قسط
ق - س - ط
KÖK- 27 geçiş
- 24 ayet
- 9 sîga
- 13 sözlük
Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden bir şeyin yarısı demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden bir şeyin yarısı demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.679 harfالقاف والسين والطاء معهما
ق س ط، س ق ط، ط س ق مستعملات قسط: القُسْطُ: عود هندي يجعل في البخور والدواء.
والقُسُوط: الميل عن الحق، وقَسَطَ فهو قاسِطٌ، قال:
يشفى من الغيظ قُسُوطَ القاسِطِ
ورجل قَسطاءُ: في ساقها اعوجاج حتى تتنحى القدمان وتنضم الساقان. والقَسَطُ خلاف الفحج.
والإِقْساطُ: العدل في القسمة والحكم، وتقول: أَقسَطْتُ بينهم وأَقسَطْتُ إليهم.
والقِسْطُ: الحصة التي تنوبه، وتقسطوا بينهم الشيء
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR591 harfالقُسوطُ: الجَورُ والعدولُ عن الحقّ. وقد قَسَطَ يَقْسِطُ قُسوطاً. قال الله تعالى: "وأمَّا القاسِطونَ لجهنَّمَ حَطَبا" والقِسْطُ بالكسر: العَدْلُ. تقول منه: أقْسَطَ الرجلُ فهو مُقْسِطٌ. ومنه قوله تعالى: "إنَّ الله يُحِبُّ المُقْسِطين". والقِسْطُ أيضاً: مكيال، وهو نصف صاعٍ. والقِسْطُ: الحِصَّةُ والنصيب. يقال: تَقَسَّطْنا الشيء بيننا. والقُسْطُ بالضم: من عقاقير البحر. والقُسْطُ بالضم: انتصابٌ في
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.478 harfق س ط
قسط ، سقط ، طسق : مستعملة .
قسط : قال الليث : القُسْطُ : عودٌ يجاء به من الهند يجعل في البخور والدواء .
عمرو عن أبيه : يقال لهذا البخور قُسْطٌ وكُسْطٌ وكشْطٌ .
قال : والقِسْطُ بكسر القاف : العدل والفعل منه أقسط بالألف .
قال : والقَسْطُ بفتح القاف : الجورُ ، يقال منه قسطَ يقسِطُ قَسْطاً وقسوطاً ، والقَسطُ : طول الرِّجل وسَعَتها .
قال : والقِسْط : النصيب ، والقُسطانة : قوس قزح ، والقُسْطُناس
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.510 harf(باب القاف والسين وما يثلثهما)
(قسط) القاف والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنَيَين متضادَّين والبناءُ واحد. فالقِسط: العَدل. ويقال منه أقْسَطَ يُقْسِط. قال الله تعالى: ﴿إنَّ اللهَ يُحبُّ المُقْسِطِين﴾ [المائدة 42، الحجرات 9، الممتحنة8]. والقَسْط بفتح القاف: الجَور. والقُسوط: العُدول عن الحق. يقال قَسَطَ، إذا جار، يَقْسِطُ قَسْطاً. والقَسَط: اعوجاجٌ في الرِّجلين، وهو خلاف الفَحَج.
ومن الباب
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR538 harf- القسط: هوالنصيب بالعدل كالنصف والنصفة. قال تعالى: ﴿ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات بالقسط﴾ [يونس/4]، ﴿وأقيموا الوزن بالقسط﴾ [الرحمن/9] والقسط: هو أن يأخذ قسط غيره، وذلك جور، والإقساط: أن يعطي قسط غيره، وذلك إنصاف، ولذلك قيل: قسط الرجل: إذا جار، وأقسط: إذا عدل. قال: ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ [الجن/15] وقال: ﴿وأقسطوا إن الله يحب المقسطين﴾ [الحجرات/9]، وتقسطنا بيننا، أي: اقتسمنا، والقسط:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR420 harfق س ط
هو قاسط غير مقسط: جائر غير عادل.
وقد قسط عليّ قسطاً وقسوطاً.
وتقول: الله يقبض ويبسط ويقسط ولا يقسط وأمر الله بالقسط ونهى عن القسط.
وقسّط الخراج عليهم.
وقسّط بينهم المال: قسمه على القسط والسوية.
وتقسّطوه فيما بينهم.
ووفّاه قسطه: نصيبه " وزنوا بالقسطاس المستقيم " وتقول: فلان يقيس الأمر بمقياسه ويزنه بقسطاسه.
