ضبح
ض - ب - ح
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Köz külü demektir. Kızartılmış şeye de dabh denir. “Kızgın bir şekilde saldıranlar” anlamında kullanılmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Köz külü demektir. Kızartılmış şeye de dabh denir. “Kızgın bir şekilde saldıranlar” anlamında kullanılmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.237 harfباب الحاء والضاد والباء معهما
ح ض ب، ض ب ح، ح ب ض، ب ح ض، مستعملات
حضب:
الحَضَب والحَصَبُ واحدٌ، وقُرِئَ: "حَضَبُ جَهَنَّم"، قال الأعشى:
فلا تَكُ في حَرْبِنا مِحْضَباً لتجعَلَ قَومَك شَتَّى شُعوبا
أيْ موقِداً.
ضبح:
ضَبَحْتُ العُودَ بالنار: إذا أحرَقْتُ من أعليه شيئاً، وكذلك حِجارة القَدّاحة إذا طَلَعَتْ كأنَّها محترقة: مَضبُوحة، قال طرفة:
واصفَرَ مَضبْوُحٍ نَظَرتُ حوارهَ إلى النارِ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR510 harfأبو عبيدة: ضَبَحَتِ الخيل ضَبْحاً، مثل ضَبَعَتْ، وهو السَيْرُ. وقال غيره: تَضْبَحُ تَنْحَمُ، وهو صوت أنفاسها إذا عدوْن. قال عنترة:
والخيلُ تَعْلَـمُ حـينَ تَـضبَحُ في حياضِ الموتِ ضَبْحا
والضَبْحُ أيضاً: الرَماد. وضبَحَتْهُ النارُ: غيَّرتْهُ ولم تبالغ فيه. قال الشاعر:
فلمَّا أن تَلَهْوَجْنـا شِـواءبه اللَهَبانُ مَقْهُوراً ضَبيحاً
وانْضَبَحَ لونه، أي تغيَّر إلى السواد قليلاً. والضُباحُ:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.764 harfح ض ب
حبض ، حضب ، ضبح
استعمل من وجوهها : حبض ، حضب ، ضبح .
ضبح : قال الليث : ضبحتُ العودَ في النار إذا أَحْرَقْت من أعاليه شيئاً ، وكذلك حِجارةُ القدّاحة إذا طلعت كأنها مُتَحَرِّقة مَضبُوحة ، وقال رؤبة :
والمَرْوَذَا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ
الحرّاني عن ابن السكيت : ضَبَحَتْه الشمسُ وضَبَتْه إذا غَيَّرت لَوْنَه ولَوَّحته ، وكذلك النار ، وأنشد :
عُلِّقْتُها قبل انْضباح لَوْني
وجُبْتُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.890 harf(باب الضاد والباء وما يثلثهما )
(ضبث) الضاد والباء والثاء أصل صحيحٌ يدلُّ على قَبْض. يقال ضبث إِذا قبض على الشَّيء. ويقال ناقةٌ ضَبُوث: يُشَكُّ في سِمَنِها، فتُضْبَث بالأيدي. ويقولون: ضُبِثَ، أي ضُرِبَ. وهو قريب مما ذكرناه.
(ضبح) الضاد والباء والحاء أصلانِ صحيحان: أحدهما صوتٌ، والآخَرُ تغيُّرُ لون من فعلِ نار.
فالأَوَّل قولُهم: ضَبَحَ الثّعلبُ يَضْبَح ضَبْحاً. وصَوْتُهُ الضُّبَاح، وهو ضابح. قال:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR255 harf- قال تعالى: ﴿والعاديات ضبحا﴾ [العاديات/1]، قيل: الضبح: صوت أنفاس الفرس تشبيها بالضباح، وهو صوت الثعلب، وقيل: هو الخفيف العدو، وقد يقال ذلك للعدو، وقيل: الضبح كالضبع، وهو مد الضبع في العدو، وقيل: أصله إحراق العود، شبه عدوه به كتشبيه بالنار في كثرة حركتها.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR103 harfض ب ح
ما سمعت إلاّ نباح الأكالب وضباح الثعالب.
