قسم
ق - س - م
KÖK- 33 geçiş
- 31 ayet
- 19 sîga
- 13 sözlük
Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür. Mastar olarak parçalanmak anlamına gelir. Sinli kısım, parça anlamına gelir. Bir şeyin fikren parçasına cüz, fiilen parçasına ise kısım denir. Sinle kısmet, bölme demektir. İksam ve mukaseme bölüşme anlamlarına gelir. ba harfi getirilince yemin anlamına gelir. Yani Allah ile veya Allah’ın hükmüne göre bölüşme olur. Buradaki la nefy lası değil, tekid lamının uzatılmasıdır. Yemini teşdid etmek için gelmiştir. kasem yemin demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür. Mastar olarak parçalanmak anlamına gelir. Sinli kısım, parça anlamına gelir. Bir şeyin fikren parçasına cüz, fiilen parçasına ise kısım denir. Sinle kısmet, bölme demektir. İksam ve mukaseme bölüşme anlamlarına gelir. ba harfi getirilince yemin anlamına gelir. Yani Allah ile veya Allah’ın hükmüne göre bölüşme olur. Buradaki la nefy lası değil, tekid lamının uzatılmasıdır. Yemini teşdid etmek için gelmiştir. kasem yemin demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.914 harfالقاف والسين والميم معهما
ق س م، س ق م، م ق س، ق م س، س م ق مستعملات قسم: القَسْمُ مصدر قَسَمَ يَقْسِمُ قَسْماً، والقِسْمةُ مصدر الاقتِسام، ويقال أيضاً: قَسَمَ بينهم قِسْمةً.
والقِسْم: الحظ من الخير ويجمع على أقسام.
والقَسَم: اليمين، ويجمع على أقسام، والفعل: أقْسَمَ.
وقوله تعالى: "لا أقسم" بمعنى أقسمُ و"لا" صلة.
والقَسيمُ: الذي يقاسمك أرضاً أو مالاً بينك وبينه.
وهذه الأرض قَسيمةُ هذه أي عزلت
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR844 harfالقَسْمُ: مصدر قَسَمْتُ الشيء فانْقَسَمَ، والموضع مَقْسِمٌ. والقِسْمُ: الحظُّ والنصيبُ من الخير. قال يعقوب: يقال هو يَقْسِمُ أمره قَسْماً، أي يقدِّره وينظر فيه كيف يفعل. وأقْسَمْتُ: حلفتُ، وأصله من القَسامَةِ، وهي الأيْمانُ تُقْسَمُ على الأولياء في الدم. والقَسَمُ بالتحريك: اليمين، وكذلك المُقْسَمُ. والمُقْسَمُ أيضاً: موضعُ القَسَمِ. وقال زهير:
فتُجْمَعُ أيْمُنٌ مِنَّا ومنكـمبمُقْسَمَةٍ تَمورُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.497 harfق س م
قسم ، قمس ، سقم ، سمق ، مقس : مستعملة .
قسم : الحراني عن ابن السكيت : القَسْمُ مصدرُ قَسَمْت قَسْماً ، والقِسْمُ : الحظُّ والنصيب ، يقال : هذا قِسْمُكَ وهذا قسمي .
وقال الليث : يقال : قَسَمْتُ الشيءَ بينهم قَسماً وقِسْمَةً .
قال : والقَسيمَةُ : مصدرُ الاقتسام ، والقَسَمُ : اليمين .
وقال غيره : يقال : أقسمتُ إقساماً وقسماً ، فالإقْسامُ مصدرٌ حقيقيٌّ ، والقسمُ اسمٌ أُقِيمَ مقامَ المصدرِ ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.510 harf(باب القاف والسين وما يثلثهما)
(قسط) القاف والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنَيَين متضادَّين والبناءُ واحد. فالقِسط: العَدل. ويقال منه أقْسَطَ يُقْسِط. قال الله تعالى: ﴿إنَّ اللهَ يُحبُّ المُقْسِطِين﴾ [المائدة 42، الحجرات 9، الممتحنة8]. والقَسْط بفتح القاف: الجَور. والقُسوط: العُدول عن الحق. يقال قَسَطَ، إذا جار، يَقْسِطُ قَسْطاً. والقَسَط: اعوجاجٌ في الرِّجلين، وهو خلاف الفَحَج.
