قسط

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ق-س-ط9 sîga, 63 mücavir kök, 24 ayet, 17 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.دينقوموفيالْقِسْطَتُقْسِطُواوَأَقْسِطُواقسطبِالْقِسْطِالْقَاسِطُونَوزنبِالْقِسْطَاسِعدلكيلحببنكح

KökSîga 9Ayet 24Sure 17Mücavir 63

▶ Ağı aç (3B)

قسط

ق - س - ط

KÖK
  • 27 geçiş
  • 24 ayet
  • 9 sîga
  • 13 sözlük

Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden bir şeyin yarısı demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden bir şeyin yarısı demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.679 harf
القاف والسين والطاء معهما ق س ط، س ق ط، ط س ق مستعملات قسط: القُسْطُ: عود هندي يجعل في البخور والدواء. والقُسُوط: الميل عن الحق، وقَسَطَ فهو قاسِطٌ، قال: يشفى من الغيظ قُسُوطَ القاسِطِ ورجل قَسطاءُ: في ساقها اعوجاج حتى تتنحى القدمان وتنضم الساقان. والقَسَطُ خلاف الفحج. والإِقْساطُ: العدل في القسمة والحكم، وتقول: أَقسَطْتُ بينهم وأَقسَطْتُ إليهم. والقِسْطُ: الحصة التي تنوبه، وتقسطوا بينهم الشيء
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR591 harf
القُسوطُ: الجَورُ والعدولُ عن الحقّ. وقد قَسَطَ يَقْسِطُ قُسوطاً. قال الله تعالى: "وأمَّا القاسِطونَ لجهنَّمَ حَطَبا" والقِسْطُ بالكسر: العَدْلُ. تقول منه: أقْسَطَ الرجلُ فهو مُقْسِطٌ. ومنه قوله تعالى: "إنَّ الله يُحِبُّ المُقْسِطين". والقِسْطُ أيضاً: مكيال، وهو نصف صاعٍ. والقِسْطُ: الحِصَّةُ والنصيب. يقال: تَقَسَّطْنا الشيء بيننا. والقُسْطُ بالضم: من عقاقير البحر. والقُسْطُ بالضم: انتصابٌ في
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR7.478 harf
ق س ط قسط ، سقط ، طسق : مستعملة . قسط : قال الليث : القُسْطُ : عودٌ يجاء به من الهند يجعل في البخور والدواء . عمرو عن أبيه : يقال لهذا البخور قُسْطٌ وكُسْطٌ وكشْطٌ . قال : والقِسْطُ بكسر القاف : العدل والفعل منه أقسط بالألف . قال : والقَسْطُ بفتح القاف : الجورُ ، يقال منه قسطَ يقسِطُ قَسْطاً وقسوطاً ، والقَسطُ : طول الرِّجل وسَعَتها . قال : والقِسْط : النصيب ، والقُسطانة : قوس قزح ، والقُسْطُناس
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR3.510 harf
(باب القاف والسين وما يثلثهما) (قسط) القاف والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنَيَين متضادَّين والبناءُ واحد. فالقِسط: العَدل. ويقال منه أقْسَطَ يُقْسِط. قال الله تعالى: ﴿إنَّ اللهَ يُحبُّ المُقْسِطِين﴾ [المائدة 42، الحجرات 9، الممتحنة8]. والقَسْط بفتح القاف: الجَور. والقُسوط: العُدول عن الحق. يقال قَسَطَ، إذا جار، يَقْسِطُ قَسْطاً. والقَسَط: اعوجاجٌ في الرِّجلين، وهو خلاف الفَحَج. ومن الباب
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR538 harf
- القسط: هوالنصيب بالعدل كالنصف والنصفة. قال تعالى: ﴿ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات بالقسط﴾ [يونس/4]، ﴿وأقيموا الوزن بالقسط﴾ [الرحمن/9] والقسط: هو أن يأخذ قسط غيره، وذلك جور، والإقساط: أن يعطي قسط غيره، وذلك إنصاف، ولذلك قيل: قسط الرجل: إذا جار، وأقسط: إذا عدل. قال: ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ [الجن/15] وقال: ﴿وأقسطوا إن الله يحب المقسطين﴾ [الحجرات/9]، وتقسطنا بيننا، أي: اقتسمنا، والقسط:
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR420 harf