وجاءت الخيل ضوابح وضبحها: صوت أنفاسها عند العدو.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.661 harfضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً: أَحرق شيئاً من أَعاليه، وكذلك اللحم وغيره؛ الأَزهري: وكذلك حجارةُ القَدَّاحةِ إِذا طلعت كأَنها مُتَحَرِّقةٌ مَضْبوحةٌ. وضَبَحَ القِدْحَ بالنار: لَوَّحَه. وقِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ: مُلَوَّح؛ قال:
وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حِوارَه
على النارِ، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ
أَصفر: قِدْحٌ، وذلك أَن القِدْحَ إِذا كان فيه عَوَجٌ ثُقِّفَ بالنار حتى يستوي.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR143 harf* ض ب ح * أبو عبيد * ضَبَحَتِ * الخيل من باب قطع مثل ضبعت وهو أن تمد أَضْابعها في سيرها وهي أعضادها وقال غيره * الضَّبْحُ * صوت أنفاسها إذا عدت
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.205 harfضبح الخيل كمنع ، هكذا في سائر النسخ، والأولى: ضبحت الخيل، في عدوها تضبح ضبحا ، بفتح فسكون، وضباحا بالضم: أسمعت من أفواهها صوتا ليس بصهيل ولا حمحمة . وقيل: تضبح: تنحم، وهو صوت أنفاسها إذا عدون، قال عنترة:
والخيل تعلـم حـين تـض بخ في حياض الموت ضبحا والضباح: الصهيل. أو ضبحت، إذا عدت عدوا دون التقريب . وفي التنزيل: والعاديات ضبحا كان ابن عباس يقول: هي
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.569 harfضَبَحَتِ الخَيْلُ
1 ضَبَحَتِ الخَيْلُ ذ , (AO, S, O, K, * [in the K ضَبَحَ,]) aor. ضَبَحَ , (K,) inf. n. ضَبْحٌ (AO, S, K) and ضُبَاحٌ, (K,) i. q. نَحَمَت, i. e. [The horses breathed pantingly, or hard, with a sound from the chest; or] made the breathing to be heard when running: (S, O:) [or breathed laboriously, when fatigued; and in like manner one says of camels; for] ضَبْحٌ signifies the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR325 harfضَبَح
ضَبَح A ( n. ac. ضَبْح 1 , ضُبَاْح 24 ),
a. Blackened, scorched ( fire ).
b. ( n. ac. ضَبْح 1 ), Panted, snorted ( horse ).
c. Yelped ( fox ).
ضَاْبَحَ
ضَاْبَحَ III ,
a. Reviled, abused, inveighed against.
اِنْضَبَحَ
اِنْضَبَحَ VII ,
a. Was blackened, scorched.
ضَبْح
ضَبْح 1 , ضِبْح 2 ,
a. Ashes, cinders.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.270 harfضبح
ضَبَحَ - يَضْبَحُ - ضَبْح - ضَبْحَاً
ضَبَحَ - يَضْبَحُ + كائن + شيئاً: يشوي ويشلوط: يحرقه بشكل بطيء وغير كامل: يشلوطه وتعلم الحرارة به كما في حرق شرر القدح أو حجارة القداحة
ضَبْح: اسم فعل " ضَبَحَ - يَضْبَحُ "
ضَبْحَاً: حال من " ضَبْح": بشكل يشوي ويشلوط
﴿والعاديات ضبحا﴾: الأفراس العاديات وهي تضبح: تعدو بشدة وتلهث وترسل الهواء الحار أثناء
ضبح ضَبَحَ - يَضْبَحُ - ضَبْح - ضَبْحَاً ضَبَحَ - يَضْبَحُ + كائن + شيئاً: يشوي ويشلوط: يحرقه بشكل بطيء وغير كامل: يشلوطه وتعلم الحرارة به كما في حرق شرر القدح أو حجارة القداحة ضَبْح: اسم فعل " ضَبَحَ - يَضْبَحُ " ضَبْحَاً: حال من " ضَبْح": بشكل يشوي ويشلوط ﴿والعاديات ضبحا﴾: الأفراس العاديات وهي تضبح: تعدو بشدة وتلهث وترسل الهواء الحار أثناء تنفسها والذي يضبح: يشوي ويشلوط: متنفسة مخرجة صوت الزفير ومعه هواء حار يشلوط واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الأثر السطحي للنار على كائن بدرجاته المختلفة"، وهي: كَوى - يَكْوِيْ، لَفَحَ - يَلْفَحُ، سَقَرَ - يَسْقُرُ، ضَبَحَ - يَضْبَحُ، سَبَأَ - يَسْبَأُ، أجَّ - يَؤُجُّ (المتعدي) ضبحاً ﴿والعاديات ضبحا(1)﴾ العاديات مختار الصحاح ● [ضبح] ض ب ح: أبو عبيد ضَبَحَتِ الخيل من باب قطع مثل ضبعت وهو أن تمد أَضْابعها في سيرها وهي أعضادها وقال غيره الضَّبْحُ صوت أنفاسها إذا عدت معجم الفرائد