ومن الباب
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.325 harf- القسم: إفراز النصيب، يقال: قسمت كذا قسما وقسمة، وقسمة الميراث، وقسمة الغنيمة: تفريقهما على أربابهما، قال: ﴿لكل باب منهم جزء مقسوم﴾ [الحجر/44]، ﴿ونبئهم أن الماء قسمة بينهم﴾ [القمر/28]، واستقسمته: سألته أن يقسم، ثم قد يستعمل في معنى قسم. قال تعالى: ﴿وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق﴾ [المائدة/3]. ورجل منقسم القلب. أي: اقتسمه الهم، نحو: متوزع الخاطر، ومشترك اللب، وأقسم: حلف، وأصله من القسامة، وهي
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.584 harfق س م
قسموا المال بينهم قسماً وقسموه تقسيماً واقتسموه وتقسّموه وتقاسموه وقاسمته المال مقاسمة.
وقسم القسّام وهو الذرّاع الأرض وحرفته: القسامة.
وقسم الله الرزق وهو القسام الوهاب.
وتصافنوا الماء بحصاة القسم ونواة القسم.
وهذه قسمة عادلة.
وأعطيته قسمه ومقسمه أي نصيبه وأعطيتهم أقسامهم ومقاسمهم وأقاسيمهم.
وأنشد أبو زيد: ومالك إلا مقسمٌ ليس فائتاً به أحدٌ فاعجل به أو تأخرا وهذا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok16.285 harfالقَسْمُ: مصدر قَسَمَ الشيءَ يَقْسِمُه قَسْماً فانْقَسَم، والموضع مَقْسِم مثال مجلس. وقَسَّمَه: جزَّأَه، وهي القِسمةُ. والقِسْم، بالكسر: النصيب والحَظُّ، والجمع أَقْسام، وهو القَسِيم، والجمع أَقْسِماء وأَقاسِيمُ، الأَخيرة جمع الجمع. يقال: هذا قِسْمُك وهذا قِسْمِي. والأَقاسِيمُ: الحُظُوظ المقسومة بين العباد، والواحدة أُقْسُومة مثل أُظفُور (*قوله «مقل أظفور» في التكملة: مثل أُظفورة، بزيادة هاء
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR608 harf* ق س م * * القَسْمُ * بالفتح مصدر * قَسَمَ * الشيء * فانْقَسًم * وبابه ضرب والموضع * مَقْسِمٌ * مثل مجلس و * القِسْمُ * بالكسر الحظ والنصيب من الخير مثل طحن طحنا والطحن بالكسر الدقيق و * أقْسَمَ * حلف وأصله من * القَسَامَةِ * وهي الإيمان تقسم على الأولياء في الدم و * القَسَمُ * بفتحتين اليمين وكذا * المُقْسَمُ * وهو مصدر كالمخرج والمقسم أيضا موضع القسم و * قاسَمَهُ * حلف له وقاسمه المال و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR18.850 harf| | ( قَسَمَهُ يَقْسِمُهُ ) قَسْمًا من حَدِّ ضَرَبَ ، | ( وقَسَّمَهُ ) تَقْسِيمًا : ( ( جَزَّأَهُ ) ) فانْقَسَمَ . | | ( وهْيَ القِسْمَةُ ، بِالكَسْرِ ) وهْيَ مُؤَنَّثَةٌ ، | وإِنَّمَا قَالَ الله تَعالَى : ! 2 < فارزقوهم منه > 2 ! | بَعْدَ قَولِه : ! 2 < وإذا حضر القسمة > 2 ! ؛ لأنَّها
| في مَعْنَى المِيرَاثِ والمَالِ فَذَكَّر على ذَلِك | كما في الصِّحاح . | | ( و ) من المَجَازِ : قَسَمَ (
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.800 harfقَسَمَ
1 قَسَمَ ذ and ↓ قَسَّمَ He divided; parted; divided in parts or shares; distributed. ― -b2- قَسَمَ أَمْرَهُ, or ↓ قَسَّمَهُ: see 3 in art. عدل.
2 قَسَّمَ see 1.
قَاسَمَهُ الشَّىْءَ
3 قَاسَمَهُ الشَّىْءَ ذ He divided with him the thing, each of them allotting to himself his share, or portion. ― -b2- قَاسَمَهُ بِاللّٰهِ He swore to him by God.
