سقم
س - ق - م
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Sekm: Kusmuk, mide bulantısı, hastalıktır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sekm: Kusmuk, mide bulantısı, hastalıktır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.914 harfالقاف والسين والميم معهما
ق س م، س ق م، م ق س، ق م س، س م ق مستعملات قسم: القَسْمُ مصدر قَسَمَ يَقْسِمُ قَسْماً، والقِسْمةُ مصدر الاقتِسام، ويقال أيضاً: قَسَمَ بينهم قِسْمةً.
والقِسْم: الحظ من الخير ويجمع على أقسام.
والقَسَم: اليمين، ويجمع على أقسام، والفعل: أقْسَمَ.
وقوله تعالى: "لا أقسم" بمعنى أقسمُ و"لا" صلة.
والقَسيمُ: الذي يقاسمك أرضاً أو مالاً بينك وبينه.
وهذه الأرض قَسيمةُ هذه أي عزلت
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR146 harfالسَقامُ: المرض، وكذلك السُقْمُ والسَقَمُ. وقد سَقِمَ بالكسر يَسْقَمُ سَقَماً فهو سَقيمٌ، وأَسْقَمَهُ الله عزّ وجلّ. والمِسْقامُ: الكثير السَقَمِ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.497 harfق س م
قسم ، قمس ، سقم ، سمق ، مقس : مستعملة .
قسم : الحراني عن ابن السكيت : القَسْمُ مصدرُ قَسَمْت قَسْماً ، والقِسْمُ : الحظُّ والنصيب ، يقال : هذا قِسْمُكَ وهذا قسمي .
وقال الليث : يقال : قَسَمْتُ الشيءَ بينهم قَسماً وقِسْمَةً .
قال : والقَسيمَةُ : مصدرُ الاقتسام ، والقَسَمُ : اليمين .
وقال غيره : يقال : أقسمتُ إقساماً وقسماً ، فالإقْسامُ مصدرٌ حقيقيٌّ ، والقسمُ اسمٌ أُقِيمَ مقامَ المصدرِ ،
ق س م قسم ، قمس ، سقم ، سمق ، مقس : مستعملة . قسم : الحراني عن ابن السكيت : القَسْمُ مصدرُ قَسَمْت قَسْماً ، والقِسْمُ : الحظُّ والنصيب ، يقال : هذا قِسْمُكَ وهذا قسمي . وقال الليث : يقال : قَسَمْتُ الشيءَ بينهم قَسماً وقِسْمَةً . قال : والقَسيمَةُ : مصدرُ الاقتسام ، والقَسَمُ : اليمين . وقال غيره : يقال : أقسمتُ إقساماً وقسماً ، فالإقْسامُ مصدرٌ حقيقيٌّ ، والقسمُ اسمٌ أُقِيمَ مقامَ المصدرِ ، وقَسِيمُكَ الذي يُقاسِمُكَ أرضاً ومالاً بينك وبينه ، ويقال : هذه الأرضُ قسيمَةُ هذه الأرض ، أي : عُزِلَتْ عنها ، والقَسَّامُ الذي يَقسمُ الدُّورَ والأرضين بين الشركاء . وقال الله عزَّ وجلَّ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) . قال الزّجّاج : موضعُ أنْ رفعٌ ، والمعنى : حُرّمَ عليكم الاستِقسامُ بالأزْلام ، والأزْلامُ سِهامٌ كانت للجاهليةِ مكتوبٌ على بعضها أمَرَني رَبِّي وعلى بعِضها نهاني ربي ، فإذا أرادَ الرجلُ سَفراً أو أمراً ضربَ تلك القِداحَ فإن خرجَ السهم الذي عليهِ أمرني رَبِّي مضى لحاجتهِ ، وإنْ خرجَ الذي عليهِ نهاني رَبِّي لمْ يمضِ في أمرِهِ فأعلم اللَّهُ أن ذلك حرامٌ . قال أبو منصور : وقولُهُ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ( معناه : تطلبوا من جهةِ الأزْلام وما كُتِبَ عليها ما قُسِمَ لكم من الأمرين . ومما يبين لك أن الأَزْلاَمَ التي كانوا يَسْتَقْسِمون بها غير قداح الميسر . ما حدثنا به محمد بن إسحاق السعديّ ، عن الرّمادي عن عبد الرزاق عن معمر عن الزهري ، قال : حدّثني عبد الرحمن بن مالك المدلجيِّ ، وهو ابن أخي سُراقة بن جشعم ( جعشم ) أن أباه