القرآنية: ض ب ح "ضَبْحاً" في قوله تعالى : "وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً" (1) العاديات . الضَّبْح : خفة العَدْو، وضبحت الخيل: أي مدت قوائمها في عدوها، وقيل: الضبح صوت أنفاس الخيل إذا عدت، وهو ما يسمى بالحمحمة . الراغب ضبح - قال تعالى: }والعاديات ضبحا{ [العاديات/1]، قيل: الضبح: صوت أنفاس الفرس تشبيها بالضباح، وهو صوت الثعلب، وقيل: هو الخفيف العدو، وقد يقال ذلك للعدو، وقيل: الضبح كالضبع، وهو مد الضبع في العدو، وقيل: أصله إحراق العود، شبه عدوه به كتشبيه بالنار في كثرة حركتها. ملخص اللسان 1. ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً: أَحرق شيئاً من أَعاليه، وكذلك اللحم وغيره؛ الأَزهري: وكذلك حجارةُ القَدَّاحةِ إِذا طلعت كأَنها مُتَحَرِّقةٌ مَضْبوحةٌ. 2. وضَبَحَ القِدْحَ بالنار: لَوَّحَه 3. من الضُّباحِ صوت الثعلب 4. وقيل: الضَّبْحُ شدّةُ النَّفَس عند العَدْو؛ 5. وقيل: هو الحَمْحَمة؛ 6. وقيل: هو كالبَحَحِ لسان العرب ● - ضبح: ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً: أَحرق شيئاً من أَعاليه، وكذلك اللحم وغيره؛ الأَزهري: وكذلك حجارةُ القَدَّاحةِ إِذا طلعت كأَنها مُتَحَرِّقةٌ مَضْبوحةٌ. وضَبَحَ القِدْحَ بالنار: لَوَّحَه. وقِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ: مُلَوَّح؛ قال: وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حِوارَه على النارِ، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ أَصفر: قِدْحٌ، وذلك أَن القِدْحَ إِذا كان فيه عَوَجٌ ثُقِّفَ بالنار حتى يستوي. والمَضْبوحةُ: حجارة القَدّاحَةِ التي كأَنها محترقة؛ قال رؤبة بن العجاج يصف أُتُناً وفَحْلَها: يَدَعْنَ تُرْبَ الأَرضِ مَجْنُونَ الصِّيَقْ، والمَرْوَ ذا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ والصِّيَقُ: الغُبار. وجنونه: تطايره. والمَضْبُوحُ: حجر الحَرَّة لسواده. والضِّبْحُ: الرَّمادُ، وهو من ذلك؛ الأَزهري: أَصله من ضَبَحته النار. وضَبَحَتْه الشمسُ والنار تَضْبَحُه ضَبْحاً فانْضَبَحَ: لَوَّحته وغيَّرته؛ وفي التهذيب: وغَيَّرَتْ لونَه؛ قال: عُلِّقْتُها قبلَ انْضِباحِ لَوْني، وجُبْتُ لَمَّاعاً بعيدَ البَوْنِ والانْضِباحُ: تغير اللون؛ وقيل: ضَبَحَتْهُ النارُ غيرته ولم تبالغ فيه؛ قال مُضَرِّسٌ الأَسديُّ: فلما أَن تَلَهْوَجْنا شِواءً، به اللَّهَبانُ مَقْهوراً ضَبِيحا، خَلَطْتُ لهم مُدامةَ أَذْرِعاتٍ بماءٍ سَحابةٍ، خَضِلاً نَضُوحا والمُلَهْوَجُ من الشواء: الذي لم يَتِمَّ نُضْجُه. واللَّهَبانُ: اتِّقادُ النار واشْتِعالُها. وانْضَبَحَ لونُه: تغير إلى السواد قليلاً. وضَبَحَ الأَرنبُ والأَسودُ من الحيات والبُومُ والصَّدَى والثعلبُ والقوسُ يَضْبَحُ ضُباحاً: صَوَّت؛ أَنشد أَبو حنيفة في وصف قوس: حَنَّانةٌ من نَشَمٍ أَو تَوْلَبِ، تَضْبَحُ في الكَفِّ ضُباح الثَّعلبِ قال الأَزهري: قال الليث الضُّباح، بالضم، صوت الثعالب؛ قال ذو الرمة: سَباريتُ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتازِ رَكْبِها من الصوتِ، إِلا من ضُباحِ الثعالبِ وفي حديث ابن الزبير: قاتل اللهُ فلاناً ضَبَح ضَبْحَة الثعلب وقَبَعَ قَبْعةَ القُنْفُذِ؛ قال: والهامُ تَضْبَح أَيضاً ضُباحاً؛ ومنه قول العَجَّاج: من ضابِحِ الهامِ وبُومٍ بَوَّام وفي حديث ابن مسعود: لا يَخْرُجَنَّ أَحدُكم إِلى ضَبْحةٍ بليل أَي صَيْحة يسمعها فلعله يصيبه مكروه، وهو من الضُّباحِ صوت الثعلب؛ ويروى صيحة، بالصاد المهملة والياء المثناة تحتها؛ وفي شعر أَبي طالب: فإِني والضَّوابحِ كلَّ يومٍ جمع ضابح. يريد القَسَمَ بمن رفع صوته بالقراءة، وهو جمع شاذ في صفة الآدمي كفَوارس. وضَبَحَ يَضْبَحُ ضَبْحاً وضُباحاً: نَبَحَ. والضُّباحُ: الصَّهيل. وضَبَحَت الخيلُ في عَدْوِها تَضْبَحُ ضَبْحاً: أَسْمَعَتْ من أَفواهها صوتاً ليس بصهيل ولا حَمْحَمَة؛ وقيل: تَضْبَحُ تَنْحِمُ، وهو صوت