ركس
ر - ك - س
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin elinde olan ip demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin elinde olan ip demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.706 harfالكاف والسين والراء معهما
ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س مستعملات كسر: كَسَرْته فانكسر. وكل شيء يفترُ عن أمر يعجز عنه، يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر.
الكَسْرُ والكِسْرُ، لغتان: الشُّقّةُ السفلى من الخباء ومن كل قبة، وغشاء يرفع أحياناً ويرخى.
ويقال لناحيتي الصحراء: كسراها، قال يصف القطاة:
أقامت عزيزاً بين كِسْرَيْ تنوفة
وقال الأخطل:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى على الزاد
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR303 harfالرَكسُ: رَدُّ الشيءِ مقلوباً. وقد رَكَسَهُ وأَرْكَسَهُ بمعنىً. "واللهُ أَرْكَسَهُمْ بما كَسَبوا"، أي ردَّهم إلى كُفرهم. وارْتَكَسَ فلانٌ في أمرٍ، أي قد نجا منه. والرِكْسُ، بالكسر: الرِجْسُ. والرِكْسُ أيضاً: الكثير من الناس. والراكِسُ: الهادي، وهو الثَور وسط البَيْدَرِ تَدور عليه الثيران في الدِياسَةِ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.051 harfك س ر
كسر ، كرس ، ركس ، سكر ، سرك : ( مستعملة ) .
كسر : قال الليث يقال : كَسَرْتُ الشيءَ أَكْسِرُهُ كَسْراً ، ومُطاوعُهُ : الانكسَارُ ، وكلُّ شيءِ فَتَرَ عن أَمْرٍ يَعْجَزُ عنه يقال فيه : انْكَسَرَ ، حتى يقال . كَسَرْتُ من بَرْدِ الماءِ فانْكَسَرَ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) الكِسْرُ : أَسفلُ الشُّقَّةِ التي تَلي الأرضَ من الخِبَاءِ .
قال وقال الأَحمرُ : هو جَارِي مُكاسِرِي ومُؤاصِري أَي كِسْرُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.997 harf(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
(ركل) الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1]) والكديد: المُرَكَّل([2]).
(ركم)
(باب الراء والكاف وما يثلثهما) (ركل) الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل: رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1]) والكديد: المُرَكَّل([2]). (ركم) الراء والكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على [تجمُّع] الشيء. تقول ركَمت الشيء: ألقَيت بعضَه على بعض. وسحاب مُرْتكمٌ ورُكام. والرُّكمة: الطِّين المجمُوع. ومُرْتَكَم الطريق: سَنَنُه؛ لأنّ المارة تَرْتَكِمُ فيه. (ركن) الراء والكاف والنون أصلٌ واحد يدلُّ على قوَّة. فرُكن الشَّيء: جانبه الأقوى. وهو يأوي إلى رُكْنٍ شديد، أي عِزٍّ ومَنْعَة. ومن الباب رَكَنْتُ إليه أرْكَن. وهي كلمة نادرة على فَعَلْتُ أفْعَلُ من غير حَرفِ حلق. وفلانٌ ركينٌ، أي وقور ثابت. والمرْكن: الإِجَّانة. ويقال: جبلٌ رَكِينٌ([3])، أي له أركان عالية. وركَنْت إليه أي مِلْتُ؛ وهو من الباب، لأنه سكن إليه وثبت عنده. قال الخليل: رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً. ولغة سُفْلَى مضَر: ركِن يرْكَن. ويقال ركِنَ يَرْكُنُ، وفيه نظَر. وحكى أبو زيد: رَكِنَ يَرْكَنُ. وناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع، أي