أخبره أنه سمع سُراقة يقول : جاءتنا رُسُل كفار قريش ، يجعلون لنا في رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وأبي بكر ، دية كل واحد منهما لمن قتلهما أو أسرهما . قال : فبينا أنا جالس في مجلس قومي بني مُدْلج ، أقبل منهم رجل ، فقام على رؤُوسنا ، فقال : يا سُرَاقة إني رأيت آنفاً أسْوِدة بالسَّاحل ، لا أُراها إلا محمداً وأصحابه . قال : فعرفت أنهم هم ، فقلت : إنهم ليسوا بهم ، ولكنك رأيت فلاناً وفلاناً ، انطَلقوا بغاةً . قال : ثم لبِثْت في المجلس ساعة ، ثم قمت فدخلت بيتي ، وأمرت جاريتي أن تخرج لي فرسي وتحبسها من وراء أكلمة . قال : ثم أخذت رمحي فخرجت به من ظهر البيت فخفضت عالية الرمح ، وحططت رمحي في الأرض ، حتى أتيت فرسي فركبتها ورفعتها تُقرّبُ بي حتى رأيت أسودتهما ، فلما دنوت منهم حيث يُسمعهم الصوت ، عثرت بي فرسي فخررت عنها وأهويت بيدي إلى كنانتي وأخرجت منها الأزلام فاسْتقسمْتُ بها ، أأضيرهم أم لا ، فخرج الذي أكره ، أن لا أضيرهم ، فعصيت الأزلام وركبت فرسي ، فرفَّعْتُها تُقَرّبُ ، حتى إذا دنوت منهم ، عثرت فرسي ، وخَرَرْتُ منها . قال : ففعلت ذلك ثلاث مرات ، إلى أن ساخت يدا فرسي في الأرض حتى بلغتا الركبتين . في حديث فيه طول ، قلت : وهذا الحديث يبين لك ، أن الأزلام ، قِداح الأمر والنهي ، لا قِدَاح الميسر . وقد قال المؤرّج ، وجماعة من أهل اللغة : إنّ الأزلام قداح الميسر وهو وَهم . وقال ابن السكيت ، يقال : هو يَقسِمُ أمرهُ قَسْماً ، أي : يُقَدِّرُهُ ، ينظرُ كيف يعملُ فيهِ . وأنشد للبيد : فقولاَ لَهُ إن كان يقسِمُ أمرَهُ ألَمَّا يَعِظْكَ الدهرُ أُمُّكَ هابِلُ ويقال : قَسَمَ فلانٌ أَمْرَهُ أي : مَيَّلَ فيه ، أَيفعلُ أَم لا يفعل . أبو عبيد عن الفراء : القَسِمَةُ : الوجهُ . ثعلب عن ابن الأعرابي : ما بين العينين قَسِمةٌ . وقال الأصمعي : القسمةُ : أعالي الوجه . وأخبرني المنذري عن المبَرِّد قال : زَعَمَ أَبو عبيدة أَن القسِماتِ مَجارِي الدُّموعِ واحدتها قَسِمَةٌ . قال : ويقال : من هذا رجلٌ قسيمٌ ومقسَّم وأَنشد : كأنَّ دَنانيراً على قَسِماتهم وإن كانَ قد شفَّ الوجوه لقاءُ أبو عبيد : القَسامُ : الحسْنُ ، وكذلك القَسامَةُ . وقال الليث : القسيمةُ : المرأةُ الجميلةُ . وقال عنترة : وكأنَّ فارَةَ تاجِرٍ بِقسيمةٍ سَبقتْ عوارضها إليك من الفمِ أراد بقوله بقسيمة ، أي : بفم امرأَة قسيمة وهي الحسناءُ . أبو عبيد عن أبي عمرو : القَسامِيُّ الذي يَطْوِي الثيابَ أَوَّلَ طَيِّها حتى تتكسَّرَ على طيِّهِ ، وأنشد : طَيَّ القسامِيِّ بُرُودَ العصّاب ثعلب عن ابن الأعرابي : إذا قرِحَ الفرسُ من جانب ، وهو من جانبِ رباعٍ فهو قسامِيٌّ . وقال الجعدي يَصِفُ فرساً : أشَق قَسامِيّاً رَباعِيَ جانِب وقارحَ جَنْبٍ سُلّ أقرَحَ أشقرا قال : القَسامِيُّ الذي يكونُ بينَ شيئين ، والقَسامِيُّ : الحسَنُ من القسامَةِ . ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : القَسامَةُ : الهدنةُ بين العدوِّ وبين المسلمين ، وجمعها قساماتٌ ، والقسامَةُ الذين يحلفون على حقهم ويأخُذُونَ ، والقسامَةُ : الحسنُ التَّامُّ وجمعُها قَساماتٌ . وقال غيره : القَسامُ : وقت الهاجِرَةِ في قول النابغة : تَشفُّ بريرَهُ وتَرُودُ فيه إلى دُبرِ النهار من القسام وقال أبو زيد : جاءتْ قَسامةُ الرَّجل سمُّوا بالمصدر ، وقتل فلانٌ فلاناً بالقَسامة : باليمين ، وجاءتْ قسامةُ الرجل وأصله اليمين ، ثم جُعل قوماً ، والمُقْسَمُ القَسَم والمُقْسَمُ : الموضعُ يُحلف فيه ، والمُقْسِمُ : الرَّجل الحالف . أبو منصور : القَسامةُ في الدّم أن يُقتل رجل لا يُشهد على قتل القاتل إيَّاه بِبَيِّنَة عادلة فيجيء أولياء المقتول فيدَّعوا على رجل بعينهِ أنه قتلهُ ويدلُو بلوثٍ من بيِّنة مثل أن يجدوه ملطخاً بدم القتيل أو يشهد رجلٌ واحد أو امرأة واحدة كل منهما عدلٌ ، أو يوجد المقتول في دار رجلٍ بينه وبين القتيل عداوةٌ ظاهرة ، فإِذا حصلت دلالةٌ من هذه الدَّلالات استُحلف أولياءُ القتل وورثة دمه فإِن حلفوا خمسين يميناً استحقوا دية قتيلهم ، وإن نكلوا عن اليمين حلف المدَّعى عليه وبرىء ، وهذا قول الشافعي وأصحابه . والقَسامةُ : اسم من الإقسام وضع موضع المصدر ثم قيل للذين يُقْسِمُون قسامةٌ أيضاً ، وإذا ادعى الورثة قِبَل رجل أنه قتل صاحبهم ولا لوث ولا بيِّنة استُحلف المدَّعى عليه خمسين يميناً أنه ما قتله فإِن حلفَ برىء وإن نكلَ حلفَ الورثة خمسين يميناً ، ثم يكونون بالخيارِ في قتلهِ أو أخذ الدِّية منه إذا كان القتل عمداً . قال الليث : وحصاةُ القَسْم أنهم كانوا إذا قلَّ الماء عندهم لِلشُّقَّةِ في الفَلوات عمدوا إلى قعبٍ فألقوا تلك الحصاة فيه ، ثم صبُّوا عليها الماء قدر ما يغمرها وقُسِمَ الماء بينهم على ذلك ، وتسمى تلك الحصاة المَقْلَةَ . قال : والأقاسيمُ : الحُظوظُ المقسومة بين العباد ، والواحدة أُقْسُومَةٌ مثل : أُظفور وأظافيرَ ، وقيل : إن الأقاسيم جمع أقسامٍ ، والأقسامُ جمع قِسمٍ ، ووجهٌ مُقَسَّمٌ : أي : حسنٌ . وقال العجاج : وربِّ هذا الأثر المُقَسَّم أي : المُحَسَّنِ ، يعني مقام إبراهيم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وأخبرني المنذري عن المبرد أن الرياشي أنشده : ويوماً تُوافينا بوجهٍ مُقَسَّمٍ كأن ظبيةٌ تَعْطُو إلى ناضر السَّلم قال الرياشي : سمعت أبا زيد يقول : سمعت العرب تنشده : كأن ظبيةً وكأن ظبيةٍ وكأن ظبيةٌ ، فمن نصب خفَّف كأن وأعملها ، ومن كسراد أراد كظبيةٍ ، ومن رفع أراد كأنها ظبيةٌ . وقال أبو سعيد الضريرُ ، يقال : تركت فلاناً يَسْتَقْسِمُ أي : يفكِّرُ ويروي بين أمرين وهذا حُجَّة لما فسَّرته في الأزلامِ والاستِقسام بها ، ويقال : فلان جيد القَسْمِ أي : جيد الرأي . سقم : قال الليث : السُّقْمُ والسَّقَمُ والسَّقامُ لُغاتٌ ، وقد سَقُمَ الرجل يَسْقُمُ فهو سقيمٌ ورجل مِسقامٌ ، إذا كان يعتريه السَقمُ كثيراً ويقال : أسْقَمَهُ الداءُ فَسقُمَ . ومن العرب من يقول : سَقِمَ يَسْقَمُ سقَماً فهو سقيمٌ . وقال إبراهيم عليه السلام فيما أخبر الله عنه : ( النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ ) ( الصافات : 89 ) . قال بعض المفسرين : أراد أنه طعينٌ أي : أصابه الطاعون ، وقيل معناه : أن سَيسْقمُ فيما يستقبل إذا نزل به الموت ، فأَوهمهم بمعارض الكلام أنه في تلك الحال سقيم . وقال الله جلَّ وعزَّ : ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) ، معناه : أنك ستموت وأنهم سَيَمُوتُونَ . وقال أبو زيد : السَّوْقَمُ : شجر يُشبه الخلاف . وقال ابن دريد : سقامٌ : وادٍ بالحجاز . مقس : أبو عبيد عن أبي زيد : تمَقَّسَتْ نفسي ولقِسَتْ بمعنى غَثَتْ غَثَياناً . وأنشد : نفْسي تمَقَّسُ من سُماني الأقْبرُ وقال الفراء نحوه . وقال أبو سعيد وغيره : مَقسْتُهُ في الماء مَقساً وقمسْتُهُ فيه قَمْساً إذا غططته ، وقد انقمسَ في الماء انقماساً . وروى ابن الفرج لأبي عمرو : يقال : مَقِسَتْ نفسه تمقَسُ فهي ماقسة إذا أنِفَتْ وقال مرةً خَبُثَتْ وهي بمعنى لَقِسَتْ . قمس : قال الليث : كل شيء يَنْغَطُّ في الماء ثم يرتفع فقد قَمَسَ ، وكذلك القنانُ والأكامُ إذا اضطرب السراب حولها ، قيلَ : قَمَسَتْ : أي : بدت بعدما تخفي ، والولد إذا اضطرب في سُخدِ السَّلى قيل : قَمَسَ . وقال رؤبة : وقامِسٍ في آله مُكَفَّنِ يَنْزُونَ نَزْو اللاعبين الزُّفَّنِ ومن أمثالهم : قال فلان قولاً بلغ به قاموس البحر ، أي : قعره الأقصى . وقال أبو عبيد الله : القاموسُ : أبعد موضع غوراً في البحر . قال : وأصل القمْسِ : الغوصُ ، وأنشد لذي الرُّمة يصف غيثاً : أصاب الأرض مُنْقمَسَ الثُّرَيَّا بساحيةٍ وأتبعها طِلالاٍ أراد أن المطر كان عند نوءِ الثُّريا وهو منقسمها لغزارة ذلك النَّوءِ . سمق : قال الليث : السَّمْقُ سَمْق النبات إذا طال ، وكذلك الشجر . يقال : نخلةٌ سامقة طويلة جداً ، والسَّميقان والجميع الأسمقةُ ، وهي خشبات يُدخَلْنَ في الآلة التي ينقل عَلَيها اللبِنُ ، والسَّميقان في النِّير عُودان قد لُوقيَ بين طرفَيهما تحتَ غَبغَبِ الثَّوْرِ وأسِرَا بخيطٍ . أبو منصور : وذكر الليث في كتاب ( العيْن ) هاتَين الخَشبَتينِ أنهما السَّمِيعان بالعين وجعلَهما ها هنا بالقاف ، والصواب ما قال في كِتاب ( العين ) . وقال الليث : السَّمْسَق : الياسمين . وقال أبو زيد : كذِب سُماقٌ وحَلِفٌ سُماق : أي : بحْتٌ خالِصٌ ، ويقال : أحبكَ حُبّاً سُماقاً أي : خالصاً ، والميم خفيفة في هذا ، فأَما الحَبُّ الذي يقال له : السَّماق الحامِض فهو بتشديد الميم ، وقِدْرٌ سُمَّاقيَّة ، وهي التي يقال لها : العَبْرَبية والعَرَبْرَبية .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.130 harf(باب السين والقاف وما يثلثهما)
(سقل) السين والقاف واللام ليس بأصل، لأنَّ السين فيه مبدلة عن صاد.
(سقم) السين والقاف والميم أصلٌ واحد، وهو المرض: يقال سُقْمٌ وسَقَمٌ وسَقامٌ، ثلاثُ لغات.
(سقي) السين والقاف والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ، وهو إشراب الشيء الماء وما أشبَهَه. تقول: سقيته بيدي أَسقيهِ سَقيا، وأَسْقيته، إذا جعلتَ لـه سِقياً. والسُّقْي: المصدر، وكم سِقيُ أرضك، أي حظُّها من الشرب. ويقال:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR319 harf- السقم والسقم: المرض المختص بالبدن والمرض قد يكون في البدن وفي النفس، نحو: ﴿في قلوبهم مرض﴾ [البقرة/10]. وقوله تعالى: ﴿إني سقيم﴾ [الصافات/89] فمن التعريض، أو الإشارة إلى ماض، وإما إلى مستقبل، وإما إلى قليل مما هو موجود في الحال، إذ كان الإنسان لا ينفك من خلل يعتريه وإن كان لا يحس به، ويقال: مكان سقيم، إذا كان فيه خوف.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR237 harfس ق م
بـه سقـم وسقـم وسقـام وهـو سقيم وسقم ورجل وامرأة مسقام.