ق س ط هو قاسط غير مقسط‏:‏ جائر غير عادل‏.‏ وقد قسط عليّ قسطاً وقسوطاً‏.‏ وتقول‏:‏ الله يقبض ويبسط ويقسط ولا يقسط وأمر الله بالقسط ونهى عن القسط‏.‏ وقسّط الخراج عليهم‏.‏ وقسّط بينهم المال‏:‏ قسمه على القسط والسوية‏.‏ وتقسّطوه فيما بينهم‏.‏ ووفّاه قسطه‏:‏ نصيبه ‏"‏ وزنوا بالقسطاس المستقيم ‏"‏ وتقول‏:‏ فلان يقيس الأمر بمقياسه ويزنه بقسطاسه‏.‏ وبرجله قسط‏:‏ اعوجاج وساق قسطاء‏.‏ وأقسطت الريح
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR5.739 harf
في أَسماء اللّه تعالى الحسنى المُقْسِطُ: هو العادِلُ. يقال: أَقْسَطَ يُقْسِطُ، فهو مُقْسِطٌ إِذا عدَل، وقَسَطَ يَقْسِطُ، فهو قاسِطٌ إِذا جارَ، فكأَن الهمزة في أَقْسَطَ للسَّلْب كما يقال شَكا إِليه فأَشْكاه. وفي الحديث: أَنّ اللّهَ لا يَنامُ ولا ينبغي له أَن ينامَ، يَخْفِضُ القِسْطَ ويرفَعُه؛ القِسْطُ: المِيزانُ، سمي به من القِسْطِ العَدْلِ، أَراد أَن اللّه يَخفِضُ ويَرْفَعُ مِيزانَ أَعمالِ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR412 harf
* ق س ط * * القُسُوطُ * الجور والعدول عن الحق وبابه جلس ومنه قوله تعالى ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ و * القِسْطُ * بالكسر العدل تقول منه * أقْسَطَ * الرجل فهو * مُقْسِطٌ * ومنه قوله تعالى ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ و * القِسْطُ * بالكسر العدل تقول منه * أقْسَطَ * الرجل فهو * مُقْسِطٌ * ومنه قوله تعالى ﴿إن الله يحب المقسطين﴾ و * القِسْطُ * أيضا الحصة والنصيب يقال * تَقَسَّطْنَا
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR10.908 harf
القسط، بالكسر: العدل، قال الله تعالى: قل أمر ربي بالقسط وهو كقوله تعالى: إن الله يأمر بالعدل والإحسان وهو من المصادر الموصوف بها كالعدل، يقال: ميزان قسط وميزانان قسط، وموازين قسط، يستوي فيه الواحد والجميع. وقوله تعالى: ونضع الموازين القسط أي ذوات القسط، أي العدل، يقسط بالكسر قسطا، وهو الأكثر ويقسط، بالضم لغة، والضم قليل. وقرأ يحيى بن وثاب، وإبراهيم النخعي: وإن خفتم أن لا تقسطوا بضم السين.
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR8.364 harf
قَسَطَ 1 قَسَطَ ذ , (S, M, &c.,) aor. قَسِطَ , (S, Msb, K,) inf. n. قُسُوطٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and قَسْطٌ, (Mgh, Msb, K,) He declined, or deviated, from the right course; acted unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically. (S, M, Mgh, Msb, K.) -A2- See also 4, in two places: -A3- and see 2. قسّطهُ 2 قسّطهُ ذ , (IAar, M, TA,) inf. n. تَقْسِيطٌ, (IAar, TA,) He distributed it; or dispersed
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.713 harf
قَسَطَ قَسَطَ I ( n. ac. قَسْط 1 , قُسُوْط 27 ), a. Was unjust. b. Separated, dispersed; distributed, divided. c. I , U ( n. ac. قِسْط 2 ), see IV . قَسِطَ قَسِطَ A ( n. ac. قَسَط 4 ), a. Was hard in the sinews ( of the foot ). قَسَّطَ قَسَّطَ II , a. see I (b) . b. [ acc. & Bain ], Divided, distributed amongst. c. [ acc. & 'Ala ], Assigned, apportioned to; assessed ( taxes ).
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.164 harf
قسط قَسَطَ - يَقْسِطُ - قِسْط - قَاسِط - قِسْطَاس - أَقْسَطَ - يُقْسِطُ - مُقْسِط قَسَطَ - يَقْسِطُ + الكائن: يكون صلباً يابساً بشكل منتصب مستقيم لا يلين ولا يتغير ولا ينحني قِسْط - القِسْط: اسم فعل " قَسَطَ - يَقْسِطُ ": الصلابة واليبس المستقيم الذي لا يتغير ولا يلين ولا ينحني قَاسِط: اسم فاعل من " قَسَطَ - يَقْسِطُ ": الصلب واليابس والمنتصب
Tamamını oku