مُنْتَفِخَتُه، أي كَأنَّه رُكْن. (ركو) الراء والكاف والحرف المعتل أصول ثلاثة: أحدُها حملُ الشيء على شيءٍ وضمُّه إليه، والآخَر إصلاحُ شيءٍ، والثالث وِعاء الشيء. فالأوّلُ قولُهم: رَكَوْتُ على البعير الحِملَ: ضاعفْتُه. ومن الباب ركَوْتُ عليه الأمْرَ والذَّنب، أي حملتُه عليه. وقال بعضُهم: أنَا مُرْتَكٍ على كذا، أي معوِّلٌ عليه. ومالي مُرتكىً إلاّ عليك. وحكى الفرّاء: أرْكَيْتَ عليَّ ذنباً لم أُذْنِبْه. ومن الباب أركَيتُ إلى فلانٍ: لجأتُ إليه. ومنه أرْكِنِي إلى كذا، أَي أخِّرْني، للدَّيْنِ يكون عليه*. وركَوتُ عنهم بقيّةَ يومي، أي أقمت. أمّا إصلاحُ الشيء فالمركوُّ الحَوض المستطيل، ويقال المُصْلَح، قال: * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ * وركَوْتُ الشيءَ، إذا سدَّدْتَه وأصلَحتَه. قال سُويد بن كُراع: فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4]) أي إن لم تُصلِحْه. ويقال أركَيْتُ لفلانٍ شيئاً، إذا هيّأْتَه له. وأما الأصل الآخَر فالرَُِّكْوة معروفة؛ ومنه الرَّكِيّ؛ لأنه كأنه وعاءُ ما يكونُ فيه. (ركب) الراء والكاف والباء أصلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو علُوُّ شيءٍ شيئاً. يقال رَكِب رُكوباً يَرْكَب. والرِّكاب: المَطِيّ، واحدتَها راحلة. وزَيْتٌ ركابيٌّ؛ لأنه يُحمَل من الشام على الرِّكاب. وما له رَكُوبة ولا حَمُولة، أي ما يركبه ويَحمِل عليه. والرَّكب: القَوم الرُّكْبان؛ وكذلك الأُركُوب. وناقةٌ رَكْبانةٌ: تصلُح للرُّكوب. وأرْكَبَ المُهْر: حان أن يُرْكَبَ. ورجل مُرَكَّبٌ: استعارَ فرساً يقاتِل عليه، ويكون له نِصفُ الغَنيمة ولصاحب الفرس النِّصف. ومن الباب رَوَاكِبُ الشَّحم، وهي طرائقُ بعضُها فوقَ بعض في مُقدَّم السَّنام. فأمَّا التي في المؤخَّر فهي الرَّوادف، الواحدة راكبةٌ ورادفة. والرَّكَّابة: شِبه فسيلةٍ من أعلى النخلة عند قِمّتها، ربَّما حملَتْ مع أمِّها. وزعم الخليلُ أنَّ الرَّكْب والأُركوبَ راكبُو الدّوابّ، وأن الرُّكَّاب رُكَّاب السفينة. والمُرَكَّب: الأصل والمنْبِتُ. يقال هو كريم المركَّب. ومن الباب رُكْبة الإنسان، وهي عاليةٌ على ما هي فوقَه. والأركَبُ: العظيم الرُّكْبة. ويقال: رَكَبْتُ الرّجلَ أركُبُه، إِذا ضربْتَ رُكْبتَه أو ضربتَه برُكبتِك. والرَّكيب: ما بين نَهْرَيِ الكَرْم؛ وهو الظَّهر الذي بين النَّهْرين، ويكون عالياً على دونه. والرَّاكب: داءٌ يأخذ الغنمَ في ظهورها. ومن الباب الرَّكَب ركَب المرأة. قال الخليل: ولا يقال للرّجل، إنَّما هو للمرأة خاصّة. وقال الفرّاء: الرَّكَب: العانةُ للرَّجُل والمرأة. قال: لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ * (ركح) الراء والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو يدل على إنابةٍ إلى شيءٍ ورُجوعٍ إليه. قال الخليل: الرُّكوح: الإنابة إلى الأمر. وأنشد: رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6]) فهذا هو الأصل. ثمَّ يقال لرُكْن الجبلِ المُنيفِ الصّعبِ رُكْح. والرُّكْح والرُّكْحة: سَاحة الدّار. والرُّكْحة البقيّة من الثَّريد تبقى في الجَفْنة، كأنّه شيءٌ أوى إلى أسفل الجَفْنة. ويقال جَفْنةٌ مرتكِحةٌ، إذا كانت مكتنِزةً بالثَّريد. ومن الباب: سَرْجٌ مِركاحٌ، إذا كان يتأخَّر عن