وبرجله قسط: اعوجاج وساق قسطاء.
وأقسطت الريح
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.739 harfفي أَسماء اللّه تعالى الحسنى المُقْسِطُ: هو العادِلُ. يقال: أَقْسَطَ يُقْسِطُ، فهو مُقْسِطٌ إِذا عدَل، وقَسَطَ يَقْسِطُ، فهو قاسِطٌ إِذا جارَ، فكأَن الهمزة في أَقْسَطَ للسَّلْب كما يقال شَكا إِليه فأَشْكاه. وفي الحديث: أَنّ اللّهَ لا يَنامُ ولا ينبغي له أَن ينامَ، يَخْفِضُ القِسْطَ ويرفَعُه؛ القِسْطُ: المِيزانُ، سمي به من القِسْطِ العَدْلِ، أَراد أَن اللّه يَخفِضُ ويَرْفَعُ مِيزانَ أَعمالِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR412 harf* ق س ط * * القُسُوطُ * الجور والعدول عن الحق وبابه جلس ومنه قوله تعالى ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ و * القِسْطُ * بالكسر العدل تقول منه * أقْسَطَ * الرجل فهو * مُقْسِطٌ * ومنه قوله تعالى ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ و * القِسْطُ * بالكسر العدل تقول منه * أقْسَطَ * الرجل فهو * مُقْسِطٌ * ومنه قوله تعالى ﴿إن الله يحب المقسطين﴾ و * القِسْطُ * أيضا الحصة والنصيب يقال * تَقَسَّطْنَا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.908 harfالقسط، بالكسر: العدل، قال الله تعالى: قل أمر ربي بالقسط وهو كقوله تعالى: إن الله يأمر بالعدل والإحسان وهو من المصادر الموصوف بها كالعدل، يقال: ميزان قسط وميزانان قسط، وموازين قسط، يستوي فيه الواحد والجميع. وقوله تعالى: ونضع الموازين القسط أي ذوات القسط، أي العدل، يقسط بالكسر قسطا، وهو الأكثر ويقسط، بالضم لغة، والضم قليل. وقرأ يحيى بن وثاب، وإبراهيم النخعي: وإن خفتم أن لا تقسطوا بضم السين.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.364 harfقَسَطَ
1 قَسَطَ ذ , (S, M, &c.,) aor. قَسِطَ , (S, Msb, K,) inf. n. قُسُوطٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and قَسْطٌ, (Mgh, Msb, K,) He declined, or deviated, from the right course; acted unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically. (S, M, Mgh, Msb, K.) -A2- See also 4, in two places: -A3- and see 2.
قسّطهُ
2 قسّطهُ ذ , (IAar, M, TA,) inf. n. تَقْسِيطٌ, (IAar, TA,) He distributed it; or dispersed
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.713 harfقَسَطَ
قَسَطَ I ( n. ac. قَسْط 1 , قُسُوْط 27 ),
a. Was unjust.
b. Separated, dispersed; distributed, divided.
c. I , U ( n. ac. قِسْط 2 ), see IV .
قَسِطَ
قَسِطَ A ( n. ac. قَسَط 4 ),
a. Was hard in the sinews ( of the foot ).
قَسَّطَ
قَسَّطَ II ,
a. see I (b) .
b. [ acc. & Bain ], Divided, distributed amongst.
c. [ acc. & 'Ala ], Assigned, apportioned to; assessed ( taxes ).