وأسقمه الله وسقمه وترادفت عليه الأسقام.
وأرض مسقمة.
ورجل سقيم مسقم: سقم هو وأهله.
ومن المجاز: قلب سقيم وكلام وفهم سقيم وهو سقيم الصدر على أخيه: حاقد عليه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.808 harfالسَّقامُ والسُّقْمُ والسَّقَمُ: المَرَض، لغات مثل حُزْنٍ وحَزَنٍ، وقد سَقِمَ وسَقُمَ سُقْماً وسَقَماً
وسَقاماً وسَقامَةً يَسْقُمُ، فهو سَقِم وسَقِيمٌ؛ قال سيبويه: والجمع سِقامٌ جاؤوا به على فِعالٍ، يذهب سيبويه إِلى الإِشعار بأَنه كُسِّر تكسير فاعِلٍ، وأَسْقَمَهُ الداء. وقال إِبراهيم، عليه السلام، فيما قصَّهُ الله في كتابه: إِني سَقِيمٌ؛ قال بعض المفسرين: معناه إِني طَعِينٌ أَي أَصابه الطاعون،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR157 harf* س ق م * * السٌَّامُ * المرض وكذا * السُّقْم * و * السَّقَمُ * مثل الحُزْنِ والحَزَن وقد * سَقِمَ * من باب طرب فهو * سَقِيمٌ * و * المِسْقامُ * الكثير السقم
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.862 harf| | ( السَّقَامُ كَسَحاب ) ، ولو خَلاّه |
| على إطلاقِه كان كافِيًا في الضَّبط ، | ( و ) السَّقَمُ مثل ( جَبَل وقُفْل ) ، قال | الجوهَرِيّ : هما لُغَتان مثل حَزَن | وحُزْن : ( المَرَض ) ، وقد ( سَقِم | كَفَرِح وكَرُم ) ، وعلى الأُولَى اقْتَصَر | الجوهَرِيُّ سَقَمًا وسَقامةً وسَقامًا ، | ( فهو ) سَقِم و ( سَقِيم ) ، ومنه قَولُه | تَعالَى حِكايةً عن سَيِّدِنا إِبراهِيم | عليه السّلام : ! 2 < إني
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.080 harfسَقِمَ
1 سَقِمَ ذ , aor. سَقَمَ ; (S, Msb, K;) and سَقُمَ, aor. سَقُمَ ; (Msb, K;) inf. n. سَقَمٌ, (S, Msb, TA,) of the former verb; (S, Msb;) and سُقْمٌ, of the latter verb, (Msb,) and سَقَامَةٌ and سَقَامٌ, (TA,) [also of the latter verb, the last like جَمَالٌ of جَمُلَ, &c.,] or the last is a simple subst.; (Msb;) He was, or became, diseased, disordered, distempered, sick, or ill; syn. مَرِضَ:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR432 harfسَقِمَ
سَقِمَ A ( n. ac. سَقَم 4 ), سَقُمَ U ( n. ac. سُقْم 3 , سَقَاْم 22 , سَقَاْمَة 22t )
a. Was sick, ill, infirm.
أَسْقَمَ
أَسْقَمَ IV ,
a. Made sick, ill &c.
سُقْم
سُقْم 3 , سَقَم 4 , سَقَاْم 22 , ( pl. أَسْقَاْم 38 ),
a. Illness, infirmity, disease; ailment, complaint, disorder.
سَقِيْم
سَقِيْم 25 , ( pl. سِقَاْم 23 , سُقَمَآءُ 43 ),
a. Sick, ill, infirm, ailing.
سَقْمُوْنِيَا
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR6.155 harfسقم
سَقِمَ - يَسْقَمُ (سَقُمَ - يَسْقُمُ) (سَقِمَ - يَسْقُمُ) - سَقِيْم
سَقِمَ - يَسْقَمُ (سَقُمَ - يَسْقُمُ) (سَقِمَ - يَسْقُمُ) + الكائن: يمرض في بدنه: يصاب بعض أو كل بدنه بعلة تجعله يتخرب أو لا يعمل بشكل سليم
سَقِيْم: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " سَقِمَ - يَسْقَمُ ": كثير السقم: معتل البدن بشدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة
Sîgalar(1)
Mücavir kökler3 mücavir (5 toplam)
Geçtiği ayetler(2)
فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ
HalsizDoğrusu ben, rahatsızım, dedi.
فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ
HalsizRahatsız bir halde iken Biz, onu açıklık bir yere attık.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سقم |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مرض, ضعف, وهن |
| Zıt Kök | صحح |
| Çekirdek Özet 1 | Bedenin tabiî dengesinin bozularak zayıflaması, halsizlik ve arıza hali |
| Çekirdek Özet 2 | Bedensel takatsizlik, tükeniş ve zihnen/ruhen maruz kalınan baskıyla takatten düşme hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın fıtrî sıhhat ve dengesindeki kırılma, ontolojik kırılganlık ve geçici düşkünlük |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca bulaşıcı veya klinik patolojiye indirgeyerek Hz. İbrâhim’in tevhid mücadelesindeki bilinçli tutumunu veya Hz. Yûnus’un bedenî tükenişini yanlış yorumlamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سق | Aşağı doğru inme, düşme, dökülme, ağırlığın veya dengenin yitirilmesi (سقط yere düşmek, سقر yakıp çökertmek, سقف yukarıdan aşağıya kuşatıp eğilmek, سقي suyu aşağı akıtıp emzirmek) | م | Çekirdekteki düşüş ve çöküş hareketine süreklilik, içe işleme ve bedensel hacme sirayet etme anlamı katarak zafiyeti genel bir bedensel düşkünlüğe ve arızaya dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Varlığı ayakta tutan omurga, direnç ve içsel dayanak |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Sınır, daralma, yoğunlaşma ve döngünün tıkandığı kritik eşik |
| م | Su | Akışkanlık, bedensel sıvıların dağılımı, derinlik ve dalgalanma |
| سقم | Direncin daralıp akışkan dengenin bozulması | Bedeni ayakta tutan desteğin daralarak iç sıvıların ve fıtrî dengenin çözülmesi, canlının güç yitimine uğraması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bedenin zayıflaması, organların fıtrî işlevini yitirip halsizleşmesi, dermanın çekilmesi ve kronik/yerleşik rahatsızlık hali. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde سقم ve türevleri genellikle aşk ve hasretten ötürü bedenin erimesi, takatsiz kalması veya zehir ve ok yarasının bünyeyi düşürmesi bağlamında kullanılmıştır. İmruülkays ve Murakkış gibi erken şairlerde derûnî kederin bedeni takatsiz bırakması bu kökle tasvir edilir. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında yerleşik ve uzun süren bedenî zaafı ifade etmek üzere kullanılmış, sonradan ahlak ve idrak kusurlarını niteleyen istiareler kazanmıştır (fısk veya kin ile kirlenmiş göğüs için سقيم الصدر denilmesi gibi). |
Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga, Mekâyîsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Arapça سقم kökü, fıtrî nizamın sarsılması ve bedenin gevşeyip takatten düşmesi temelinde yer alan bir Sami semantik matrisine dayanır. Doğu ve Batı Sami dillerinde kökün doğrudan üçlü biçimi sınırlı olmakla birlikte, zayıflık, gevşeme ve arıza bildiren ikili kök yapılarıyla fonetik ve semantik paralellik gösterir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan سقم harf denkliği nadir olup, anlam alanı sıklıkla hastalığı ve tükenişi bildiren genel köklerle örtüşür; ancak Arapça bu kökü doğrudan «bedene arız olan ve onu takatsiz bırakan zafiyet» özeline tahsis ederek korumuştur. Dil içi dönüşümde kökün içe işleyen bir arızayı ve bundan doğan halsizliği anlattığı sabittir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Arabic-English Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سقم / سقم / سقام | Bedenin gücünü kesen, bünyeyi takatsiz bırakan ve süreklilik arz eden düşkünlük hali. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / Güney Sami zaaf kökleri | Çöküş, dökülme ve takat yitimini anlatan ikili çekirdeklerin Arapçada bedensel zaaf olarak özelleşmesi. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çökme/düşme tabanı | Bedensel direncin kırılması ve gevşeme gösteren fonetik kök akrabalıkları. | Muhtemel |
Kaynak Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سقم | Anlamlı | Hastalık, halsizlik, zaaf | Bedenin dermanının çekilmesi ve işlevini tam görememesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| سمق | Anlamlı | Aşırı boy atmak, yükselmek | Bitkinin veya ağacın yukarıya doğru uzayıp incelmesi | Zıt yönlü hareket (düşüşe karşı dikilme); Kur'an'da geçmez |