ظَهْر الفَرس. (ركد) الراء والكاف والدال أصلٌ يدلُّ على سُكون. يقال ركَدَ الماءُ: سكَنَ. وركَدتِ الرِّيحُ. وركَد الميزان: استَوَى. وركد القومُ رُكوداً: سكنُوا وهدَؤوا. وجَفنَةٌ رَكود: مملوءة. فأمّا قولُهم تراكَدَ الجوارِي، إذا قعدَتْ إحداهُنّ على قدميها ثم نَزَتْ قاعدةً إِلى صاحبتها، فهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن الأصل. (ركز) الراء والكاف والزاء أصلان: أحدهما إثبات شيءٍ في شيء يذهب سُفْلاً، والآخر صَوت. فالأول: رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً. ومَرْكَز الجند: الموضع الذي أُلزِمُوه. ويقال ارتكَزَ الرّجُل على قوسه، إذا وضَعَ سِيَتَها بالأرض ثمّ اعتمَدَ عليها. ومن الباب: الرِّكَاز، وهو المال المدفون في الجاهليّة، وهو من قياسِه؛ لأنّ صاحبَه رَكَزَه. وقال قوم: الرِّكاز المعْدِن. وأركَزَ الرّجُلُ: وجَدَ الرِّكاز. فإِن كان هذا صحيحاً فهو مُستعار. والمرتَكِز: يابس الحشيش الذي تكسَّرَ ورَقُه وتطايَرَ. ومعناه أنَّه ذَهَب منه ما ذهبَ وارتكز هذا، أي ثَبَت. (ركس) الراء والكاف والسين أصلٌ واحد، وهو قلْبُ الشّيء على رأسِه وردُّ أوّلِه على آخِره. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]، أي ردّهم إلى كفرهم. ويقال ارتكس فلانٌ في أمرٍ قد كان نجا منه. والرَّكوسيَّة: قومٌ لهم دينٌ بين النَّصارى والصابئين. وأُتِيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، حين طَلب أحجاراً للاستنجاء، بِرَوْثَة، فرمَى بها وقال: "إنّها رِكْس". ومعنى ذلك أنَّها ارتكَسَت عن أن تكون طعاماً إلى غيره. (ركض) الراء والكاف والضاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ إلى قُدُمٍ أو تحريكٍ. يقال ركَض الرّجُل دابّتَه، وذلك ضَرْبُه إِيَّاها برجلَيْه لتتقدَّم. وكثُر حتَّى قيل ركَضَ الفرَسُ، وليس بالأصل. وارتكاض الصبيّ: اضطرابُه في بَطْن أمِّه. قال الخليل: وجُعِل الرَّكْض للطَّير في طيَرانها. ويقال أرْكَضَتِ الناقة، إذا تحرَّكَ ولدُها في بطن أمِّها. وفي بعض الحديث في ذكر دم الاستحاضة: "هو رَكْضَةٌ من الشَّيطان"، يريد الدَّفْعة. (ركع) الراء والكاف والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انحناءٍ في الإنسان وغيرِه. يقال ركَعَ الرّجلُ، إذا انحنى. وكلُّ منحنٍ راكع. قال لَبيد: أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7]) وفي الحديث ذِكْر المشايخ الرُّكَّع([8])، يريد به الذين انحنَوْا. والرُّكوع في الصلاة من هذا. ثمّ تصرّف الكلامُ فقيل للمصلِّي راكع، وقيل للسَّاجد شكراً: راكع. قال الله تعالى في شأن داودَ عليه السلام: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. وقال في موضع آخر: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]، قال قومٌ: تأويلها اسجدي، أي صلِّي؛ واركعي مع الراكعين، أي اشكري لِله جلّ ثناؤُه مع الشاكرين. قال ابن دُريد: الرُّكْعة([9]): الهُوَّة في الأرض؛ لغة يمانِيّة. -------------------------------------------------ـ ([1]) سبق البيت في (1: 334/ 2: 319) مع تخريجه. ([2]) في اللسان: "والكديد: التراب الدقاق المكدود المركل بالقوائم. قال امرؤ القيس: مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل".([3]) في الأصل: "ركن"، صوابه من اللسان والقاموس. ([4]) البيت في المجمل واللسان (ركا). ([5]) وكذا في البيان (3: 207). وفي اللسان: "لا يقنع". ([6]) البيت في اللسان (ركح) مبتور محرف. ([7]) ديوان لبيد 23 طبع 1880 واللسان (ركع). ([8]) هو حديث: "لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا". ([9]) الجمهرة (2: 385). وضبطت في اللسان بفتح الراء ضبط قلم، وقد نص في القاموس على أنها بالضم. ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR150 harf- الركس: قلب الشيء على رأسه، ورد أوله إلى آخره. يقال: أركسته فركس وارتكس في أمره، قال تعالى: ﴿والله أركسهم بما كسبوا﴾ [النساء/88]، أي: ردهم إلى كفرهم.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR465 harfر ك س
أركسه وركسه: قلبه على رأسه.
وهو منكوس مركوس.
وأركسه في الشرّ: ردّه فيه " كلما ردوا إلى الفتنة أركسوا فيها " وأركش الله عدوك: قلبه على رأسه أو قلب حاله.
وارتكس فلان في أمر كان نجا منه.
وفي الحديـث " والفتـن ترتكـس بيـن جراثيـم العـرب " يرتكـس أهلهـا فيهـا أو ترتد هي بعد أن تذهب.
وأركس الثوب في الصبغ: أعده فيه.
وشعر متراكس: متراكب.
وشدّ دابته إلى
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.786 harfالرِّكْسُ: الجماعة من الناس، وقيل: الكثير من الناس، والرِّكْسُ شبيه بالرَّجِيع. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أُتيَّ برَوْثٍ في الاستنجاء فقال: إِنه رِكْسٌ؛ قال أَبو عبيد: الرِّكْسُ شبيه المعنى بالرجيع. يقال: رَكَسْتُ الشيء وأَرْكَسْتُه إِذا رَدَدْتَه ورَجَعْتَه، وفي رواية: إِنه رَكِيس، فعيل بمعنى مفعول؛ ومنه الحديث: اللهم أَركِسْهما في الفتنة رَكْساً؛ والرَّكْسُ: قلبُ الشيء على
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR156 harf* ر ك س * * الرَّكْسُ * رد الشيء مقلوبا وبابه نصر و * أرْكَسَهُ * مثله وقوله تعالى ﴿والله أركسهم بما كسبوا﴾ أي ردهم إلى كفرهم و * الرِّكْسُ * بالكسر الرجس
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.977 harfالركس: رد الشيء مقلوبا، وقيل: قلب الشيء على رأسه، أورد أوله على آخره، قاله الليث، ومنه: أركس الثوب في الصبغ، أي أعده فيه، وقد ركسه يركسه ركسا، فهو مركوس وركيس. والركس: شد الركاس، ككتاب، وهو حبل يشد في خطم الجمل إلى رسغ يده فيضيق عليه فيبقى رأسه معلقا، ليذل، عن الفراء. قلت: والركاس: مثل الرفاس والإباض والعكاس والحجاز والشغار والخطام. والزمام والكمام والخشاش والعران والهجار والرفاق. وكل منها مذكور
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.597 harfرَكَسَهُ
1 رَكَسَهُ ذ , (S, Msb,) aor. رَكُسَ , (Msb, TA,) inf. n. رَكْسٌ, (S, A, Msb, K,) He turned it over, or upside down; (S, A, Msb, K;) as also ↓ أَرْكَسَهُ: (S:) or the former, (TA,) or ↓ latter, (Msb,) he turned it over upon its head: (Msb, TA:) and the former, he reversed it; made the first part of it to be last; or turned it fore part behind. (Lth, A, Msb, K.) It is said in the Kur [iv.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR242 harfرَكَسَ
رَكَسَ U ( n. ac. رَكْس 1 ),
a. Turned over, upside down, reversed, inverted.