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.164 harfقسط
قَسَطَ - يَقْسِطُ - قِسْط - قَاسِط - قِسْطَاس - أَقْسَطَ - يُقْسِطُ - مُقْسِط
قَسَطَ - يَقْسِطُ + الكائن: يكون صلباً يابساً بشكل منتصب مستقيم لا يلين ولا يتغير ولا ينحني
قِسْط - القِسْط: اسم فعل " قَسَطَ - يَقْسِطُ ": الصلابة واليبس المستقيم الذي لا يتغير ولا يلين ولا ينحني
قَاسِط: اسم فاعل من " قَسَطَ - يَقْسِطُ ": الصلب واليابس والمنتصب
Sîgalar(9)
- بِالْقِسْطِDoğru bölüştürme ile+2 anlam(بِالْفِعْلِ)×14
- الْمُقْسِطِينَBölüştürenler(الْمُفْعِلِينَ)×3
- أَقْسَطُDaha iyi bölüştürme(أَفْعَلُ)×2
- الْقَاسِطُونَBölücüler(الْفَاعِلُونَ)×2
- بِالْقِسْطَاسِÖlçütle(بِالْفِعْلَاسِ)×2
- الْقِسْطَDoğru bölüştürme(الْفِعْلَ)×1
- تُقْسِطُواBölüştürürsünüz(تُفْعِلُوا)×1
- وَأَقْسِطُواVe bölüştürün(وَأَفْعِلُوا)×1
- وَتُقْسِطُواVe bölüştürürsünüz(وَتُفْعِلُوا)×1
Mücavir kökler63 mücavir (195 toplam)
- وزن
7 ortak ayet · Terazi demektir
- عدل
6 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- قوم
12 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- كيل
3 ortak ayet · Kile ölçü birimidir
- يتم
3 ortak ayet · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
- بخس
2 ortak ayet · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
- حبب
4 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- دين
4 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- بدأ
2 ortak ayet · Badiye çöl demektir
- شهد
4 ortak ayet · Petekteki baldır
- وفي
3 ortak ayet · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
- نكح
2 ortak ayet · Nikah
Geçtiği ayetler(24)
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
Doğru bölüştürme ileAllah, şehadet etti ki: Gerçekten O’ndan başka ilah yoktur. Melekler ve ilim sahibleri de adaleti ayakta tutarak buna şehadet ettiler; O’ndan başka ilah yoktur. O, Aziz’dir, Hakim’dir.
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ
Doğru bölüştürmeAllah’ın ayetlerini inkar edenlere ve haksız yere peygamberleri öldürenlere, insanlardan adaleti emredenleri öldürenlere, işte onlara; elem verici bir azabı müjdele.
… أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ …
Doğru bölüştürme ileKadınlar hakkında senden fetva istiyorlar. De ki: Onlara dair fetvayı size Allah veriyor. Kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz ve nikahlamayı istemediğiniz yetim kızlar hakkında, mağdur çocuklar hakkında ve yetimlere insafla bakmanız hakkında kitabda sizlere okunan ayetler var. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah, onu bilicidir.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ …
Doğru bölüştürmeEy iman edenler; kendiniz, ana-babanız ve yakınlarınız aleyhinde de olsa Allah için şahid olarak adaleti gözetin. İster zengin, ister fakir olsun; onları Allah’ın koruması daha uygundur. Adaletinizde heveslere uymayın. Eğer dilinizi büker veya yüz çevirirseniz; Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا …
Doğru bölüştürme ileEy iman edenler; adaleti gözeten şahidler olun. Ve bir topluluğa karşı olan kininiz sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Adalet edin. Bu, takvaya daha yakındır. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; işlediklerinizden haberdardır.
… عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ
Doğru bölüştürme ileYalan kulak verici, haramı yiyicidirler. Sana gelirlerse; ister aralarında hükmet, ister onlardan yüz çevir. Eğer onlardan yüz çevirirsen; sana hiçbir zarar veremezler. Şayet hükmedersen de; aralarında adaletle hükmet. Çünkü Allah; adil olanları sever.
… هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا …
Doğru bölüştürme ileYetimin malına; erginlik çağına gelinceye kadar o en güzel olanından başka bir şekilde yaklaşmayın. Ölçüyü, tartıyı da tam ve doğru yapın. Biz kimseye, gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman da -akraba dahi olsa-adil olun. Allah’ın ahdini de yerine getirin. İşte iyice düşünesiniz diye size bunları emretti.
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ
Doğru bölüştürmeyiDe ki: Rabbım, adaleti emretti. Her secde yerinde yüzlerinizi ona doğrultun. Ve dinde ancak kendisine muhlisler olarak yalvarın. İlk önce sizi yarattığı gibi, yine O’na döndürüleceksiniz.
… الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ …
Doğru bölüştürme ileHepinizin dönüşü O’nadır. Allah’ın vaadi haktır. Doğrusu O, yaratmaya başlar, sonra iman edip iyi amel işleyenlere adaletle karşılık vermek için onu tekrar eder. Küfredenlere de; küfreder olmalarından dolayı kaynar sudan bir içki ve elem verici bir azab vardır.