| قسم | Anlamlı | Ayırmak, paylaştırmak, ölçmek | Bir bütünü parçalara bölmek veya pay tayin etmek | Kur'an'da geçer |
| قمس | Anlamlı | Suya dalıp çıkmak, batmak | Bir nesnenin suya gömülüp tekrar belirmesi | Çökme ve gizlenme hareketiyle bağlantılı; Kur'an'da geçmez |
| مسق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| مقس | Anlamlı | Midenin bulanması, öğürme | Midenin kabul etmeyip tersine dönmesi ve halsizlik vermesi | Bedensel arıza ve iç zafiyetle ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سقم | Merkez | Bedensel tükeniş ve zafiyet | Doğrudan bedenin takatsiz kalması, bitkin düşmesi ve derman yitimi | سقم özellikle bedene arız olan ve halsizlik doğuran hastalığa özgüdür |
| مرض | Komşu | Denge yitimi, itidalden sapma | مرض hem bedene hem kalbe/ruha arız olan her türlü itidalden sapmayı kapsarken, سقم bedensel çöküş ve derman kaybına odaklanır | مرض Kur'an'da nifak ve kalbî arızalar için de yoğun kullanılır |
| ضعف | Komşu | Kuvvet eksikliği | ضعف yapılış ve yaratılış gereği ya da sonradan güçsüz olmayı ifade eder; سقم ise arızi bir hastalık kaynaklıdır | ضعف bir arızadan ziyade kudretin azlığıdır |
| وهن | Komşu | Gevşeme, direnç kaybı | وهن kemiklerin veya iradenin çözülmesini anlatır; سقم doğrudan bünyeyi saran arıza halidir | وهن daha çok yapının taşıyıcı gücünü kaybetmesidir |
| صحح | Zıt | Tamlık, kusursuzluk, afiyet | Bütün organların ve mekanizmanın arızasız, eksiksiz ve güçlü çalışması hali | سقم halinin tam zıddı olan selamet ve fıtrî denge durumudur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سقم | Hastalık, takatsizlik, zafiyet | Bedenin gücünü tüketen ve insanı halsiz bırakan arızi durum | Kesin |
| Latince | Aegrotus, languor, morbus | Bitkinlik, takatsizlik, bedenî zaaf | Languor bedensel bitkinliği karşılarken morbus genel hastalık durumunu belirtir; kökteki halsizlik tonu languor kelimesinde baskındır | Güçlü |
| İngilizce | Ailing, languid, infirm, indisposed | Düşkün, halsiz, rahatsız, dermansız | Ailing ve languid arızi takatsizliği ve düşkünlüğü iyi karşılar; klinik sickness kelimesine göre fıtrî derman kaybını daha çok içerir | Güçlü |
| Almanca | Siech, unpässlich, hinfällig | Yatalak/dermansız, rahatsız, düşkün | Siech kökü bünyeye yerleşmiş takatsizliği ve zaafı ifade eder; unpässlich geçici keyifsizliği karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Languissant, souffrant, indisposé | Dermansız, rahatsız, düşkünleşmiş | Languissant bedensel ve ruhsal takatin çözülmesini çok yakın biçimde yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سقيم | Zihnen/ruhen bunalma ve bedenen takatsiz düşme, tevhidi strateji gereği gerekçe gösterme | Hz. İbrâhim'in kavminin putperest ayinine katılmamak için yıldızlara bakıp içsel tükenişini veya yaklaşan bedensel zaafını dile getirmesi bağlamı (Sâffât 37:89). |
| سقيم | Fiilî bedensel tükeniş, halsizlik, dermanı kesilmiş olma | Hz. Yûnus'un balığın karnından karaya atıldığında hiçbir direnci kalmamış, aşırı zayıf ve dermanı tükenmiş bedensel hali bağlamı (Sâffât 37:145). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin sıfatları ve ismet nazariyesi | Hz. İbrâhim'in «ben hastayım/halsizim» ifadesinin tarîz mi, maziye/istikbale dönük hakikat mi yoksa fıtrî bir zaaf beyanı mı olduğu tartışılmıştır. | Peygamberin yalandan tenzihi sadedinde sözün zihnen maraz, taun endişesi veya tevhidi gayretin verdiği halsizlik olarak tevili. |
| Fıkıh | İbadet ve ehliyet engelleri | Cemaatten, cihaddan veya oruçtan muafiyet getiren bedenî arıza ve düşkünlük durumu. | Bedenî takatsizlik ve mükellefiyeti düşüren veya ruhsata bağlayan fiilî zaaf hali. |
| Tefsir | Sâffât suresindeki iki peygamber kıssası | İki farklı bağlamda سقيم nitelemesinin (Hz. İbrâhim ve Hz. Yûnus) ortak semantik paydası: Takat kaybı ve beşerî sınır. | Birinde bâtıla şahit olmanın verdiği darlık ve stratejik tariz, diğerinde ağır imtihan sonrası organik bitkinlik. |