أَرْكَسَ
أَرْكَسَ IV ,
a. see I .
اِرْتَكَسَ
اِرْتَكَسَ VIII ,
a. Was turned over, inverted.
رِكْس
رِكْس 2 ,
a. Dirt, filth.
b. Crowd; rout, rabble.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.291 harfركس
رَكَسَ - يَرْكُسُ - أَرْكَسَ - يُرْكِسُ
رَكَسَ - يَرْكُسُ + الكائن + في مكان أو أمر: يتردد ويتذبذب وينكس ويعاود فيه: يعود ويرجع إلى مكان أو أمر كان قد غادره وتركه، ثم يتركه ويغادره، ثم يعود إليه، وذلك عدة مرات: يتردد ويحتار ويتذبذب في اختيار الفعل أو الموقع الذي ينبغي أن يكون عليه
أَرْكَسَ - يُرْكِسُ: على وزن" أفعل من " رَكَسَ - يَرْكُسُ
Mücavir kökler26 mücavir (38 toplam)
- وجد
2 ortak ayet · Su birikintisidir
- رود
2 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- ثقف
1 ortak ayet · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir
- عزل
1 ortak ayet · “A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki…
- كفف
1 ortak ayet · Avuç demektir
- فيأ
1 ortak ayet · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
- حيث
1 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir
- سلط
1 ortak ayet · Salata, doğranmış sebze demektir
- ردد
1 ortak ayet · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- فتن
1 ortak ayet · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
- كسب
1 ortak ayet · Kazandı
- نفق
1 ortak ayet · İki yüzlüler
Geçtiği ayetler(2)
فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا
Onları tersine döndürdüSize ne oluyor ki; münafıklar hakkında iki fırkaya ayrıldınız? Allah, onları yaptıklarından dolayı başaşağı etmiştir. Allah’ın saptırdığını doğru yola getirmek mi istiyorsunuz? Allah’ın saptırdığı kimse için, asla yol bulamazsın.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نكس, ردد, قلب |
| Zıt Kök | قوم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin başını aşağı çevirmek, tepetaklak etmek, başını sonuna veya başladığı yere geri döndürmek |
| Çekirdek Özet 2 | İmandan sonra küfre veya kurtulunan bir fitne ve şerre bütünüyle geri savrulmak, tersyüz edilmek |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate yöneliş çizgisinin tersine kırılarak failin kendi kazandığı eylemler sebebiyle önceki batıl durumuna iade edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir geri dönüş veya zihinsel kararsızlık sayarak eylemin getirdiği ontolojik ve ahlaki tepetaklak oluşu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Bir zemin üzerine basma, yerleşme, ağırlık koyma veya bir noktaya dayanıp sabitlenme hareketi; ركب (binmek, üstüne oturmak), ركد (durgunlaşmak, dibe çökmek), ركز (saplamak, dikmek), ركض (ayakla vurup itmek), ركع (eğilip çökmek), ركم (üst üste yığmak) ve ركن (dayanıp sığınmak) köklerinde bu basma ve ağırlık koyma ortak çekirdeği görülür | س | Çekirdeğe eklenen sürtünme, tutunma ve aşağı doğru sürüklenme unsuru ile kök; bir noktaya basıp kalmaktan çıkmış, nesnenin baş aşağı çevrilerek başladığı yere veya tabana doğru tepetaklak geri itilmesi anlamına daralmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin yöneldiği tepe noktasını, varlığın başını veya sürecin başlangıç konumunu temsil eder |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Başı veya nesneyi kavrayıp eğen, bükerek eksenini değiştiren tutucu müdahaleyi ifade eder |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Alt zemine, başlangıç noktasına veya takılıp kalındığı yere doğru sürtünerek geri dönmeyi anlatır |