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
Doğru bölüştürme ileHer ümmetin bir rasulü vardır. Onların rasulleri gelince aralarında adaletle hükmedilir. Ve asla zulme uğratılmazlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قسط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ezdâd (zıt anlamlılar barındıran yapı; yalın haliyle haktan sapma, türemiş if'âl kalıbıyla adaleti ikame etme) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عدل, قسم, نصف |
| Zıt Kök | جور |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünü hakkaniyetli paylara ayırma, bacaklardaki eğrilik ve payı eksiltme veya denkleştirme |
| Çekirdek Özet 2 | Dağıtıcı adaleti somut ölçü ve terazilerle hayata geçirme; hakkı sahibine eksiksiz iade etme |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal dengenin hak edilmiş paylar üzerinden korunması ve ölçünün sapmalardan arındırılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün if'âl kalıbındaki adalet kurucu anlamı ile sülâsî kalıbındaki zalim ve haktan sapan anlamının birbirine karıştırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قس | Sertlik, katılık, ölçme ve baskı uygulama; paylaştırma ve zorlama hareketi barındıran fiziksel baskı (örnekler: قسر zorlamak, قسس iz sürmek ve sıkı yoklamak, قسم parçalara ayırmak, قسو katılaşmak) | ط | Çekirdekteki sert ve kesin ayrım hareketini somut bir nesne, kap, terazi veya pay çizgisiyle sabitleştirmiş; parçalamayı ölçülebilir bir sınıra ve hizaya kavuşturmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Bir araya getirme, toplanma noktasını belirleme ve kesin bir sınır çizgisi çekme hareketi. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Ayakta durmayı sağlayan dikey dayanak, yapısal destek ve sapmayı engelleyen tutunum. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Belirli bir hacmi kuşatma, kap içine alma ve payı sınırlandırarak muhafaza etme. |
| قسط | Sınırı çekilmiş desteğin ölçü kabıyla tartılması | Bir varlığın hakkı olan payı sınırlandırıp koruma altına alarak tartı ve kap düzenine oturtma hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsanın baldır ve bacak kemiklerindeki eğrilik; bacakların birbirine yaklaşıp ayak uçlarının dışa açılması (el-kaset). Buradan hareketle payın eğrilmesi, bir şeyden hak edilen parça ve hisse (el-kıst) ile tütsü için kullanılan sert odun parçası (el-kust). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde ve recez beyitlerinde yalın kök haktan sapma ve zulüm yönüyle şahit getirilmiştir: يشفى من الغيظ قُسُوطَ القاسِطِ / Öfkesinden, zalimin haktan sapıp boyun büküşüyle şifa bulur. |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi kullanımında paylaştırma kapları için mikyâl ve kıst tabirleri kullanılmış; idari ve ticari ölçüm kapları el-kıst olarak adlandırılmıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde قسط kökü, hem ölçme ve bölüştürme hem de sertlik ve eğrilik semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda kök, kistā ve qisṭā biçimleriyle bir hacim ve sıvı ölçü birimini (Yunan-Roma dünyasındaki sextarius karşılığı kap ve ölçek) ifade etmek üzere yaygınlaşmıştır. Erken Sami çekirdeğinde sert bir nesnenin kesilip ayrılması ve belirli bir pay haline getirilmesi anlamı mevcuttur. Arapçada kök morfolojik bir zıtlaşma (ezdâd) geliştirmiştir: Sülâsî قَسَطَ fiili paydan çalmak, eğrilmek ve haktan sapmak (cvr) anlamına gelirken; hemzenin izale (giderme) işlevi yüklenmesiyle أَقْسَطَ fiili eğriliği düzeltmek, hakkı tam vermek ve adaleti tesis etmek anlamına bürünmüştür. Böylece kök, Sami dünyasındaki somut kap ve pay ölçüsünü Arapçada ahlaki ve hukuki bir denge kurumuna dönüştürmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قسط kökünün sülâsî ve if'âl ayrışması | Sülâsî form sapma ve eksiltmeyi (el-kasat: bacak eğriliği), if'âl formu ise bu eğriliği giderme eylemini (adaleti) ifade eder. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice qisṭā / kistā | Bir pay, hisse, sıvı ölçü kabı ve adil paylaştırma aletine karşılık gelen ortak kullanım. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe sextarius ile temas | Akdeniz havzasındaki idari ölçü birimi sextarius sözcüğünün Sami dillerine qisṭ olarak geçmesi ve kökün yerli paylaştırma fiilleriyle kaynaşması. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قسط | Anlamlı | Paylaştırmak, adalet etmek veya sapmak | Hak edilen hisseyi belirlemek, tartmak ya da hakkı çiğneyip eğrilmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| قطس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle kök türetilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| سقط | Anlamlı | Düşmek, yukarıdan aşağı inmek | Bir şeyin tutunamayarak yerçekimi veya zaaf sebebiyle aşağıya düşmesi. | Kur'an'da geçer; düşme ve dökülme anlamı taşır. |
| سطق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem dilcilerince mühmel bırakılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| طقس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik Arap dil matrisinde kök olarak kullanılmamış, sonraki dönemlerde iklim anlamında Grekçe kökenli olarak girmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| طسق | Anlamlı | Vergi, ölçülü yükümlülük | Arazi üzerine konulan belirli harç ve ölçülü pay (tasq). | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قسط | Merkez | Paylaştırmada adalet | Ölçülebilir payların, somut hakların ve terazinin kurduğu dağıtıcı denge. | Bütünü parçalara ayırırken hak sahibine payını noksansız ulaştırma. |
| عدل | Komşu | Eşitlik ve denklik | İki taraf arasında denkliği sağlama, tartıda iki kefeyi bir tutma. | İlkesel ve soyut eşitliği, istikameti ve ifrat-tefrit ortasını ifade eder. |
| قسم | Komşu | Parçalara ayırma | Bir bütünü bölme ve parçalama eyleminin teknik tarafı. | Adalet vurgusu içermesi zorunlu değildir; salt taksim işlemini belirtir. |
| نصف | Komşu | Yarı yarıya pay etme | Bir şeyi tam ortasından ikiye bölerek taraflara eşit verme (insaf). | İki odak arasındaki simetrik bölünmeye ve tarafsızlığa odaklanır. |
| جور | Zıt | Haktan sapma, haksızlık | Doğru çizgiden, yoldan ve ölçüden saparak başkasının sınırını ihlal etme. | Ölçü ve payda dengenin kasten aleyhte bozulması durumudur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قسط | Pay, adalet, terazi | Somut hisse verme ve sapmayı izale ederek adaleti sağlama. | Kesin |
| Latince | Distributio, Iustitia distributiva, Libra | Dağıtıcı adalet, pay, terazi | Paylaştırma adaleti yönünü tam karşılar; kökün yalın anlamındaki sapma boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Equity, fair share, balance | Hakkaniyet, adil pay, denge | Dağıtıcı hakkaniyet boyutunu iyi verir; ezdâd karakterini tek kelimede taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | Gerechter Anteil, Verteilungsgerechtigkeit | Adil pay, bölüştürme adaleti | Sistematik hakkaniyeti ve somut pay dağılımını ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Équité, juste part, balance | Hakkaniyet, adil hisse | Bireysel hakların tartılarak verilmesini belirtir; kökün sülâsî zalimlik boyutunu kapsamaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْقِسْطِ | Dağıtıcı adalet ve hakkaniyet | Hukuki hüküm verme, şahitlik etme ve toplumsal düzeni sağlama bağlamı (Âl-i İmrân 3:18, Mâide 5:8, Hadîd 57:25). |
| الْقَاسِطُونَ | Haktan sapanlar, zalimler | Doğru yoldan ayrılıp cehenneme yakıt olan inatçı inkârcılar bağlamı (Cin 72:14, Cin 72:15). |
| بِالْقِسْطَاسِ | Dosdoğru ölçü aleti, terazi | Ticari hayatta hile yapmama, tartıyı tam ve dürüst tutma bağlamı (İsrâ 17:35, Şuarâ 26:182). |
| أَقْسَطُ / تُقْسِطُوا | Daha adil paylaştırma, hak tanıma | Yetimlerin haklarını koruma ve evlatlıkların soy bağını dürüstçe anma bağlamı (Bakara 2:282, Nisâ 4:3, Ahzâb 33:5). |
| الْمُقْسِطِينَ | Hakkaniyetle hükmedenler, payı gözetenler | Topluluklar arasında barış yapma ve düşmanlık etmeyenlere adil davranma bağlamı (Mâide 5:42, Hucurât 49:9, Mümtehine 60:8). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller ve el-Muksit ismi | Allah'ın evrendeki nizamı ve ahiretteki amelleri tartması; adl ve hikmet sıfatlarıyla irtibatı. | Zulümden münezzeh kılınan, her hak sahibine hak ettiğini eksiksiz veren mutlak irade. |