أَقْسَمَ عَلَيْهِ
4 أَقْسَمَ عَلَيْهِ ذ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.067 harfقَسَمَ
قَسَمَ I ( n. ac. قَسْم 1 ),
a. Divided, separated, parted.
b. Arranged, settled.
c. Hesitated.
d. [ coll. ], see IV .
قَسُمَ
قَسُمَ U ( n. ac. قَسَاْمَة 22t ),
a. Was handsome.
قَسَّمَ
قَسَّمَ II ,
a. see I (a) .
b. [ acc. & Bain ], Shared, distributed, divided amongst.
c. [ 'Ala ] [ coll. ], Exorcised ( demoniac ).
قَاْسَمَ
قَاْسَمَ III ,
a. Shared with.
b. [ acc. &
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok47.790 harfقسم
قَسَمَ - يَقْسِمُ - قِسْمة - مَقْسُوْم - قَسَّمَ - يُقَسِّمُ - مُقَسِّم - مُقَسِّمات - اقْتَسَمَ - يَقْتَسِمُ - مُقْتَسِم - مُقْتَسِمِيْن - اسْتَقْسَم - يَسْتَقْسِمُ - أَقْسَمَ - يُقْسِمُ - قَسَمُ - قَاسَمَ - يُقَاسِمُ - تَقَاسَمً - يَتَقَاسَمُ
قَسَمَ - يَقْسِمُ + الكائن + أمراً أو شيئاً، أو في أمر أو شيء: ، يحكم بمقدار نصيب كائن في شيء:
Sîgalar(19)
- أُقْسِمُYemin ederim(أُفْعِلُ)×8
- وَأَقْسَمُواYemin ettiler(وَأَفْعَلُوا)×4
- أَقْسَمُواYemin ettiler(أَفْعَلُوا)×2
- أَقْسَمْتُمْYemin ettiniz(أَفْعَلْتُمْ)×2
- فَيُقْسِمَانِHemne ikisi yemin eder(فَيُفْعِلَانِ)×2
- قِسْمَةٌPaylaşılan(فِعْلَةٌ)×2
- الْقِسْمَةَPaylaşılan(الْفِعْلَةَ)×1
- الْمُقْتَسِمِينَPaylaşanlar(الْمُفْتَعِلِينَ)×1
- تَسْتَقْسِمُواPaylaşmak istersiniz(تَسْتَفْعِلُوا)×1
- تَقَاسَمُواYeminleştiler(تَفَاعَلُوا)×1
Mücavir kökler29 mücavir (181 toplam)
- جهد
5 ortak ayet · Cehd düz, sert yer demektir
- يمن
5 ortak ayet · Sağ yandır
- حضر
3 ortak ayet · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
- أثم
3 ortak ayet · İsm hurmadan yapılan içkidir
- سبع
2 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
- قرب
3 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- صبح
2 ortak ayet · Tan demektir
- شهد
3 ortak ayet · Petekteki baldır
- بلو
2 ortak ayet · Biley taşı
- موت
3 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- عرف
2 ortak ayet · Tanınan ile
- غير
3 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
Geçtiği ayetler(31)
فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ
Yemin ederimHayır yıldızların yerleri üzerine yemin ederim;
فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ
Yemin ederimGörebildiğinize yemin ederim ki;
فَلَا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ إِنَّا لَقَادِرُونَ
Yemin ederimDoğuların ve Batıların Rabbına yemin ederim ki, şüphesiz Biz; gücü yetenleriz.
لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ
Yemin ederimKıyamet gününe yemin ederim.
وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ
Yemin ederimNedamet çeken nefse yemin ederim.
فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ
Yemin ederimAndolsun sinenlere;
فَلَا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ
Yemin ederimAnd ederim o şafağa;
لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ
Yemin ederimŞu beldeye yemin ederim;
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قسم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حلف, جزء, فرق, شطر |
| Zıt Kök | جمع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünü belirli paylara ve sınırlara ayırarak hisselere bölmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi taksimat, rızık ve hüküm paylaştırma ile bağlayıcı taahhüt ve yemin |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve sorumluluğu paylar üzerinden belirleme, tarafları ahde bağlama sistemi |
| Kritik Hata Riski | Yemin anlamını salt sözlü bir kalıp sayıp paylaştırma ve sınır belirleme kök anlamından koparmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قس | Sertlik, baskı, sınır koyma ve keskin biçimde belirleme; قسر zorlama ve baskı kurma, قسس iz sürme ve sınır arama, قسط payı adaletle dengeleme, قسو katılık ve katılaşma köklerinde bu sert sınır koyma ve belirleme hareketi görülür | م | Çekirdekteki sert belirleme ve kesme gücünü topluluk, kuşatma ve bitişik sınır oluşturma yönünde tamamlayarak bir bütünün somut parçalara, paylara ayrılmasını ve dağıtılmasını sağlamıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Bütünün dış sınırlarını ve odak noktasını belirleme |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Payların ayrıldığı sınır çizgilerine dayanma ve ayrımı sabit tutma |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Parçaların muhataplara dağılması, yayılması ve pay sahiplerine akışı |
| قسم | Ufuk sınırı, dayanak desteği ve dağılma akışının birleşimi | Bir bütünü sabit sınırlar ve paylar halinde ayrıştırıp hak sahiplerine ulaştırma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir arazinin, ganimetin veya suyun pay sahipleri arasında taşlar ve çizgilerle hisselere ayrılması; çöl hayatında su kuyusunun nöbetleşe kullanımında pay belirleme taşına حصاة القسم denmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays’a atfedilen beyitte yüzün güzelliği ve hatlarının ahenkli oranları anlamında geçer: كأنَّ دنانيراً على قَسِماتهِمْ / وإنْ كان قد شفَّ الوجوهَ لقاءُ |
| Erken Arapça kullanım | Cahiliye ve erken İslam hukukunda kan davalarında cinayet şüphesi altında elli kişinin yemin etmesi usulüne قسامة denilmesi; ayrıca kumaşı ilk katlama çizgilerinden muntazam katlayan kimseye القسامي denmesi |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde قسم kökü, biçimsel ve semantik bakımdan «bölmek, paylaştırmak, pay/hisse ayırmak ve hisse çekmek» ortak çekirdeğiyle temsil edilir. İbranicede kök düzenli ses denkliğiyle qāsam קָסַם biçiminde kehanette bulunma, kur'a çekme ve pay tayin etme anlamlarında yer bulurken, qesem קֶסֶם kehanet veya pay ayırma işlemine işaret eder; Arapçadaki fal oklarıyla pay arama (تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ) pratiği ile doğrudan semantik bağ taşır. Süryanicede qsam ܩܣܡ ve Ge’ez (Etiyopya) dilinde qasama paylaştırmak, bölmek, porsiyonlara ayırmak anlamında korunmuştur. Kökün temel Sami katmanındaki hareketi, rastgele bir parçalama değil; taraflar arasında sınırları belirlenmiş somut bir hakkın, hissenin veya geleceğe matuf bir hükmün kur'a ve işaretlerle tayin edilmesidir. Arapçada bu ilksel anlam hem nesnel bölüşümü (kısmet/bölme) hem de hukuki ve ahlaki bağlayıcılığı (kasem/yemin) eşit derecede taşıyarak özgün bir semantik zenginlik kazanmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قسم kökünden türeyen bölme, hisse verme ve yeminleşme | Maddi paylaştırma (kısmet) ile manevi sınır koyma ve sözü parçalara bağlama (kasem) aynı ayrıştırma zemininden gelişmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קסם, Süryanice ܩܣܡ, Ge'ez qasama | Pay ayırma, hisse belirleme, kur'a ve işaretle kader payı arama anlamlarında ortak Sami miras | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda hisse belirleme göstergeleri | Bazı Güney Sami ve Çad dillerinde pay ve hisse bildiren biçimsel paralellikler | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قسم | Anlamlı | Bölmek, hisselere ayırmak, yemin etmek | Hedef kök; paylaştırma, hak tayini ve bağlayıcı ahit | Kur'an'da geçer |