Sîgalar(9)

Mücavir kökler63 mücavir (195 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. وزن

    7 ortak ayet · Terazi demektir

  2. عدل

    6 ortak ayet · Denk tutuyorlar

  3. قوم

    12 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir

  4. كيل

    3 ortak ayet · Kile ölçü birimidir

  5. يتم

    3 ortak ayet · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir

  6. بخس

    2 ortak ayet · Çalgın ekin, cılız ekin demektir

  7. حبب

    4 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)

  8. دين

    4 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir

  9. بدأ

    2 ortak ayet · Badiye çöl demektir

  10. شهد

    4 ortak ayet · Petekteki baldır

  11. وفي

    3 ortak ayet · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…

  12. نكح

    2 ortak ayet · Nikah

Geçtiği ayetler(24)

Sîga sayfası: بِالْقِسْطِ
  1. شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

    Doğru bölüştürme ileAllah, şehadet etti ki: Gerçekten O’ndan başka ilah yoktur. Melekler ve ilim sahibleri de adaleti ayakta tutarak buna şehadet ettiler; O’ndan başka ilah yoktur. O, Aziz’dir, Hakim’dir.

  2. إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ

    Doğru bölüştürmeAllah’ın ayetlerini inkar edenlere ve haksız yere peygamberleri öldürenlere, insanlardan adaleti emredenleri öldürenlere, işte onlara; elem verici bir azabı müjdele.

  3. … أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ …

    Doğru bölüştürme ileKadınlar hakkında senden fetva istiyorlar. De ki: Onlara dair fetvayı size Allah veriyor. Kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz ve nikahlamayı istemediğiniz yetim kızlar hakkında, mağdur çocuklar hakkında ve yetimlere insafla bakmanız hakkında kitabda sizlere okunan ayetler var. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah, onu bilicidir.

  4. يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ …

    Doğru bölüştürmeEy iman edenler; kendiniz, ana-babanız ve yakınlarınız aleyhinde de olsa Allah için şahid olarak adaleti gözetin. İster zengin, ister fakir olsun; onları Allah’ın koruması daha uygundur. Adaletinizde heveslere uymayın. Eğer dilinizi büker veya yüz çevirirseniz; Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

  5. يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا …

    Doğru bölüştürme ileEy iman edenler; adaleti gözeten şahidler olun. Ve bir topluluğa karşı olan kininiz sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Adalet edin. Bu, takvaya daha yakındır. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; işlediklerinizden haberdardır.

  6. … عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ

    Doğru bölüştürme ileYalan kulak verici, haramı yiyicidirler. Sana gelirlerse; ister aralarında hükmet, ister onlardan yüz çevir. Eğer onlardan yüz çevirirsen; sana hiçbir zarar veremezler. Şayet hükmedersen de; aralarında adaletle hükmet. Çünkü Allah; adil olanları sever.

