanlarda kökle doğrudan örtüşen güvenilir veri tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-ʿArab, Payne Smith.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سهو | Anlamlı | Gaflet ve sükun | Dikkatin dağılması, zihnin dinginleşerek nesnesinden habersiz kalması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| سوه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız bir kök kaydı bulunmaz. | Kur'an'da geçmez. |
| هسو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Harflerin bu dizilişi kullanım dışı (mühmel) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| هوس | Anlamlı | Gece dolaşmak, cesaret ve karışıklık | Geceleyin arayışla dolaşmak, yırtıcı hayvanın pervasızca yürümesi, akıl karışıklığı. | Ayn müsta'mel sayar; Kur'an'da geçmez. |
| وسه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel kabul edilen harf dizilişidir. | Kur'an'da geçmez. |
| وهس | Anlamlı | Ezmek ve şiddetle yere vurmak | Bir şeyi çiğneyip ezmek, ayaklar altında un ufak etmek. | Ayn müsta'mel sayar; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سهو | Merkez | Gaflet ve ihmal | Bilincin gevşemesi ve umursamazlık sebebiyle görevi terk etme. | Hatırlatıldığında dahi gevşekliği sürdürme potansiyeli taşır. |
| نسي | Komşu | Unutma | Bilgiyi zihinden tamamen düşürme; hatırlatıldığında pişmanlıkla dönülebilen zaaf. | Kasıt aranmaksızın zihinsel muhafazanın yok olmasıdır. |
| غفل | Komşu | Habersizlik | Gözünün önünde olan bir delile veya gerçeğe karşı duyarsız ve dikkatsiz kalma. | İdrak araçları açıkken zihnin başka şeyle meşgul olmasıdır. |
| لهو | Komşu | Oyalanma | Önemli olanı bırakıp geçici ve değersiz bir hazla meşgul olma. | Bilinçli bir tercihle dikkati eğlenceye kaydırmaktır. |
| يقظ | Zıt | Uyanıklık | Dikkatin, algıların ve zihinsel teyakkuzun tam anlamıyla devrede olması. | Bütün duyuların nesnesine odaklandığı uyanıklık halidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سهو | Gaflet ve dalgınlık | Kökün zihinsel dinginlik ve ihmal bileşenlerini birlikte içeren temel hali. | Kesin |
| Latince | Neglegentia, inadvertentia | İhmal, dikkat etmeme | Sorumluluğu savsaklama ve dikkatsizlik yönünü karşılar; fıtri dinginlik yönünü dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Inadvertence, heedlessness, remissness | Dikkatsizlik, umursamazlık | Hem istemsiz dalgınlığı hem de sorumluluk karşısındaki lakaytlığı kapsar. | Güçlü |
| Almanca | Nachlässigkeit, Unachtsamkeit | Savsaklama, dikkatsizlik | Bilinçli ya da bilinçsiz gevşeklik sonucunda oluşan zihinsel kopukluğu verir. | Güçlü |
| Fransızca | Négligence, inattention | İhmal, dikkatsizlik | Dikkatin dağılmasını ve ödevin savsaklanmasını iyi ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَاهُونَ | Kibir, inkâr ve şaşkınlık içinde hakikatten kopuş | Ahireti ve hesabı inkâr edenlerin cehalet ve şüphe girdabında şuursuzca debelenmesi bağlamı (Zâriyât 51:11). |
| سَاهُونَ | İbadeti ve sorumluluğu umursamama, savsaklama | Namazı ciddiye almayan, vaktini ve ruhunu gözetmeyip riya ile savuşturanların tavrı bağlamı (Mâ‘ûn 107:5). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Teklif ve sorumluluk şartı | Akıl ve bilincin kaybolduğu sehiv durumunda kişinin mükellef olup olmadığı, peygamberlerin tebliğ dışı sehivlerinin ismet sıfatına etkisi. | Kasıtsız zihinsel zaaf ile iradi lakaytlık arasındaki sınır. |
| Fıkıh | İbadette sehiv secdesi | Namazın rükün veya vaciplerinde yanılma, unutma ya da dalgınlıkla yapılan eksiklik veya fazlalıkların telafisi (سُجُودُ السَّهْوِ). | Zihinsel dalgınlığın ibadetin sıhhatine getirdiği teknik telafi. |