| قمس | Anlamlı | Suya batmak, dalıp çıkmak | Bir şeyin suya bütünüyle dalıp görünmez olması | Kur'an'da geçmez |
| سقم | Anlamlı | Hastalanmak, zayıflamak, bozulmak | Bedenin veya niyetin sıhhat dengesini kaybetmesi | Kur'an'da geçer |
| سمق | Anlamlı | Yükselmek, boy atmak | Ağaç veya yapının yukarıya doğru düzgün uzaması | Kur'an'da geçmez |
| مقس | Anlamlı | Midesi bulanmak, sabrı tükenmek | İç organın çalkalanması veya bir şeyden bıkma | Kur'an'da geçmez |
| مسق | Anlamlı | Hızlı yürümek, deriyi soymak | Hızla çekip ayırma veya süratle yol alma | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قسم | Merkez | Hisselere ayırma ve bağlayıcı taahhüt | Bütünü belirli hak sahiplerine paylaştırma veya sözü kesin sınıra bağlama | Bir nesneyi ya da hakkı tayin edilmiş paylara bölmek |
| حلف | Komşu | Yemin ve antlaşma | حلف kökünde tarafların birbirine kenetlenmesi ve ittifakı öne çıkarken, قسم kökünde sözün sınırla tahkim edilmesi esastır | Karşılıklı yardımlaşma ve bağlılık yemini |
| جزء | Komşu | Parçalama ve bölümlere ayırma | جزء bir şeyin sadece bir parçası veya unsuru oluşuna odaklanır; hak ve dağıtım gayesi taşıması gerekmez | Bir bütünün kopan veya ayrılan herhangi bir dilimi |
| فرق | Komşu | Birbirinden uzaklaştırma ve ayırma | فرق iki şeyi birbirinden temyiz edip ayırmaktır; hisse dağıtımı veya paylaştırma içermez | Hak ile batılı veya iki yolu birbirinden ayırmak |
| شطر | Komşu | İkiye bölme veya bir tarafa yönelme | شطر genellikle tam ortadan iki eşit parçaya ayırma veya yöne işaret eder | Bütünü iki tarafa taksim etmek |
| جمع | Zıt | Bir araya getirme, bütünleştirme | Dağınık ve ayrı parçaları tek bir odakta toplayıp bütün kılmak | Parçaları birleştirip ayrışmayı ortadan kaldırmak |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قسم | Bölmek, hisse vermek, yemin etmek | Somut hisse taksimi ile manevi ahit tahkimini birlikte karşılar | Kesin |
| Latince | partiri, dividere, iurare | Bölmek, paylaştırmak, yemin etmek | partiri paylaştırmayı, iurare ise yemini karşılar; iki anlam farklı sözcüklerle verilir | Güçlü |
| İngilizce | partition, distribute, swear | Bölüştürmek, taksim etmek, yemin etmek | partition sınırla bölmeyi, swear yemini karşılar; kökün iki alanını tek kelime örtmez | Güçlü |
| Almanca | teilen, verteilen, schwören | Pay etmek, dağıtmak, ant içmek | teilen nesnel bölüşümü, schwören yemini karşılar; Arapçadaki ortak kök mantığı ayrışır | Güçlü |
| Fransızca | partager, diviser, jurer | Paylaşmak, bölmek, yemin etmek | partager pay etmeyi verir, yemin anlamı bütünüyle ayrı bir kökle karşılanır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أُقْسِمُ / أَقْسَمُوا | Yemin etmek, kesin taahhütte bulunmak | İlahi azamete, tabiat hadiselerine veya insanların iddialarına dair yeminler (Vâkıa 56:75, Kıyâme 75:1, Kalem 68:17) |
| قِسْمَةٌ / الْقِسْمَةَ | Miras ve paylaştırma, hak payı | Miras taksimi ve suyun nöbetleşe kullanım hakkı bağlamı (Nisâ 4:8, Kamer 54:28) |
| تَسْتَقْسِمُوا | Fal oklarıyla pay ve kısmet aramak | Cahiliye döneminde putlar önünde ok çekerek kader tayini arama yasağı (Mâide 5:3) |
| الْمُقْتَسِمِينَ | Kitabı parçalara ayıranlar, bölenler | Vahyin bir kısmını kabul edip bir kısmını reddedenlerin tavrı (Hicr 15:90) |
| فَالْمُقَسِّمَاتِ | İşleri paylaştıran, taksim eden melekler | Kozmik düzenin ve rızıkların sevkinde görevli melekler bağlamı (Zâriyât 51:4) |
| تَقَاسَمُوا | Karşılıklı yeminleşmek, antlaşmak | Salih peygambere tuzak kurmak için gece vakti sözleşen kavim (Neml 27:49) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi yeminler ve rızık taksimi | Allah'ın mahlukata yemin etmesinin gayesi ve ezelî rızık taksimatı meselesi | İlahi iradenin kesinliği ve hükmün bölünemez nihai takdiri |