  7. … هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا …

    Doğru bölüştürme ileYetimin malına; erginlik çağına gelinceye kadar o en güzel olanından başka bir şekilde yaklaşmayın. Ölçüyü, tartıyı da tam ve doğru yapın. Biz kimseye, gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman da -akraba dahi olsa-adil olun. Allah’ın ahdini de yerine getirin. İşte iyice düşünesiniz diye size bunları emretti.

  8. قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ

    Doğru bölüştürmeyiDe ki: Rabbım, adaleti emretti. Her secde yerinde yüzlerinizi ona doğrultun. Ve dinde ancak kendisine muhlisler olarak yalvarın. İlk önce sizi yarattığı gibi, yine O’na döndürüleceksiniz.

  9. … الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ …

    Doğru bölüştürme ileHepinizin dönüşü O’nadır. Allah’ın vaadi haktır. Doğrusu O, yaratmaya başlar, sonra iman edip iyi amel işleyenlere adaletle karşılık vermek için onu tekrar eder. Küfredenlere de; küfreder olmalarından dolayı kaynar sudan bir içki ve elem verici bir azab vardır.

  10. وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

    Doğru bölüştürme ileHer ümmetin bir rasulü vardır. Onların rasulleri gelince aralarında adaletle hükmedilir. Ve asla zulme uğratılmazlar.

Sîga sayfası: الْمُقْسِطِينَ
Sîga sayfası: الْقَاسِطُونَ
Sîga sayfası: بِالْقِسْطَاسِ
Sîga sayfası: وَأَقْسِطُوا
Sîga sayfası: وَتُقْسِطُوا