| ركس | Başın kavranarak alt zemine ve başlangıç noktasına doğru bükülüp tersyüz edilmesi | Varlığın üstte olan başının kavranarak alta çevrilmesi ve başladığı eski konuma tepetaklak geri savrulması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi başı aşağı gelecek şekilde tersyüz etmek, harman döverken ortada durup etrafında dönen boğanın hareketinde olduğu gibi başladığı yere geri döndürmek veya deveyi bağlamak için kullanılan ip |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde ve erken bedevi dilinde harman yerinde sabit durup etrafında diğer hayvanların döndüğü ve kendisi de aynı yerde tersyüz olup duran merkezdeki öküz için راكس kelimesi kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Hadis rivayetinde istincâ için getirilen tezek hakkında kullanılan bu nesnenin gıda iken geri dönüştürülmüş ve bozulmuş halini anlatan kullanım: إنه ركس |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, ağırlıklı olarak Kuzeybatı Sami ve Güney Sami dillerinde hareketin tersine çevrilmesi, geriye bükülme ve dönüşüm bağlamında izlenir. Arapça ركس biçimi, nesnenin kendi üzerine katlanması veya başının aşağıya döndürülerek başladığı yere iade edilmesi anlamında özelleşmiştir. Akraba Sami dillerde kökün doğrudan fonetik eşdeğerleri nadir olmakla birlikte, kök içi harf göçüşmeleri (metatez) ve ikili çekirdek paralelleri üzerinden bir şeyin üzerine yığılması, sıkıştırılması veya gerisin geri çevrilmesi matrisiyle örtüşür. İbranicede benzer fonetik yapıdaki kökler bazen bağlama, düğümleme ve dolama (örneğin arkaik bağlama ve engebe kökleri) ekseninde görülürken; Arapçada bu kök tamamen fiziksel yönün dikey veya yatay eksende 180 derece tersine çevrilmesi ve sürecin başa sarılması semantiğinde billurlaşmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قلب ve نكس yönelimi | Arapça içinde kök, bir şeyin evvelini ahirine çevirmek ve başını aşağı etmek şeklinde tek ve tutarlı bir semantik eksene oturur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Kuzeybatı Sami bağlama/döndürme hatları | Devenin başını ayağına bağlayan bağ veya harman etrafında dönme tasviri üzerinden geriye bükülme olgusuyla bağlantılıdır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركس | Anlamlı | Baş aşağı çevirmek, tersyüz etmek | Bir şeyin evvelini ahirine katlamak, gerisingeri döndürmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رسك | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| كرس | Anlamlı | Biriktirmek, temel atmak, sıkıştırmak | Nesneleri üst üste yığmak, bir yapının veya bilginin esasını pekiştirmek | Kur'an'da geçer; zıt yönde bir sabitleme ve yığma hareketi içerir |
| كسر | Anlamlı | Kırmak, parçalamak, şiddetini gidermek | Bir bütünün sertliğini ve direncini vurarak veya bükerek ortadan kaldırmak | Kur'an'da geçmez; form bütünlüğünün bozulması yönüyle ortaklık taşır |
| سرك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; erken lügatlerde kullanım dışı veya marjinaldir |
| سكر | Anlamlı | Kapatmak, tıkamak, aklı örtmek | Bir akıntının önünü kesmek veya aklın ayırt etme yetisini örtüp engellemek | Kur'an'da geçer; dengenin yitirilmesi ve iradenin felce uğraması boyutuyla ilişkilidir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركس | Merkez | Tersyüz olma, baş aşağı iade edilme | Eylemin faili tamamen başladığı inkâr ve sapkınlık durumuna tepetaklak geri fırlatması | Başın tabana gelmesi, evvelin ahire dönmesi |