أَنفاسها إِذا عدون؛ قال عنترة: والخيلُ تَعْلَمُ، حين تَضْـ ـبَحُ في حِياضِ الموتِ ضَبْحا (* قوله «والخيل تعلم» كذا بالأصل والصحاح. وأَنشده صاحب الكشاف؛ والخيل تكدح.) وقيل: هو سير، وقيل: هو عَدْوٌ دون التقريب؛ وفي التنزيل: والعادياتِ ضَبْحاً؛ كان ابن عباس يقول: هي الخيل تَضْبَحُ، وكان، رضوان الله عليه، يقول: هي الإِبل؛ يذهب إِلى وقعة بدر، وقال: ما كان معنا يومئذ إِلاَّ فرس كان عليه المِقْداد. والضَّبْح في الخيل أَظهر عند أَهل العلم؛ قال ابن عباس، رضي الله تعالى عنهما: ما ضَبَحَتْ دابة قط إِلا كَلْبٌ أَو فرس؛ وقال بعض أَهل اللغة: من جعلها للإِبل جعل ضَبْحاً بمعنى ضَبْعاً؛ يقال: ضَبَحَت الناقة في سيرها وضَبَعَتْ إِذا مَدَّتْ ضَبْعَيها في السير؛ وقال أَبو إِسحق: ضَبْحُ الخيل صوت أَجوافها إِذا عَدَت؛ وقال أَبو عبيدة: ضَبَحَتِ الخيلُ وضَبَعَتْ إِذا عدت، وهو السير؛ وقال في كتاب الخيل: هو أَن يَمُدَّ الفرسُ ضَبْعَيْه إِذا عدا حتى كأَنه على الأَرض طولاً؛ يقال: ضَبَحَتْ وضَبَعَتْ؛ وأَنشد: إِنَّ الجِيادَ الضَّابِحاتِ في العَدَدْ وقال ابن قتيبة في حديث أَبي هريرة: تَعِسَ عبدُ الدينار والدرهم الذي إِن أُعْطِيَ مَدَحَ وضَبَحَ، وإِن مُنع قَبَحَ وكَلَحَ، تَعِسَ فلا انْتَعَشَ وشِيكَ فلا انْتَقَش؛ معنى ضَبَحَ: صاح وخاصم عن مُعْطيه، وهذا كما يقال: فلان يَنْبَحُ دونك، ذهب إِلى الاستعارة؛ وقيل: الضَّبْحُ الخَضِيعة تُسْمَعُ من جوف الفرس؛ وقيل: الضَّبْحُ شدّةُ النَّفَس عند العَدْو؛ وقيل: هو الحَمْحَمة؛ وقيل: هو كالبَحَحِ؛ وقيل: الضَّبْحُ في السير كالضَّبْعِ. وضُبَيْح ومَضْبوحٌ: اسمان. مقاييس اللغة: (ضبح) الضاد والباء والحاء أصلانِ صحيحان: أحدهما صوتٌ، والآخَرُ تغيُّرُ لون من فعلِ نار. فالأَوَّل قولُهم: ضَبَحَ الثّعلبُ يَضْبَح ضَبْحاً. وصَوْتُهُ الضُّبَاح، وهو ضابح. قال: دعوتُ ربِّي وهو لا يُخَيِّبُ *** بأنَّ فيها ضابحاً ثعَيلِب فأمَّا قولُه تعالى: ﴿وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً﴾ [العاديات 1]. فيقال هو صوتُ أنفاسها، وهذا أقيَسُ، ويقال: بل هو عَدْوٌ فوق التَّقْريب. وهو في الأصل ضَبَع، وذلك أنْ يَمُدّ ضَبْعَيْهِ، حتى لا يجدَ مَزِيداً. وإن كان كذا فهو من الإِبدال. وأمَّا الأصل الثاني فالضَّبْح: إحراقُ أعالي العُود بالنار. والضِّبْح: الرَّماد. والحجارة المضبوحة هي قَدَّاحة النّار، التي كأنها محترقة. قال: * والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق([1]) * ويقال الانضباح تغيُّرُ اللون إلى السواد. القاموس المحيط: ضَبَحَ الخَيْلُ، كمَنَعَ، ضَبْحاً وضُباحاً أسْمَعَتْ من أفْواهِها صَوْتاً ليس بِصَهيلٍ ولا حَمْحَمَةٍ، أو عَدَتْ دونَ التَّقْريبِ، والنارُ الشيءَ غَيَّرَتْهُ، ولم تُبالِغْ فانْضَبَحَ. والضِّبْحُ، بالكسر الرَّمادُ. وكغُرابٍ صَوْتُ الثَّعْلَبِ، وع، ومُحَدِّثٌ. والمَضْبوحَةُ حِجارَةُ القَدَّاحَةِ. والضَّبيحُ أفْراسٌ للرَّيْبِ بنِ شَريقٍ، وللشُّوَيْعِرِ محمدِ ابنِ حُمْرانَ، وللحازوقِ الحَنَفِيِّ الخارِجِيِّ، وللْأَسْعَرِ الجُعْفِيِّ، ولداودَ بنِ مُتَمِّم. وكزُبَيْرٍ فَرَسانِ للْحُصَيْنِ ابنِ حُمامٍ، ولِخَوَّات بنِ جُبَيْرٍ. وضَبْحٌ، بالفتح المَوْضِعُ الذي يَدْفَعُ منه أوائِلُ الناسِ من عَرَفاتٍ. وكشَدَّادٍ ابنُ إسْماعِيلَ الكوفِيُّ، وابنُ محمدِ بنِ عَلِيٍّ مُحَدِّثانِ. والضَّبْحاءُ القوسُ وقد عَمِلَتْ فيها النارُ. والمُضابَحَةُ المُقابَحَةُ والمُكافَحَةُ. تاج العروس: ضبح ضَبَحَ الخَيْلُ كمَنَعَ " هكذا في سائر النسخ والأَوْلَى : ضَبَحَت الخَيْلُ في عَدْوِهَا تَضْبَحُ " ضَبْحاً " بفتح فسكون " وضُبَاحاً " بالضّمّ : " أَسْمَعَتْ من أَفْوَاهِها صَوْتاً ليس بصَهِيلٍ ولا حَمْحَمةٍ " . وقيل : تَضْبَح : تَنْحِمُ وهو صَوْتُ أَنْفَاسِهَا إِذا عَدَوْنَ قال عَنْتَرةُ : والخَيْلُ تَعْلَمُ حينَ تَضْ ... بَخُ في حِيَاضِ المَوْتِ ضَبْحَا