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökقسط
YapıÜçlü
Özel DurumEzdâd (zıt anlamlılar barındıran yapı; yalın haliyle haktan sapma, türemiş if'âl kalıbıyla adaleti ikame etme)
Bağlamsal Yakın Köklerعدل, قسم, نصف
Zıt Kökجور
Çekirdek Özet 1Bir bütünü hakkaniyetli paylara ayırma, bacaklardaki eğrilik ve payı eksiltme veya denkleştirme
Çekirdek Özet 2Dağıtıcı adaleti somut ölçü ve terazilerle hayata geçirme; hakkı sahibine eksiksiz iade etme
Çekirdek Özet 3Toplumsal dengenin hak edilmiş paylar üzerinden korunması ve ölçünün sapmalardan arındırılması
Kritik Hata RiskiKökün if'âl kalıbındaki adalet kurucu anlamı ile sülâsî kalıbındaki zalim ve haktan sapan anlamının birbirine karıştırılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
قسSertlik, katılık, ölçme ve baskı uygulama; paylaştırma ve zorlama hareketi barındıran fiziksel baskı (örnekler: قسر zorlamak, قسس iz sürmek ve sıkı yoklamak, قسم parçalara ayırmak, قسو katılaşmak)طÇekirdekteki sert ve kesin ayrım hareketini somut bir nesne, kap, terazi veya pay çizgisiyle sabitleştirmiş; parçalamayı ölçülebilir bir sınıra ve hizaya kavuşturmuştur.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
قUfuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırBir araya getirme, toplanma noktasını belirleme ve kesin bir sınır çizgisi çekme hareketi.
سDiken, destek; tutunma, dayanma, korumaAyakta durmayı sağlayan dikey dayanak, yapısal destek ve sapmayı engelleyen tutunum.
طSepet, çark; sarma, kuşatma, içine almaBelirli bir hacmi kuşatma, kap içine alma ve payı sınırlandırarak muhafaza etme.
قسطSınırı çekilmiş desteğin ölçü kabıyla tartılmasıBir varlığın hakkı olan payı sınırlandırıp koruma altına alarak tartı ve kap düzenine oturtma hareketi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamİnsanın baldır ve bacak kemiklerindeki eğrilik; bacakların birbirine yaklaşıp ayak uçlarının dışa açılması (el-kaset). Buradan hareketle payın eğrilmesi, bir şeyden hak edilen parça ve hisse (el-kıst) ile tütsü için kullanılan sert odun parçası (el-kust).
Cahiliye şiiri kullanımıErken Arap şiirinde ve recez beyitlerinde yalın kök haktan sapma ve zulüm yönüyle şahit getirilmiştir: يشفى من الغيظ قُسُوطَ القاسِطِ / Öfkesinden, zalimin haktan sapıp boyun büküşüyle şifa bulur.
Erken Arapça kullanımErken bedevi kullanımında paylaştırma kapları için mikyâl ve kıst tabirleri kullanılmış; idari ve ticari ölçüm kapları el-kıst olarak adlandırılmıştır.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde قسط kökü, hem ölçme ve bölüştürme hem de sertlik ve eğrilik semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda kök, kistā ve qisṭā biçimleriyle bir hacim ve sıvı ölçü birimini (Yunan-Roma dünyasındaki sextarius karşılığı kap ve ölçek) ifade etmek üzere yaygınlaşmıştır. Erken Sami çekirdeğinde sert bir nesnenin kesilip ayrılması ve belirli bir pay haline getirilmesi anlamı mevcuttur. Arapçada kök morfolojik bir zıtlaşma (ezdâd) geliştirmiştir: Sülâsî قَسَطَ fiili paydan çalmak, eğrilmek ve haktan sapmak (cvr) anlamına gelirken; hemzenin izale (giderme) işlevi yüklenmesiyle أَقْسَطَ fiili eğriliği düzeltmek, hakkı tam vermek ve adaleti tesis etmek anlamına bürünmüştür. Böylece kök, Sami dünyasındaki somut kap ve pay ölçüsünü Arapçada ahlaki ve hukuki bir denge kurumuna dönüştürmüştür.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönقسط kökünün sülâsî ve if'âl ayrışmasıSülâsî form sapma ve eksiltmeyi (el-kasat: bacak eğriliği), if'âl formu ise bu eğriliği giderme eylemini (adaleti) ifade eder.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ve Süryanice qisṭā / kistāBir pay, hisse, sıvı ölçü kabı ve adil paylaştırma aletine karşılık gelen ortak kullanım.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiGrekçe sextarius ile temasAkdeniz havzasındaki idari ölçü birimi sextarius sözcüğünün Sami dillerine qisṭ olarak geçmesi ve kökün yerli paylaştırma fiilleriyle kaynaşması.Muhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
