رخو
ر - خ - و
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 9 sözlük
Salyangoza benzer iskeletsiz hayvanlar.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Salyangoza benzer iskeletsiz hayvanlar.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.455 harfباب الخاء والراء وو ا ي ء معهما
ر ي خ، و ر خ، ر خ و، أ ر خ، خ ي ر، خ و ر، خ ر أ، أ خ ر مستعملات ريخ: راخَ يَريخ: ذَلَّ وتَكَسَّر.
والتَّرْييخُ: ضعف الشيء ووهنه.
ويسمى العظيم الهشُّ الوَالِجُ في جوفِ القَرْنِ الرِّخْوِ مُرَيِّخَ القَرْنِ . وضربوا فلانا حتى رَيَّخُوْهُ أي: أوهنوه، قال:
بوقعها يُرَيَّخُ المُرَيَّخُ
والمُرَيَّخُ: المرتك.
ورخ: ورخَ العجين وَرْخا أي استَرْخَى، وأورَخْتُه. وهو مثل
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR17.416 harfباب الخاء والراء
خير ، خرأ ، خور ، ريخ ، رخى ، رخو ، ورخ ، أخر ، أرخ : مستعملة .
ريخ : قال الليث : التَّرْيِيخُ : ضَعْفُ الشيء
ووَهْنُه .
قال : ويُسَمَّى العُظَيْمُ الهَشُّ الوَالِجُ في
جَوْف القَرْن _ : ) ( مُرَيَّخَ الْقَرْنِ ) ( .
قال : ويقال : ضَرَبوا فلاناً حتى رَيَّخُوهُ _
أي : أَوْهَنُوهُ . وأنشد :
بِوَقْعِهَا يُرَيَّخُ الْمُرَيَّخُ
وَالْحَسَبُ الأوْفَى وَعِزٌّ جُنْبُخُ
قال : والْمُرَيَّخُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.041 harf(باب الراء والخاء وما يثلثهما)
(رخص) الراء والخاء والصاد أصلٌ يدلُّ على لِينٍ وخلافِ شِدّة. من ذلك اللّحْمُ الرَّخْص، هو الناعم. ومن ذلك الرُّخْص: خِلاف الغَلاء. والرُّخْصَة في الأمر: خَلاف التَّشْديد. وفي الحديث: "إنَّ الله جلّ ثناؤه يحبُّ أن يؤخذ برُخَصِهِ كما يحبُّ أن تُؤتَى عزائِمهُ".
(رخف) الراء والخاء والفاء أُصَيلٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولِين. فيقال: إن الرَّخْفَة: الزُّبدة الرَّقيقة.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR751 harfر خ و
شـيء رخو وقد رخو رحاوة واسترخى.
وريح رخاء: لينة الهبوب.
وفرس مرخاء من خيل مراخ من الإرخاء وهو الحضر الذي ليس بالملهب.
وتراخى عن الأمر: تقاعس عنه.
وتراخى ما بينهما: تباعد وراخيته عنّي: باعدته.
وراخى العقدة: أرخاها.
قال زهير: وملعـن ذاق الهوان مدفع راخيـت عقـدة كبلـه فانحلت وإنه لقي عيش رخيّ وفي رخاء من العيش.
وهو رخيّ البال.
ومن المجاز: فرس رخو ورخو
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR234 harf* ر خ و * شيء * َرِخْوٌ * بكسر الراء وفتحها أي هش و * أرْخَى * الستر وغيره أرسله و * اسْتَرْخَى * الشيء و * تَرَاخَى * السماء أبطأ المطر ورجل * رَخِيٌ * البال أي واسع الحال بين * الرَّخَاءِ * بالمد و * رُخَاءٌ * بضم الراء الريح اللينة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.869 harf: ( و ( *!الرَّخْوُ ، مُثَلَّثَةً : الهَشُّ من كُلِّ شيءٍ ، وهي بهاءٍ ) .
( التَّثْلِيث ذَكَرَه ابنُ سِيدَه .
واقْتَصَر الجوهريُّ على الكَسْر والفَتْح .
وفي التَّهذيبِ : قَالَ الليْثُ : *!الرَّخْوُ *!والرُّخْوُ لُغَتانِ في الشيءِ الذي فيه رَخاوَةٌ .
قُلْتُ : كَلامُهم الجَيِّد بالكَسْر ، قالَهُ الأصْمعيُّ والفرَّاء ، قالا : والفتْحُ مُوَلّد ، انتهى .