والضُّبَاحُ : الصَّهِيلُ . " أَو " ضَبَحَتْ إِذا " عَدَتْ " عَدْواً " دونَ التَّقْرِيبِ " . وفي التنزيل : " وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً " كان ابن عبّاسِ يقول : هي الخَيْل تَضْبَحُ . وهذَا القَوْلُ قَدَّمَه الجَوْهَرِيُّ في الصّحاح ونَقَلَه عن أَبي عُبيدَةَ قال : ضَبَحَتْ الخَيْلُ ضَبْحاً : مثل ضَبَعَتْ وهو السَّيْر . وكان عليٌّ رِضْوَانُ الله عليه يقول : هي الإِبلُ تَذهَب إلى وَقْعَةِ بدْرٍ وقال : ما كان معنا يومئذ إِلاّ فرسٌ كان عليه المِقْدَادُ والضَّبْح في الخيل أَظْهَرُ عند أَهلِ العِلْم . قال ابن عبّاس رضي الله عنهما : ما ضَبَحَتْ دابَّةٌ قَطُّ إِلاّ اللُّغَةِ : من جَعَلها للإِبلِ جَعَلَ ضَبْحاً بمعنى " ضَبْعاً " يقال : ضَبَحَت النّاقَةُ في سَيْرِها وضَبَعتْ إِذا مَدَّتْ ضَبُعَيْهَا في السَّيْرِ . وفي كِتَاب الخَيْلِ لأَبي عُبَيْدةَ : هو أَن يَمُدَّ الفَرسُ ضَبُعَيْه إِذا عَدَا حتّى كأَنّه على الأَرْضِ طُولاً يقال : ضَبَحَتْ وضَبَعَتْ وأَنشد : " إِنّ الجِيادَ الضّابحاتِ في العدَدْ وقال السّهيليّ في الرّوض : الضَّبْح نَفَسُ الخَيْلِ والإِبلِ إِذا أَعْيَتْ . ضَبَحَت " النَّارُ " والشَّمسُ " الشيْءَ " كالعُودِ والقِدْحِ واللّحْمِ وغيرِهَا تَضْبَحُه ضَبْحاً : " غيَّرَتْه " ولَوَّحَتْه . وفي التَّهْذِيب : غَيَّرَتْ لَوْنَه وقيل : ضَبَحَتْه النّارُ : غَيَّرَتْه " ولم تُبَالِغْ " . وفي اللسان : ضَبَحَ العُودَ بالنّارِ يَضْبَحُه ضَبْحاً : أَحْرَقَ شيئاً من أَعالِيه وكذلك اللَّحْم وغيره . وفي التّهذيب : وكذلك حِجَارةُ القَدّاحةِ إِذا طَلعَتْ كأَنّهَا مُتحرِّقةٌ مَضْبوحةٌ . وضَبَحَ القِدْحَ بالنَّارِ : لَوَّحَه . وقِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ : مُلوَّجٌ . قال : وأَصفْرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حِوارَهُ ... عَلَى النَّارِ واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ أَصْفر : قِدْح وذلك أَنّ القِدْح إِذا كان فيه عَوَجٌ ثُقِّفَ بالنّار حتى يَسْتَوِيَ " فانْضَبَحَ " انْضباحاً . ويقال : انْضَبَحَ لَوْنُه إِذا تَغَيَّرَ إِلى السَّوَاد قليلاً . " والضِّبْح بالكسر : الرَّمَادُ " لتَغيُّرِ لَوْنِه . ضُبَاحٌ " كغُرَابٍ : صَوْتُ الثَّعْلَبِ " نقله الأَزهرِيّ عن الليث . تقول : ما سَمِعْتُ إِلاّ نُباحَ الأَكالِب وضُبَاحَ الثّعَالب . وفي حديث ابن الزُّبير : " قاتَلَ اللهُ فُلاناً ضَبَحَ ضَبْحةَ الثَّعْلَبِ وقَبَعَ قَبْعَةَ القُنْفُذِ " . وفي اللّسان : ضَبَحَ الأَرْنَبُ والأَسْوَدُ من الحَيّاتِ والبُومُ والصَّدَى والثَّعلبُ والقَوْسُ إِذا صَوَّت قال ذو الرّمّة : " سَبَارِيتَ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتازِ رَكْبِهَامِنَ الصَّوْتِ إِلاّ مِن ضُبَاحِ الثَّعَالبِ والهامُ تَضْبَحُ ضُبَاحاً . ومنه قول العَجّاج : " مِنْ ضابِحِ الهَامِ وبُومٍ بَوَّامْ ضُبَاحٌ " : ع . ومُحدِّث " وفي نسخةٍ : واسمٌ . " والمَضْبُوحةُ : حِجارةُ القَدّاحَةِ " الّتي كأَنّها مُحتَرِقةٌ . والمَضْبوحُ : حَجَرُ الحَرَّة لسَوادِه . " والضَّبِيحُ " كأَمِيرٍ : اسمُ " أَفْرَاسٍ : للرَّيْبِ بنِ شَريقٍ كأَمير " وللشُّوَيْعَرِ مُحَمَّدِ بنِ حُمْرَانَ " الجُعْفيّ " وللحازُوقِ " بالحاءِ المهملة فاعُول من حزق " الحَنَفيّ الخارِجيّ " رَثَتْه ابنتُه وسيأْتي " وللأَسْعَرِ " وفي نسخة : الأَسْعَد " الجُعْفِيّ ولِدَاوُودَ بن مُتَمِّم " بن نُوَيْرَة . ضُبَيحٌ " كزُبَير : فَرَسان للحُصَيْنِ بن حُمَامٍ ولخَوَّاتِ بنِ جُبَيرٍ " الصّحابيّ . " وضَبْحٌ بالفتح " فسكون اسم " الموضع الّذي يَدْفَع منه أَوَائِلُ النّاس من عَرَفاتٍ " . ضَبَّاحٌ " كشَدَّادٍ ابنُ إِسماعيلَ الكُوفيّ و " ضَبّاحُ " بنُ محمَّدِ بن عليٍّ مُحدِّثانِ " . " والضَّبْحاءُ : القَوْسُ وقد عَمِلَت فيها النّارُ " فغَيَّرَتْ لَوْنَها . وقد ضَبَحَتْ تَضْبَح ضَبْحاً : صَوَّتَت . أَنشد أَبو حَنيفةَ : " حَنَّانَة من نَشَمٍ أَو تَوْلَبِ " تَضْبَحُ في الكَفِّ ضُبَاحَ الثَّعْلبِ والمُضابَحةُ : المُقابَحة والمُكافَحَة " والمُدَافَعةُ عنك . ومما يستدرك عليه : الضَّوَابِحُ وهو في شِعر أَبي طَالِب : " فإِنّي والضّوابحِ كلَّ يَوْمٍ جمع ضَابِحٍ يريد القَسَمَ بمن رَفَعَ صَوْتَه بالقرَاءَةِ وهو جِمعٌ شاذٌّ في صفة الآدَميّ كفَوَارسَ . وضَبَحَ يَضْبَحُ ضُبَاحاً : نَبَحَ . وفي حديث أَبي هُرَيْرَة : " تَعِسَ عبدُ الدّينار والدِّرْهم الّذي إِنْ أُعْطِيَ مَدَحَ وضَبَحَ وإِنْ مُنِع قَبَحَ وكَلَحَ " . قال ابن قُتيبة : معنى ضَبَح : صَاحَ وخَاصَمَ عن مُعْطِيه وهذا كما يقال : فلانٌ يَنْبَح دُونَك ذَهَبَ إِلى الاستعارة . وعن أَبي حَنيفةَ : الضَّبْح والضَّبْيُ : الشَّيُّ . والمَضَابِحُ والمَضَابِي : المَقَالِي . وضُبَيحٌ ومَضْبوحٌ : اسمانِ
Mücavir kökler1 mücavir (1 toplam)
- عدو
1 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
Geçtiği ayetler(1)
وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا
Ateşle rengini değiştirmekAndolsun; o koştukça koşanlara,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضبح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صهل, حمحم, زفر, نبح |
| Zıt Kök | همس |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşin temas ettiği nesnenin yüzeyini dağlayıp rengini karartması veya aşırı eforla ciğerden kopan boğuk, yakıcı nefes sesi |
| Çekirdek Özet 2 | Hızlı ve kesintisiz koşu esnasında hararetle dışarı vurulan kesik, boğuk ve zorlu soluklanma |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel enerjinin ve yüksek sürtünmenin dış yüzeyde iz bırakması ya da akustik bir baskı olarak dışa vurulması |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir kişneme veya hayvan sesi sayıp ateş, hararet, iç basınç ve efor bileşenlerini göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضب | İçte toplanma, toprağa veya zemine yapışma, gizli hararet ve basınçla sıkışma (ضبر, ضبط, ضبن) | ح | Boğazdan sürtünmeyle çıkan nefes ve hararet unsuru eklenerek içteki sıkışık enerjiyi dışa vuran boğuk bir soluğa veya yüzeyi yalayan yakıcı ize dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | ص harfinin ses yoğunlaşmasıyla türetilmiş olup içeriden gelen şiddetli baskıyı, hedefe kilitlenmeyi ve tutmayı simgeler. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Hareketin gövdenin veya nesnenin iç haznesinde, ciğerde ya da bünyede barınmasını temsil eder. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nefes borusundaki veya dış yüzeydeki sınırlayıcı çeperi, sürtünmeli hava çıkışını ve sıcaklığı ifade eder. |
| ضبح | İç haznesinde yüksek gerilimle sıkışan enerjinin sınırlayıcı boğaz veya yüzey çeperini aşarak hararetli, boğuk ve yakıcı bir tesirle dışarı fışkırmasıdır. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Okun veya sopanın eğriliğini düzeltmek için ateşe tutulup ucunun hafifçe yakılması, köz külü ve ateş yakan çakmak taşının kararmış yüzeyidir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında kumar okunu tavsif ederken ateşte dağlanmış rengi bu kökle ifade etmiştir: واصفر مضبوح نظرت حواره / إلى النار واستودعته كف مجمد |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc çakmak taşının darbe ve kıvılcımla kararmasını şu mısra ile kaydetmiştir: والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs el-Luğa, Lisânü'l-Arab, Dîvânu Tarafe.