قسطAnlamlıPaylaştırmak, adalet etmek veya sapmakHak edilen hisseyi belirlemek, tartmak ya da hakkı çiğneyip eğrilmek.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
قطسKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle kök türetilmemiştir.Kur'an'da geçmez.
سقطAnlamlıDüşmek, yukarıdan aşağı inmekBir şeyin tutunamayarak yerçekimi veya zaaf sebebiyle aşağıya düşmesi.Kur'an'da geçer; düşme ve dökülme anlamı taşır.
سطقAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıErken dönem dilcilerince mühmel bırakılmıştır.Kur'an'da geçmez.
طقسAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik Arap dil matrisinde kök olarak kullanılmamış, sonraki dönemlerde iklim anlamında Grekçe kökenli olarak girmiştir.Kur'an'da geçmez.
طسقAnlamlıVergi, ölçülü yükümlülükArazi üzerine konulan belirli harç ve ölçülü pay (tasq).Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
قسطMerkezPaylaştırmada adaletÖlçülebilir payların, somut hakların ve terazinin kurduğu dağıtıcı denge.Bütünü parçalara ayırırken hak sahibine payını noksansız ulaştırma.
عدلKomşuEşitlik ve denklikİki taraf arasında denkliği sağlama, tartıda iki kefeyi bir tutma.İlkesel ve soyut eşitliği, istikameti ve ifrat-tefrit ortasını ifade eder.
قسمKomşuParçalara ayırmaBir bütünü bölme ve parçalama eyleminin teknik tarafı.Adalet vurgusu içermesi zorunlu değildir; salt taksim işlemini belirtir.
نصفKomşuYarı yarıya pay etmeBir şeyi tam ortasından ikiye bölerek taraflara eşit verme (insaf).İki odak arasındaki simetrik bölünmeye ve tarafsızlığa odaklanır.
جورZıtHaktan sapma, haksızlıkDoğru çizgiden, yoldan ve ölçüden saparak başkasının sınırını ihlal etme.Ölçü ve payda dengenin kasten aleyhte bozulması durumudur.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaقسطPay, adalet, teraziSomut hisse verme ve sapmayı izale ederek adaleti sağlama.Kesin
LatinceDistributio, Iustitia distributiva, LibraDağıtıcı adalet, pay, teraziPaylaştırma adaleti yönünü tam karşılar; kökün yalın anlamındaki sapma boyutunu dışarıda bırakır.Güçlü
İngilizceEquity, fair share, balanceHakkaniyet, adil pay, dengeDağıtıcı hakkaniyet boyutunu iyi verir; ezdâd karakterini tek kelimede taşımaz.Güçlü
AlmancaGerechter Anteil, VerteilungsgerechtigkeitAdil pay, bölüştürme adaletiSistematik hakkaniyeti ve somut pay dağılımını ifade eder.Güçlü
FransızcaÉquité, juste part, balanceHakkaniyet, adil hisseBireysel hakların tartılarak verilmesini belirtir; kökün sülâsî zalimlik boyutunu kapsamaz.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
بِالْقِسْطِDağıtıcı adalet ve hakkaniyetHukuki hüküm verme, şahitlik etme ve toplumsal düzeni sağlama bağlamı (Âl-i İmrân 3:18, Mâide 5:8, Hadîd 57:25).
الْقَاسِطُونَHaktan sapanlar, zalimlerDoğru yoldan ayrılıp cehenneme yakıt olan inatçı inkârcılar bağlamı (Cin 72:14, Cin 72:15).
بِالْقِسْطَاسِDosdoğru ölçü aleti, teraziTicari hayatta hile yapmama, tartıyı tam ve dürüst tutma bağlamı (İsrâ 17:35, Şuarâ 26:182).
أَقْسَطُ / تُقْسِطُواDaha adil paylaştırma, hak tanımaYetimlerin haklarını koruma ve evlatlıkların soy bağını dürüstçe anma bağlamı (Bakara 2:282, Nisâ 4:3, Ahzâb 33:5).
الْمُقْسِطِينَHakkaniyetle hükmedenler, payı gözetenlerTopluluklar arasında barış yapma ve düşmanlık etmeyenlere adil davranma bağlamı (Mâide 5:42, Hucurât 49:9, Mümtehine 60:8).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi fiiller ve el-Muksit ismiAllah'ın evrendeki nizamı ve ahiretteki amelleri tartması; adl ve hikmet sıfatlarıyla irtibatı.Zulümden münezzeh kılınan, her hak sahibine hak ettiğini eksiksiz veren mutlak irade.
FıkıhYargılama hukuku, miras ve ölçü tartıHâkimin taraflar arasında hükmederken gözeteceği hakkaniyet ve ticari tartıların standartlığı.Somut hakların, alacakların ve payların noksansız hesaplanıp infaz edilmesi.