وفي المِصْباحِ : الضمُّ لُغَةُ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.595 harfرَخُوَ
1 رَخُوَ ذ , aor. يَرْخُو; and رَخِىَ, aor. يَرْخَى; (S, M, Msb, K;) inf. n. رَخَاوَةٌ (M, Msb, K) and رَخَآءٌ, (M, K, but in several copies of the latter رَخًا,) or this is a simple subst., (Msb,) and رِخْوَةٌ, with kesr, (M, K,) which is extr., (M,) and some add رُخْوَةٌ, and رَخْوَةٌ; (MF, TA;) It (a thing, S) was, or became, soft, yielding, flaccid, flabby, lax, slack, uncompact,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR78 harfرَخَا
رَخَا U رَخَى A ( n. ac. رَخَآء [ 22A ] ),
a. Lived in ease, affluence.
Sîgalar(1)
Mücavir kökler6 mücavir (7 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ
DirençsizBunun üzerine Biz de rüzgarı emrine verdik. Emri ile istediği yere kolayca giderdi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رخو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لين, سهل, طوع |
| Zıt Kök | شدد |
| Çekirdek Özet 1 | Sertlik, gerginlik ve direncin çözülmesi; gevşek, yumuşak, engelsiz ve akıcı oluş |
| Çekirdek Özet 2 | Şiddet veya sarsıntı üretmeksizin, emre tam uyum içinde engelsizce ve tatlı bir akışla cereyan eden güç (Süleyman aleyhisselamın rüzgârı) |
| Çekirdek Özet 3 | Gerilimi düşürerek direnci ortadan kaldıran, baskı yapmadan kontrol sağlayan esnek sevk ve yönetim prensibi |
| Kritik Hata Riski | Kökün «gevşeklik» anlamını atalet, zayıflık veya yavaşlık zannederek ayetteki rüzgârı durgun veya etkisiz sanmak; dirençsizliğin sağladığı pürüzsüz hız ve sevk gücünü gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رخ | İnceltme, yumuşatma, gevşetme ve kıvamı sıvıya/esnekliğe doğru açma; nitekim aynı çekirdeği taşıyan ريخ kökünde boyun eğme ve kırılma, ورخ kökünde hamurun gevşek ve yumuşak kıvamda olması anlamı mevcuttur | و | İllet harfinin katılımıyla gevşeklik ve esneklik hali dinamik bir akışa, gerginliğin uzatılarak çözülmesine ve sarsıntısız, yumuşak bir sürekliliğe dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; öncülük, yönelme, hareketin başlangıcı | Eylemin veya hareketin belirli bir yöne doğru başlatılması ve sevk edilmesi |
| خ | Çit / elek (duvar imgesinin hırıltılı varyantı; türetme); aralıklardan sızma, sürtünmenin azalması, geçirgenlik | Katı ve kapalı yapının gevşeyerek aralanması, iç direncin kırılarak geçirgenleşmesi |
| و | Çadır kazığı, kanca; bağlama, bitiştirme, uzama ve süreklilik | Gevşeyen hareketin kopmadan, esnek ve akıcı bir bağ halinde süreklilik kazanması |
| رخو | Başlangıç hamlesinin iç direnci aşarak esnek ve kesintisiz bir hatta akması | Bir kuvvetin sert çatışma ve dirençle karşılaşmaksızın, pürüzsüz ve yumuşak bir geçişle yönlendirilip akıtılması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin, etin veya ipin gerginliğini yitirip yumuşaması, sarkması; devenin doğuma yakın leğen kemiği bağlarının çözülüp gevşemesi (أرخت الناقة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde süratli fakat biniciyi sarsmayan, adımları rahat ve gevşek atı nitelerken bu kökü kullanmıştır: فهي رِخوٌ تَمزَعُ / Züheyr b. Ebî Sülmâ da esirin bağının gevşetilip çözülmesini şu mısra ile tasvir etmiştir: راخَيْتُ عُقْدَةَ كَبْلِهِ فَانْحَلَّتِ |
| Erken Arapça kullanım | Atın dizginlerini kasmadan, hayvanı yormaksızın kendi arzusuna bırakarak koşturulmasına (الإرخاء), bağın veya ipin gerginliğini azaltmaya (المراخاة) ve refah içindeki geniş hayata (الرخاء) denilmiştir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça رخو kökü, Batı Sami dillerinde «yumuşak olmak, gevşemek, zayıflamak, gerilimi düşmek» anlam kümesini karşılayan Proto-Sami *r-k-w / *r-k-k matrisinin bir dalıdır. İbranicede yer alan רָכַךְ (rakhak: yumuşamak, gevşemek, şefkat göstermek) ve Aramice / Süryanicede רְכַךְ / ܪܟܶܟ (rəḵaḵ: yumuşak olmak, gevşek durmak, dinmek) biçimleri aynı fonetik ve anlamsal köke dayanır. Arapçada kökün üçüncü seslisi yarı ünlüye (و) dönüşerek durumun yanı sıra yumuşakça akma, süreklilik arz eden esneklik ve dirençsiz ilerleme anlamlarını da bünyesine katmıştır. Söz konusu semantik gelişme, kökün yalnızca bir «gevşeklik/zafiyet» göstergesi olmaktan çıkıp, gerilimsiz bir akışkanlık ve genişlik (refah, bolluk) tabirine evrilmesini sağlamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رخو ve رخى varyantları | Sertliğin zıddı olan yumuşaklık (رخاوة), düğümün gevşetilmesi, rüzgârın sarsıntısız esişi (رخاء) ve hayatın darlık sonrasında ferahlaması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice רָכַךְ ve Süryanice ܪܟܶܟ | Katılığın, sertliğin ve gerginliğin çözülmesi; yumuşaklık ve esneklik kazanma | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رخو | Anlamlı | Gevşeklik, yumuşaklık | Gerginliğin çözülmesi, dirençsiz ve sarsıntısız akış | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| روخ | Anlamlı | Çözülme, yumuşama | Kemiklerin veya eklemlerin gevşeyip tutmaz hale gelmesi (راخ يريخ) | Kur'an'da geçmez; ortak çekirdek |
| خرو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| خور | Anlamlı | Zayıflamak, gevşemek, böğürmek | Gücün kırılması, direncin düşmesi; sığır sesi | Kur'an'da geçer; zayıflama yönüyle ortak çekirdek |
| ورخ | Anlamlı | Yumuşaklık, tarihleme | Hamurun cıvık ve yumuşak olması; bir vakti kaydetme | Kur'an'da geçmez; yumuşama yönüyle anlam bağı taşır |
| وخر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رخو | Merkez | Dirençsizlik ve gevşeklik | Gerginliğin ve sürtünmenin kalkmasıyla ortaya çıkan pürüzsüz, sarsıntısız hareket | Hem yumuşaklık hem de bu yumuşaklıktan doğan engelsiz akış halidir |
| لين | Komşu | Esneklik ve katı olmama | Maddenin veya tutumun kırılmadan bükülebilme vasfı; sertliğin zıddı | رخو gerilimin çözülmesini öne çıkarırken, لين bükülebilir yapıya odaklanır |
| سهل | Komşu | Düzlük ve kolaylık | Yolda veya işte pürüz, engebe ve meşakkatin bulunmayışı | رخو içsel dokunun gevşekliğini, سهل ise dış ortamın engelsizliğini ifade eder |
| طوع | Komşu | İtaat ve boyun eğme | Zorlama olmaksızın iradeyle uyum sağlama hali | رخو fiziksel direncin yokluğunu, طوع ise iradi teslimiyeti anlatır |
| شدد | Zıt | Gerginlik, katılık, sertlik | Bağların son derece sıkı olması, direncin ve zorluğun zirveye çıkması | رخو halinin tam karşıtı olarak esnemez ve geçit vermez durumu belirtir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رخو | Yumuşak, gevşek, dirençsiz | Katılığı ve gerginliği olmayan, engelsizce akıp giden yapı | Kesin |
| Latince | Laxus, remissus | Gevşemiş, serbest kalmış | Gerginliğin çözülmesini iyi karşılar; ancak ayetteki tatlı sürat boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | Slack, relaxed, gentle-breeze | Gevşek, dirençsiz, tatlı meltem | Mekanik direncin kalkmasını ve esintinin yumuşaklığını verir; kökün türevsel zenginliğini kısmen karşılar | Güçlü |
| Almanca | Schlaff, gelockert, sanft | Gevşek, serbestleşmiş, sarsıntısız | Gerilimsizliği ve sertlikten uzaklığı karşılar; hareket boyutu için ek niteleme gerekir | Güçlü |
| Fransızca | Lâche, détendu | Gevşek, gergin olmayan | Fiziksel gerilimin düşüşünü tam yansıtır; rüzgârın pürüzsüz akışı anlamını tek başına veremez | Güçlü |
Kaynak Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رُخَاءً | Sarsıntısız, dirençsiz, emre âmâde ve tatlı bir hızla esen rüzgâr | Süleyman aleyhisselama bahşedilen mucizevi sevk gücü ve emrine verilen rüzgârın vasfı (Sâd 38:36) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kudret ve mucize bahsi | Süleyman aleyhisselama rüzgârın fırtına (عاصفة) vasfıyla mı yoksa sarsıntısız (رخاء) vasfıyla mı boyun eğdirildiği meselesi | Ayetler arası tenakuzun giderilmesi; rüzgârın hız bakımından fırtına gibi güçlü, biniciyi sarsmama ve emre itaat bakımından dirençsiz ve yumuşak oluşu |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök fıkıh literatüründe terimleşmiş müstakil bir hükme esas teşkil etmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Sâd suresi 36. ayet tefsiri | Rüzgârın hem süratli hem de «yumuşak/tatlı» esmesinin keyfiyeti | İbn Abbas ve Taberî çizgisi: Yıkıp savurmayan, girdiği yerde tahribat yapmayan, hedefe pürüzsüzce ulaştıran itaatkâr esinti |