Sami etimolojik katman
Arapça ضبح kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen, hararetin nesne üzerinde bıraktığı renk dönüşümü ile ciğerden zorlanmayla çıkan sürtünmeli hava sesini birleştiren karakteristik bir ses-anlam matrisine sahiptir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) doğrudan ض-ب-ح dizilimi fonetik bir denk olarak izlenememekte; kök büyük ölçüde Arap yarımadasının sert çöl ortamında koşan binek hayvanlarının soluklanmasını ve ateşte taş/ağaç dağlama pratiklerini betimleyen yerel bir semantik özelleşme sergilemektedir. İbn Fâris'in tespit ettiği iki ana asıl (ses ve ateşin rengi değiştirmesi), aslında içsel sürtünme ve termik baskının dışa yansıması ortak paydasında birleşir. Tilkinin kesik havlamasına veya kurdun hırıltısına ضباح denmesi de sesin boğazdaki yanık, kuru ve sürtünmeli karakterinden kaynaklanır.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs el-Luğa, Lisânü'l-Arab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşte kızartma, ağacı dağlama ve boğuk soluk sesi | İçteki hararetin ve sürtünmenin yüzeyde kararma veya boğazda kuru hırıltı oluşturması temelinde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami leksikal özelleşmesi | Kuzeybatı Sami dillerinde birebir üçlü biçim seyrek olup Arapçada bedevi hayatın gözlemleriyle kökleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda doğrulanabilir ortak kök kaydı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisânü'l-Arab, Maqāyīs el-Luğa, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضبح | Anlamlı | Ateşte rengi değişmek; boğuk nefes sesi çıkarmak | Hedef köktür; hararet, sürtünme ve zorlu soluklanmayı içerir. | Kur'an'da geçer |
| ضحب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlam kökü olarak tescil edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez |
| بضح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Dilde kullanım dışı kalmış dizilişlerdendir. | Kur'an'da geçmez |
| بحض | Anlamlı | Hareket etmek, kıpırdamak | Bir şeyin hafifçe oynaması veya canlılık göstermesidir. | Kur'an'da geçmez |
| حضب | Anlamlı | Ses çıkarmak, yay sesi, kalın ses | Şiddetli ses ve gürültü çıkarma anlamı taşır; ses bağlamında hedef kökle örtüşür. | Kur'an'da geçmez |
| حبض | Anlamlı | Hızlı ve şiddetli vurmak | Nabzın veya kalbin aşırı heyecanla hızlı çarpmasıdır; efor ve ritim yönüyle bağlantılıdır. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضبح | Merkez | Hararetli nefes ve dağlanma | Şiddetli koşuda ciğerden gelen kuru, boğuk ve hararetli soluk sesi | Hedef köktür; kişneme değil, eforun çıkardığı sestir. |
| صهل | Komşu | Binek sesi | Atın başını kaldırarak çıkardığı berrak ve doğal kişneme sesi | Doğal iletişim ve meydan okuma sesidir; soluma zorluğu içermez. |
| حمحم | Komşu | Binek sesi | Atın yem isterken veya sahibini görünce çıkardığı kısık ve yumuşak ses | Hararetsiz, şefkat veya talep bildiren sevecen sestir. |
| زفر | Komşu | Soluk sesi | Göğsü doldurup zorlanarak dışarı verilen hararetli iniltili nefes | İnsanda keder ve cehennem ehlinin nefes darlığında belirgindir. |
| نبح | Komşu | Hayvan sesi | Köpeğin boğazını açarak çıkardığı keskin ve uyarıcı haykırış | Ses boğazdan yırtıcı biçimde çıkar; nefes yetmezliğinden kaynaklanmaz. |
| همس | Zıt | Gizli ses | Hararetsiz, baskısız, ayak tıpırtısı veya fısıltı halindeki hafif ses | İç basıncın ve zorlanmanın tamamen bulunmadığı sessizlik halidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضبح | Boğuk soluk, ateşte yanma izi | Efor kaynaklı soluk sesi ile termik kararma anlamını birlikte taşır. | Kesin |
| Latince | anhelitus, torrefactio | Nefes nefese kalma, hafif kavurma | Anhelitus soluk baskısını, torrefactio yüzey dağlanmasını karşılar; tek kökte birleşmez. | Güçlü |
| İngilizce | panting, scorching | Hırıltılı soluma, yüzeyi kavurma | Panting ciğerden gelen hızlı nefesi verir; scorching ateşteki hafif yanmayı ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | keuchen, ansengen | Kesik kesik solumak, hafif yakmak | Keuchen aşırı koşu soluğunu, ansengen odun veya taşın yüzeyini dağlamayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | halètement, roussir | Nefes nefese kalış, rengini sarartma/yakma | Halètement nefes tükenmesi eforunu, roussir ateşle renk kararmasını aktarır. | Güçlü |
Kaynak Lane's Arabic-English Lexicon, Georges (Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch).