| Tefsir | سهو ile نسي ayrımı | Mâ‘ûn 107:5 ayetinde namazda sehiv ile namazdan sehiv (عَنْ صَلَاتِهِمْ / فِي صَلَاتِهِمْ) farkı; kınamanın dalgınlığa değil, umursamazlığa yönelik oluşu. | Kasıtlı ihmal ve ciddiyetsizlik boyutu. |
| Hadis | Hz. Peygamber'in sehiv örnekleri | Resûlullah'ın namazda sehvederek sehiv secdesi yapması ve "Ben de sizin gibi bir insanım, unutursam hatırlatın" buyurması. | İnsani tabiatın tabii dalgınlığı ve hüküm vaaz etme vesilesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve kulluk bilinci | Gevşeklik ve lakaytlık | Tehdit unsuru | İbadetin ruhundan ve vaktinden koparak onu mekanik veya savsaklanan bir yüke dönüştürme. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Dikkatsizlik ve denetim kaybı | Hata kaynağı | Araştırmacının zihinsel disiplini yitirerek delilleri veya verileri gözden kaçırması. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve teyakkuz | İhmal ve rehavet | Güvenlik açığı | Yöneticilerin ve kurumların toplumsal sorumlulukları umursamayarak krize zemin hazırlaması. | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşmeler ve üretim | Savsaklama ve denetimsizlik | Verimsizlik | İş gücünün veya yönetimin işi gevşek tutarak kaynak ve kalite israfına yol açması. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz zayıflaması / Sönümlenme (Attenuation / Damping) | Bir sinyalin veya dalganın ortam direnciyle enerjisini ve gerilimini yitirerek genliğinin düşmesi; sistemdeki dikkat/enerji seviyesinin sönümlenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve ihmal (Institutional neglect / Remissness) | Bireyin veya grubun kuralları açıkça reddetmeksizin, gevşeklik ve umursamazlık sebebiyle işlevsiz kılması, sosyal denetimin çözülmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca masum, elde olmayan basit bir unutma veya anlık kafa karışıklığı (zelle) düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, zihinsel bir dalgınlıktan ziyade kalbin davaya, hesaba ve ibadete karşı kayıtsız kalmasını, yani ahlaki bir lakaytlığı kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâ‘ûn 107:5 ayetindeki şiddetli tehdidin namaz kılarken istem dışı yanılan müminlere yönelik olduğu zannedilerek yersiz bir vesvese üretilir; asıl yerilen umursamazlık gözden kaçar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın sorumluluk karşısındaki felaketinin yalnızca açık inkârla değil, ibadet ve ilkeleri gevşekliğe kurban eden lakaytlıkla da başladığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadeti şekilciliğe indirgeyip toplumsal dayanışmayı reddeden münafıkane tavırları yeren ve ahireti hafife alanları tasvir eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Masum unutma (نسي) ile bilinçli ve gevşek ihmal (سهو) arasındaki farkı ortaya koyarak dinin insani zaafları değil, ahlaki umursamazlığı kınadığını netleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGerilimin düşmesi, zihinsel tutunmanın çözülmesi, bedenin veya nesnenin direnç göstermeksizin gevşeyip akması.
- Soyut anlamBilincin görev ve sorumluluk ekseninden kayarak umursamazlık, rehavet ve denetimsiz ihmale sürüklenmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemde kontrol parametrelerinin gevşetilmesi sonucu meydana gelen işlev kaybı, hedeften sapma ve teyakkuz çöküşü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde asli sorumluluk veya odaklanılması gereken hedef fonksiyonunu, zihinsel teyakkuz ve iradi denetim katsayısını (), ise sehiv durumundaki sapma veya ihmal miktarını simgeler. Zihinsel kontrol ve hassasiyet sıfıra yaklaştıkça (), ihmal ve gaflet () doğrudan hedefin yerini alarak tam bir savsaklamaya dönüşür.