TefsirKarşıt anlamlılık (ezdâd) ve if'âl farkıSülâsî kalıptan gelen kasitun ile if'âl kalıbından gelen muksitun arasındaki semantik zıtlığın incelenmesi.Hemzenin izale işlevi yüklenerek zulmü ve sapmayı kaldırma haline dönüşmesi.
HadisTerazinin indirilip kaldırılmasıAllah'ın rızık ve amel terazisini (el-kıst) alçaltıp yükseltmesine dair rivayetlerin izahı.Rızıkların ve amellerin adil taksimini yöneten ilahi ölçü aleti.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİlahi mizan ve hesapMutlak hakkaniyetAmellerin zerre sapma olmaksızın tartılmasıYaratılışın ve hesabın temelindeki ilahi adaleti temsil eder.Kesin
İlmiNesnel ölçümlemeStandart ölçü ve kalibrasyonDeğişkenlerin hatasız ve tarafsız biçimde tartılmasıBilimsel verinin ve gözlemin eğrilikten arındırılmış kesinliğidir.Güçlü
SiyasiHukukun üstünlüğüDağıtıcı kamu adaletiToplumsal sınıflar arasında hakkı hak sahibine paylaştırmaGüçlünün zayıf aleyhine sınır aşmasını engelleyen idari denge mekanizmasıdır.Kesin
İktisadiPazar ve bölüşüm nizamıAdil bölüşüm ve hilesiz tartıKaynakların, kârın ve alacakların hak ölçüsünce paylaştırılmasıTekelleşmeyi, tartıda eksiltmeyi ve emek gaspını engelleyen dağıtım ilkesidir.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKalibrasyon, dinamik denge ve sıfır hata toleransıBir ölçüm cihazının referans noktasına göre sıfırlanması; tartım işleminde sapmanın (varyansın) yok edilerek kefelerin nötrlenmesi.Güçlü
Beşeri bilimlerDağıtıcı adalet (Distributive Justice) ve hakkaniyetli paylaşımBir topluluktaki kaynakların, hakların ve ödevlerin herkesin liyakatine ve konumuna göre hakkaniyetle bölüştürülmesi nizamı.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiقسط kelimesinin sadece zihinsel bir adalet hissi veya genel ahlaki bir tavsiye sayılarak, somut paylaştırma ve ölçü aleti boyutunun göz ardı edilmesi.
Kur'an içi daha geniş anlamKök yalnızca soyut bir iyi niyet değil; bilfiil eldeki teraziyi, miras payını, yetim hakkını, ticari gramajı ve siyasi yargıyı kapsayan nesnel bir dağıtım sistemidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAdaletin pratik ve maddi bölüşümdeki somut karşılığı kaybolur; ekonomik sömürü ve tartı hileleri ahlaki adalet söylemleri arkasında meşrulaştırılabilir.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın teklif ettiği adalet düzeninin salt felsefi bir kavram değil, nesnel ölçüm araçları (kıstâs), net paylar ve pratik dağıtımla yürüyen bir nizam olduğunu ortaya koyar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamberlerin gönderiliş gayesini açıklayan mizan ayetlerinde (Hadîd 57:25), yetim ve kadın haklarının dağıtımında (Nisâ 4:3) ve uluslararası ilişkilerde barışın zemininde (Mümtehine 60:8).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Adalet ile eşitliğin mutlak surette aynı şey olduğu yanılgısını düzeltir; kök herkese körü körüne aynı parçayı değil, herkese hak ettiği payı vermeyi (hakkaniyeti) şart koşar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir bütünün ölçü kabı veya terazi vasıtasıyla somut paylara ayrılması; bacak kemiğindeki eğrilikte olduğu gibi ekseninden sapan payın hizalanması.
  • Soyut anlamDağıtıcı adalet, tarafsız tartı, hakkaniyetli bölüşüm ve haksız sapmaların ortadan kaldırılması.
  • Sistematik karşılıkHukuki, iktisadi ve siyasi kaynakların liyakat ve hak ölçüsünce paylaştırılmasını yöneten denge nizamı.
  • LaTeX modeliQ(x)=∑i=1n(pi−hi)  ⟹  lim⁡Q→0Δ=0
  • LaTeX açıklamasıFormülde yer alan pi simgesi bir hak sahibine fiilen verilen payı, hi simgesi ise o hak sahibinin meşru ve ontolojik hakkını temsil eder. Bu iki büyüklük arasındaki farkın toplamı olan Q(x), sistemdeki toplam sapmayı (kasat / zulüm durumunu) gösterir. İf'âl babının devreye girmesiyle sistemik sapmanın sıfıra yaklaşması (Q→0), adalet halini (kıst) meydana getirir; böylece toplam adaletsizlik farkı (Δ) sıfırlanarak nizam kurulur.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ق