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَبْحًا | Yüksek eforla koşan atların boğuk ve yakıcı soluklanması | Gazaya veya göreve koşan adanmış bineklerin hararetle nefes tüketmesi bağlamında (Âdiyât 100:1). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yemin ayetlerinin tevhidi gayesi | Allah'ın koşan atların nefesine yemin etmesindeki hikmet ve mahlukatın fiillerindeki kudret tecellisi | Varlıkların nihai gayeleri için bütün güçlerini sarf etmelerindeki ilahi nizam |
| Fıkıh | Cihad ve gazve hukuku | Gazaya tahsis edilen atların bakımı, vakfedilmesi ve savaşta efor sınırlarının belirlenmesi | Mücadelede vasıtaların son kapasitesine kadar seferber edilmesi |
| Tefsir | Âdiyât Suresi ilk ayetinin tevili | ضبح lafzının kişneme mi, ciğer soluğu mu yoksa çakmak taşının sürtünmesiyle çıkan kıvılcım ve duman mı olduğu ihtilafı | Soluk sesi ile ateş ve hararet anlamlarının aynı sahnede bütünleşmesi |
| Hadis | Gazve ve süvari rivayetleri | Allah yolunda koşturulan atların fazileti ve çıkardıkları seslerin cihattan sayılması | İbadet ve adanmışlık bilinciyle harcanan bedensel ve vasıtasal enerji |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Cihat ve adanmışlık | İbadet gayesiyle son nefese kadar gayret sarf etme | Eforun sınırına ulaşma | Müminin hedefe yürürken içindeki tüm enerjiyi yakarak harcamasını simgeler. | Güçlü |
| İlmi | Termodinamik ve fizyoloji | İç enerjinin mekanik işe ve ısıya dönüşmesi | Enerji dönüşüm göstergesi | Aşırı hareketin açığa çıkardığı hararetin solunum yoluyla tahliyesini gösterir. | Güçlü |
| Siyasi | Seferberlik ve teyakkuz | Savunma ve harekâtın en üst alarm seviyesinde icrası | Ani ve baskın güç intikali | Tehdit anında kuvvetlerin gecikmeksizin ve tam kapasiteyle hedefe yöneltilmesidir. | Muhtemel |
| İktisadi | Verimlilik ve kaynak tüketimi | Kaynakların aşırı sürtünme ve yıpranma pahasına kullanımı | Yoğun amortisman ve maliyet | Bir neticeye ulaşmak için sistemin kendi sınırlarını tüketircesine çalıştırılmasıdır. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme ısısı ve termodinamik disipasyon | Yüksek mekanik hızın moleküler düzeyde sürtünmeye ve ısı kaybına yol açarak gaz çıkışını hızlandırmasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tükenmişlik eşiğinde yüksek performans | Toplumsal veya örgütsel hedefler uğruna bireylerin tüm fiziksel ve psikolojik rezervlerini sonuna kadar harcamasıdır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca şiirsel bir "at kişnemesi" yahut sıradan bir hayvan sesi olarak tercüme etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Nefesin bittiği, hararetin tavan yaptığı, ciğerlerin zorlandığı ve hedefe kilitlenmiş tam bir koşu ve adanmışlık hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdiyât Suresi'ndeki dramatik gerilimi, harareti, kıvılcım çıkaran sürtünmeyi ve amansız seferberlik atmosferini sıradan bir binicilik tasvirine indirgemek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vasıtaların ve adanmış neferlerin hedefe ulaşmak için kendi canlarını ve nefeslerini yakarcasına ortaya koydukları en üst çaba seviyesini somutlaştırdığı için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasem ile başlayan, hız, baskın, cihat, teyakkuz ve ahirete hazırlık bilincini uyandıran kıyamet ve cihat sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mücadele ve vazife şuurunun rehavet içinde değil, nefes nefese, tüm sınırları zorlayan bir ciddiyetle yerine getirilmesi gerektiğini ortaya koyarak gevşeklik algısını düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAteşe tutulan ağacın renginin değişmesi, çakmak taşının darbeyle kararması ve koşan atın ciğerinden çıkan boğuk, yakıcı nefes sesi.
- Soyut anlamBir hedefe kilitlenen varlığın iç rezervlerini hararetle tüketmesi, sürtünme ve baskı altında iş üretmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemin en yüksek hızda çalışırken ürettiği kaçınılmaz ısı, sürtünme ve ses emisyonunun toplam dinamik maliyeti.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde hedefe yönelmiş yüksek kinetik enerjiyi, içsel ve dışsal sürtünme katsayısını, bu sürtünmeden doğan hararet ve termik değişimi (ateşte dağlanma ve közleşme), ise ciğerden zorlanmayla çıkan akustik soluk akısını (boğuk nefes sesini) temsil eder.