| Fıkıh | Kasame, feraiz ve yemin hükümleri | Katili bilinmeyen cinayetlerde elli yemin usulü (kasâme) ve mirasın pay sahiplerine taksimi | Hukuki sorumluluğun paylaştırılması ve yeminle sabit kılınması |
| Tefsir | "Lâ uksimu" üslubu ve kısmet ayetleri | Kasem başındaki "lâ" edatının nefiy mi yoksa tekit mi olduğu tartışması | Vurgulu tekit, hakikatin yüceliğini beyan ve adil paylaştırma |
| Hadis | Yemin adabı, ganimet taksimi ve rızık | Allah'tan başkası adına yemin yasağı ve adil bölüştürme rivayetleri | Sözün sadakatle korunması ve hakların eksiksiz dağıtımı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi taahhüt ve adalet | Kasem ve takdir | İnancın sınırlarını ve ilahi güvenceyi sabitlemek | Allah'ın hükümleri kesin sınırlara bağlanmış ve kullara hakları pay edilmiştir | Kesin |
| İlmi | Tasnif ve mantıksal taksim | Kısmet-i akliyye ve mantıkiyye | Hakikati kategorilere ve alt unsurlara ayırmak | Bir kavramın veya nesnenin zihinde eksiksiz parçalara ayrılarak tanımlanması | Güçlü |
| Siyasi | Anayasal bağ ve kamu yetkisi | Görev taksimi ve sadakat yemini | İktidar yetkilerini ve sorumluluk alanlarını belirlemek | Yöneticilerin ve tarafların meşruiyet sınırlarına yemin ve yetki bölüşümüyle girmesi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, bölüşüm ve tevzî | Rızık ve miras taksimi | Kaynakların toplum fertleri arasında adil dağılımını temin etmek | Gelirin tek elde yığılmasını önleyerek hak sahiplerine hisselerini ulaştırma | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler teorisinde ayrık ayrışım (partition) ve bölme işlemi | Bir kümenin kesişimleri boş, birleşimleri ise evrensel kümeyi verecek şekilde alt kümelere eksiksiz ayrılması işlemiyle birebir örtüşür | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal adalet teorisinde tevzîî adalet (distributive justice) ve sözleşme hukuku | Hak, ödev ve kaynakların toplumsal aktörler arasında sınırları kesinleştirilmiş kurallarla dağıtılması ve bağlayıcı kılınması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir sözlü yemin etme eylemine indirgemek ve kelimedeki hisse, paylaştırma ve sınır belirleme bağını bütünüyle göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | قسم kökü maddi kaynakların bölüşümünden (miras, su), bilginin parçalanmasına (Kur'an'ı bölme) ve ahlaki sorumluluğun tahkimine (yeminleşme) kadar uzanan geniş bir adalet ve düzen zeminini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki ilahi yeminlerin arka planındaki ontolojik sınır koyma ve şahit kılma hikmetini kavrayamamak; yemin ayetlerini anlamsız birer retorik kalıp zannetmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ilahi taksimat (kader ve rızık) tasavvurunu hem de hukuki ve ahlaki kesinlik yöntemini (kasem üslubunu) inşa eden temel kavramsal omurgalardan biridir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasem ile başlayan surelerin baş kısımlarında, miras ve yetim haklarının düzenlendiği ahkâm ayetlerinde ve Salih peygamberin kavminin komplosunu anlatan kıssalarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeminin lafzi bir alışkanlık değil, varlık üzerinde sınır çizme ve sorumluluk yüklenme eylemi olduğunu göstererek dini yükümlülüklerin ciddiyetini ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir bütünü belirli çizgiler, paylar ve hisseler halinde sınırlandırarak bölüştürmek.
- Soyut anlamVarlık, hüküm ve haklar alanında sınırları kesinleştirmek; sözü ve eylemi parçalanamaz bir taahhüt ile güvence altına almak.
- Sistematik karşılıkDağıtıcı adaletin (tevzî), ontolojik sınır koymanın ve hukuki bağlayıcılığın (ahid ve yemin) kurucu mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde paylaştırılacak bütün varlığı, hakkı veya sözü temsil eder. Bu bütün, birbirleriyle kesişimi olmayan () ayrık ve adil parçalara () bölünür. fonksiyonu her payın sınır ve taahhüt değerini ifade eder; zaman ve sorumluluk parametresi altında bu paylar hak sahiplerine () kesin bir dağıtım ve bağlayıcılıkla ulaşır. Formül, kökün bölme (kısmet) ve kesinleştirme (kasem) dinamiklerinin aynı sistemik yapıda birleştiğini gösterir.