| Fıkıh | Yargılama hukuku, miras ve ölçü tartı | Hâkimin taraflar arasında hükmederken gözeteceği hakkaniyet ve ticari tartıların standartlığı. | Somut hakların, alacakların ve payların noksansız hesaplanıp infaz edilmesi. |
| Tefsir | Karşıt anlamlılık (ezdâd) ve if'âl farkı | Sülâsî kalıptan gelen kasitun ile if'âl kalıbından gelen muksitun arasındaki semantik zıtlığın incelenmesi. | Hemzenin izale işlevi yüklenerek zulmü ve sapmayı kaldırma haline dönüşmesi. |
| Hadis | Terazinin indirilip kaldırılması | Allah'ın rızık ve amel terazisini (el-kıst) alçaltıp yükseltmesine dair rivayetlerin izahı. | Rızıkların ve amellerin adil taksimini yöneten ilahi ölçü aleti. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi mizan ve hesap | Mutlak hakkaniyet | Amellerin zerre sapma olmaksızın tartılması | Yaratılışın ve hesabın temelindeki ilahi adaleti temsil eder. | Kesin |
| İlmi | Nesnel ölçümleme | Standart ölçü ve kalibrasyon | Değişkenlerin hatasız ve tarafsız biçimde tartılması | Bilimsel verinin ve gözlemin eğrilikten arındırılmış kesinliğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukukun üstünlüğü | Dağıtıcı kamu adaleti | Toplumsal sınıflar arasında hakkı hak sahibine paylaştırma | Güçlünün zayıf aleyhine sınır aşmasını engelleyen idari denge mekanizmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Pazar ve bölüşüm nizamı | Adil bölüşüm ve hilesiz tartı | Kaynakların, kârın ve alacakların hak ölçüsünce paylaştırılması | Tekelleşmeyi, tartıda eksiltmeyi ve emek gaspını engelleyen dağıtım ilkesidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kalibrasyon, dinamik denge ve sıfır hata toleransı | Bir ölçüm cihazının referans noktasına göre sıfırlanması; tartım işleminde sapmanın (varyansın) yok edilerek kefelerin nötrlenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dağıtıcı adalet (Distributive Justice) ve hakkaniyetli paylaşım | Bir topluluktaki kaynakların, hakların ve ödevlerin herkesin liyakatine ve konumuna göre hakkaniyetle bölüştürülmesi nizamı. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قسط kelimesinin sadece zihinsel bir adalet hissi veya genel ahlaki bir tavsiye sayılarak, somut paylaştırma ve ölçü aleti boyutunun göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca soyut bir iyi niyet değil; bilfiil eldeki teraziyi, miras payını, yetim hakkını, ticari gramajı ve siyasi yargıyı kapsayan nesnel bir dağıtım sistemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Adaletin pratik ve maddi bölüşümdeki somut karşılığı kaybolur; ekonomik sömürü ve tartı hileleri ahlaki adalet söylemleri arkasında meşrulaştırılabilir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın teklif ettiği adalet düzeninin salt felsefi bir kavram değil, nesnel ölçüm araçları (kıstâs), net paylar ve pratik dağıtımla yürüyen bir nizam olduğunu ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin gönderiliş gayesini açıklayan mizan ayetlerinde (Hadîd 57:25), yetim ve kadın haklarının dağıtımında (Nisâ 4:3) ve uluslararası ilişkilerde barışın zemininde (Mümtehine 60:8). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Adalet ile eşitliğin mutlak surette aynı şey olduğu yanılgısını düzeltir; kök herkese körü körüne aynı parçayı değil, herkese hak ettiği payı vermeyi (hakkaniyeti) şart koşar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir bütünün ölçü kabı veya terazi vasıtasıyla somut paylara ayrılması; bacak kemiğindeki eğrilikte olduğu gibi ekseninden sapan payın hizalanması.
- Soyut anlamDağıtıcı adalet, tarafsız tartı, hakkaniyetli bölüşüm ve haksız sapmaların ortadan kaldırılması.
- Sistematik karşılıkHukuki, iktisadi ve siyasi kaynakların liyakat ve hak ölçüsünce paylaştırılmasını yöneten denge nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yer alan simgesi bir hak sahibine fiilen verilen payı, simgesi ise o hak sahibinin meşru ve ontolojik hakkını temsil eder. Bu iki büyüklük arasındaki farkın toplamı olan , sistemdeki toplam sapmayı (kasat / zulüm durumunu) gösterir. İf'âl babının devreye girmesiyle sistemik sapmanın sıfıra yaklaşması (), adalet halini (kıst) meydana getirir; böylece toplam adaletsizlik farkı () sıfırlanarak nizam kurulur.