| Hadis | Gelecek tasvirleri ve ahlak | Ahir zamanda müminlerin ruhunu kabzedecek ipek gibi yumuşak rüzgâr rivayetleri | Sertlik ve azap taşımayan, incitmeden iş gören lütufkâr temas |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi kudret ve teslimiyet | Sürtünmesiz teslimiyet | Emre kayıtsız şartsız ve itirazsız uyum | Varlığın ilahi iradeye direnç göstermeksizin, hiçbir sürtünme üretmeden tam bir akışla tabi olması | Güçlü |
| İlmi | Fizik ve aerodinamik | Düşük sürtünme katsayısı ve laminar akış | Enerji kaybı olmaksızın sevk edilme | Akışkanın türbülans üretmeden, engel tanımaksızın pürüzsüz bir hat boyunca ilerlemesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve iktidar modeli | Çatışmasız sevk ve yumuşak güç | Şiddete ve baskıya ihtiyaç duymadan yönlendirme | Hükümranlığın kaba kuvvete ve baskıya değil, tabii ve dirençsiz bir itaate dayandırılması | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve piyasa akışkanlığı | Bolluk, darlıktan çıkış (الرخاء) | Dolaşım engellerinin kalkması | Mal ve hizmetlerin kriz, darlık ve darboğaz olmaksızın serbestçe ve kolaylıkla el değiştirmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz akışkan dinamiği (sıfır viskozite / laminar rejim) | Bir akışkanın iç sürtünme ve yüzey direnci olmaksızın enerjisini koruyarak akması durumu kökün fiziksel dinamiğiyle birebir örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal esneklik ve dirençsiz uzlaşı (transaksiyon maliyetlerinin sıfırlanması) | Toplumsal veya kurumsal mekanizmalarda bürokratik sürtünmenin, direncin ve çatışmanın ortadan kalkarak kararların akıcı biçimde uygulanması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca «pısırıklık, gevşeklik, tembellik ve zayıflık» olarak algılamak; kavramın taşıdığı «sürtünmesiz hız ve yüksek kontrol kabiliyeti» boyutunu dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, peygamberi dilediği yere hızla taşıyan ama onu asla sarsmayan, yıkıcı fırtına etkilerini barındırmayan, kontrolü kusursuz ve dirençsiz muazzam bir sevk gücünü temsil eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Süleyman aleyhisselamın emrindeki rüzgârın zayıf, etkisiz ve durağan bir esinti olduğu zannına kapılmak; gücün sadece şiddet ve tahribatla (عاصفة) ölçülebileceğini sanarak yumuşaklığın içindeki mutlak kudreti kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Gücün ve iktidarın zirvesindeyken sergilenen tasarrufun kaba kuvvet ve şiddet üretmeden de azami etkinlik sağlayabileceğini, ilahi teshirin (boyun eğdirmenin) varlıktaki direnci sıfırlayan boyutunu gösterdiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında, bilhassa Hz. Süleyman'ın mülkünü, emrine verilen rüzgârı ve teshir ayetlerini (Sâd 38:36; Enbiyâ 21:81; Sebe 34:12) anlama bağlamında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hız ve kudretin mutlaka sarsıntı, gürültü ve tahribatla birlikte var olacağı yönündeki mekanik algıyı düzeltir; sarsıntısızlığın zayıflık değil, en üst düzey sevk ve intizam hali olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir ipin, dokunun veya bağın gerginliğini yitirerek gevşemesi, yumuşaması; nesnenin direnç göstermeyen esnek bir kıvama gelmesi.
- Soyut anlamBir iradenin veya kuvvetin, karşısında hiçbir iç veya dış sürtünme bulmaksızın pürüzsüzce, sarsıntısızca ve emre tam uyumla hedefe akması.
- Sistematik karşılıkİktidar ve enerji transferinde mekanik zorlamanın yerini alan pürüzsüz teshir; çatışmasız kontrol ve sürtünmesiz iletim yasası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde uygulanan sevk iradesini veya başlangıç kuvvetini, ortama veya yapıya ait direnç/sürtünme katsayısını, ise hedefe ulaşan net sevk gücünü temsil eder. Kökün temsil ettiği رخو durumunda sürtünme ve direnç sıfıra yaklaşır (), böylece kuvvet hiçbir kayba ve karşı dirence uğramadan bütünüyle () neticeye dönüşür; eşzamanlı olarak iç gerilimi ve tahribat yapıcı sarsıntıyı temsil eden stres parametresi () sıfırlanarak tam bir sarsıntısız akış () gerçekleşir.