| Hadis | Beden sağlığı ve imtihan | Hadislerde müminin günahlarına kefaret olan hastalıklar ve afiyet talebi bağlamlarında yer alır. | Çekilen bedenî zahmetin ve tükenişin arındırıcı fonksiyonu. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun fıtrî acziyeti | Beşerî kırılganlık | İnsana sınırlarını hatırlatma | Kulun her an gücünü yitirebileceğini, mutlak kudret sahibinin yalnızca Allah olduğunu fark ettirir. | Kesin |
| İlmi | Fizyolojik ve biyolojik denge | Homeostaz bozulması | Sistemsel arıza tespiti | Organizmanın normal işlevini sürdürememesi, enerjinin düşmesi ve yenilenme ihtiyacının doğmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kokuşma karşısında duruş | Reaksiyonel geri çekilme | Meşruiyet krizinde mesafe koyma | Hz. İbrâhim örneğinde olduğu gibi, gayrimeşru toplumsal pratiklere iştirak etmemek için meşru bir zaaf beyanıyla ayrışma stratejisidir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim gücünün duraksaması | Emek kapasitesinin kaybı | İktisadi koruma ve yardım zarureti | Üretici unsurların takatsiz düşmesi halinde devreye girmesi gereken dayanışma ve sosyal güvenlik ihtiyacını doğurur. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik entropi artışı ve sönümlenme | Sistemin iş yapabilme kapasitesinin düşmesi, enerji çıkışının azalması ve iç direncin zayıflamasıyla hareketin yavaşlaması hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve sosyal tükenmişlik | Bireyin veya toplumsal kurumun normatif baskı veya aşırı yıpranma altında işlevini icra edemeyecek derecede mecalini yitirmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | سقيم kelimesini yalnızca tıbbi ve bulaşıcı bir patolojiye (virüs, mikrop kaynaklı klinik hastalığa) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, salt mikrobik bir hastalığı değil; aşırı dert, tevhidi ızdırap veya ağır bir tecrübe neticesinde bedenin takatten düşmesini, bitkinliği ve dermanın çekilmesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. İbrâhim’in putperestlerin bayramına gitmemek için söylediği sözü basit bir yalan veya hile olarak görmek; yahut Hz. Yûnus’un sahile bırakılışındaki derin fiziki tükenişi kavramayıp ayetler arasındaki edebi ve semantik bütünlüğü gözden kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Bu kök, peygamberlerin dahi mutlak bir kudrete sahip olmadıklarını, beşer olmaları hasebiyle fiziki ve ruhi olarak takatten düşebileceklerini gösterir. İki büyük nebinin en kritik dönemeçlerinde onların zafiyet ve acziyetini niteleyerek uluhiyet ile nübüvvet arasındaki ontolojik farkı netleştirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sâffât suresindeki Hz. İbrâhim ve Hz. Yûnus kıssalarında (37:89 ve 37:145). İki kıssada da peygamberlerin beşerî sınırları, tebliğ ve imtihan süreçlerindeki fiziki/ruhi takatsizlikleri bu kökle mühürlenmiştir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Peygamberlerin beşerüstü varlıklar olduğu veya hiçbir zaman zaaf, yılgınlık, bedenî yorgunluk hissetmedikleri şeklindeki mitolojik algıyı yıkar; ayrıca Hz. İbrâhim'in tavrını ahlak dışı bir aldatma değil, bâtıldan hicret etmek için meşru bir beşerî hakikatin dile getirilmesi olarak temellendirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBedenin gücünün ve hayatiyetinin zayıflayarak dermanın çekilmesi, bitkinlik ve arıza hali.
- Soyut anlamBir yapının, zihnin veya inancın baskı ve ızdırap karşısında direncini tüketmesi, beşerî acziyetin eşiğine gelmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin işleyişini sağlayan enerjinin fıtrî seviyenin altına inmesiyle ortaya çıkan geçici çöküş ve koruma ihtiyacı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zaman içindeki bedensel sıhhat ve takat seviyesini temsil eder. canlının fıtrî başlangıç dengesidir. parametresi bünyeye arız olan hastalık, dert veya fiziksel tükeniş katsayısını simgeler. anında sıhhat düzeyi işlevsellik eşiği olan değerinin altına () düşerek سقيم halini (takatsizlik ve zafiyet) meydana getirir. Bu formül, sistemin yok oluşunu değil, kritik eşiğin altına inerek iş görmez ve düşkün hale gelişini matematiksel olarak ifade eder.