| نكس | Komşu | Baş aşağı eğilme, tepesi üstü gelme | نكس daha çok fiziksel olarak başın utanç veya zayıflıkla öne/aşağı düşmesini anlatırken, ركس bütünüyle başladığı eski duruma savrulmayı vurgular | Başın aşağı sarkıtılması |
| ردد | Komşu | Geri çevirme, iade etme | ردد yönün geriye dönmesini ifade eder; tepetaklak edilme ve baş aşağı gelme biçimsel zorunluluğu taşımaz | Düz doğrultuda geriye dönüş |
| قلب | Komşu | Bir halden diğerine dönme, altüst olma | قلب bir şeyin içinin dışına veya bir durumdan başka bir duruma genel dönüşümüdür; ركس ise başladığı yere baş aşağı iade oluştur | Genel mahiyet ve yön değişimi |
| قوم | Zıt | Dikilme, dosdoğru ayakta durma | Başın yukarıda, ayakların yerde olduğu sabit ve adil doğruluk hali | Ayakta ve istikamet üzere sabit kalış |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركس | Geriye tersyüz etme | Baş aşağı çevirerek eski konumuna iade etme | Kesin |
| Latince | Invertere, relabi | Ters çevirmek, eski kötü haline geri kaymak | Invertere yönün tersine çevrilmesini, relabi ise kurtulunan bir duruma geri düşmeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To invert, to relapse, to plunge back | Tersine çevirmek, nüksetmek, geri batırmak | To relapse ahlaki/tıbbi nüksetmeyi verirken, to invert fiziksel tepetaklak oluşu karşılar | Kesin |
| Almanca | Umkehren, zurückwerfen, rückfällig werden | Geriye fırlatmak, nüksetmek, tersine döndürmek | Kişinin ıslah olduğu sanılan bir halden eski batıl durumuna gerisin geri fırlatılmasını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Inverser, faire rechuter, replonger | Tersine çevirmek, yeniden düşürmek | Özellikle ahlaki veya zihni bir çöküşle eski batağa geri savrulmayı karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَرْكَسَهُمْ | İlahi bir ceza ve eylemin tabii sonucu olarak küfre ve nifaka geri çevrilme | Münafıkların kendi kazandıkları nifak ve eylemleri sebebiyle Allah tarafından önceki inkâr hallerine tepetaklak iade edilişleri; Nisâ 4:88 |
| أُرْكِسُوا | Fitneye ve savaşa bütünüyle geri fırlatılma, içine batırılma | Fitneye her çağrıldıklarında tereddütsüz onun içine baş aşağı dalan, eski düşmanlık zeminine geri savrulan grup bağlamı; Nisâ 4:91 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet meselesi | Allah'ın saptırması (irkas) fiilinin kulun kendi kesbiyle ilişkisi; cebir mi yoksa kesbin neticesi mi olduğu | İnkâra yönelen iradenin ilahi yasa gereği eski batıl haline tepetaklak döndürülmesi |
| Fıkıh | Münafık ve muharip statüsü | İrkasa uğramış, fitneye daldıkça dalan zümrelere karşı uygulanacak hukuki ve askeri muamele | İman iddiasının hukuki korumasını yitirerek savaş konumuna geri dönme |
| Tefsir | İrkâs ayetlerinin nüzul sebebi | Uhud'dan geri dönen veya Medine dışındaki münafıklar hakkında müminlerin iki fırkaya ayrılması tartışması | İkiyüzlü tutumun kişiyi başladığı kök inkâra fırlatıp atması |
| Hadis | Taharet ve necaset ahkâmı | Tezeğin necis sayılması gerekçesi olarak rıks (رِكْس) lafzının kullanılması | Gıda vasfını yitirip aslına/kötü haline dönüşmüş pislik |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman-küfür dengesi ve hidayet çizgisi | İrtidat ve nifaka tersyüz oluş | Hakikat zemininden kopuşu tescilleme | Samimiyetsiz eylemler bireyi kurtulmuş göründüğü küfür batağına geri iter | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Dogmatizme ve cehalete geri savrulma | Bilgi üretiminde gerileme | Yöntemsel tutarsızlık zihni ulaştığı aydınlıktan eski cehalet kabullerine tepetaklak döndürür | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sadakat ve paktlar | İhanet ve fitneye ricat | İttifak düzenini bozma | Siyasi emanı suiistimal eden yapılar ilk krizde eski düşmanlık saflarına geri fırlar | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve ahlaki sermaye | Spekülatif çöküş ve iflasa dönüş | Kazanımları sıfırlama | Haksız kazanç ve gayrimeşru tasarruflar ekonomik yapıyı başladığı ilkel/krizli aşamaya geri fırlatır | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz uzayında tersinir çöküş veya evrişim tersinmesi (phase inversion / reset) | Bir dinamik sistemin ileri yönlü gelişim vektörünün işaret değiştirerek tüm durum değişkenleriyle başlangıçtaki kararsız tekillik noktasına baş aşağı çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ahlaki ve sosyal nüksetme (social/behavioral relapse) | Bireyin veya toplumsal tabakanın kazandığı medeni normları terk ederek ahlaki ve hukuki açıdan ilkel, çatışmacı ve yıkıcı eski alt katmana bütünüyle geri yuvarlanması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir fikir değişikliği, politik bir kararsızlık veya tarafsız kalma tercihi olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kişinin kendi amellerinin (بما كسبوا) ontolojik bir karşılığı olarak bütünüyle baş aşağı çevrilmesi, fıtrat ve imandan kopup eski küfür zeminine kilitlenmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Münafıkların eylemlerini basit bir zihinsel şüphe sayıp onların ürettikleri fitnenin yırtıcı ve geri dönüştürücü tehlikesini hafife almak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da sapmanın sadece duraksama değil, kazanılan kötü ameller sebebiyle gerisingeri ve baş aşağı bir fırlatılış olduğunu gösteren en çarpıcı dinamik kavramlardan biri olduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojisini, toplumsal güvenlik tehditlerini ve fitne çağrısına koşulsuz teslim olan ikiyüzlü zümrelerin analiz edildiği Medine dönemi ayetlerinde (özellikle Nisâ suresi) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hidayetten sapmanın durduk yere gerçekleştiği veya münafıklığın pasif bir çekimserlik olduğu algısını yıkar; sapmanın bir ameli karşılık ve tepetaklak oluş süreci olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi başından kavrayıp tersyüz etmek, altını üstüne getirmek ve başladığı taban noktasına geri döndürmek.
- Soyut anlamİnsanın kendi bilinçli tercih ve amelleri sebebiyle ahlaki ve itikadi olarak başladığı inkâr ve nifak çukuruna baş aşağı geri yuvarlanması.
- Sistematik karşılıkSistemin ileri yönlü tekâmül vektörünün negatif işaret alarak tüm kazanımları sıfırlaması ve yapıyı kurucu kriz zeminine tersine kilitlemesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , failin sistem içindeki ahlaki ve itikadi durumunu; , başladığı inkâr ve küfür zeminini; , failin kendi yapıp ettiklerinin birikimini temsil eden potansiyel alanı; ise durumun zamana bağlı hareket yönünü göstermektedir. Failin amelleri potansiyel gradyanı tersine çevirdiğinde hareket vektörü negatif yönde zorlanmakta ve sistem tepetaklak bir biçimde başladığı başlangıç noktasına () geri çökmektedir.